Veel blinde personen hebben een klein beetje restzicht: ze zien nog licht, vage contouren of een flard van het beeld. Maar wat als het zicht volledig weg is? Is het blikveld dan 'zwart' of is er helemaal 'niets'? Het antwoord op deze vraag is niet eenvoudig en er moet nog veel onderzoek gebeuren om alles te verhelderen. Maar we kunnen wel een tip van de sluier lichten.
Als goed ziende mensen deelnemen aan een ervaringsactiviteit van XiNiX, worden ze in een totaal verduisterde ruimte gebracht. Het licht gaat uit - en dat is hoe blindheid vaak omschreven wordt. Nochtans is 'duisternis' niet wat de meeste volledig blinde mensen ervaren. Toch is een donkere ervaringsruimte waardevol: het is gewoon de beste manier om het effect van volledige blindheid te tonen aan mensen die het zich niet goed konden voorstellen.
Maar wat neemt een volledig blinde persoon dan echt waar? Dat verschilt van persoon tot persoon. Het systeem in onze hersenen waarmee we beelden kunnen zien, zit buitengewoon complex in elkaar. Bovendien is het brein van blinde mensen soms heel soepel: bepaalde hersengebieden krijgen een andere functie, wat verrassende nieuwe mogelijkheden biedt om de wereld te ervaren.
Blind geboren versus laatblind
Uiteraard is er op het gebied van waarnemen en ‘kennen’ een verschil tussen blind geboren mensen en mensen die de ervaring van ‘zien’ ooit gehad hebben. Aan personen die nooit gezien hebben, kun je geen kleuren uitleggen. Maar zij hebben wel een besef van ruimte en ze begrijpen driedimensionele objecten.
Ze gebruiken daar hetzelfde hersengebied voor als zienden, zonder de visuele input maar op basis van tactiele en auditieve gegevens. Ze kunnen zich een voorwerp in één keer inbeelden – met hoogte, diepte, breedte en textuur. Het heeft alleen geen kleur, want die ‘taal’ kennen ze niet. Er is dus ook geen zwart.
Verrassend genoeg zijn er ook veel laatblinden die hun visuele geheugen kwijtraken. Hierover moet nog veel onderzoek worden gedaan, maar in grote lijnen zouden er twee groepen laatblinden zijn.
De ene groep behoudt zijn visuele mogelijkheden. Die mensen blijven in beelden dromen. Om zich te redden in de wereld, visualiseren ze de dingen waar ze mee te maken krijgen. Als ze bijvoorbeeld een theepot gebruiken, stellen ze zich die theepot visueel voor. Hun hersenen blijven zich gedragen zoals tevoren. Hoe iets eruitziet, wordt zelfs nog belangrijker dan vroeger. Bij twijfel spreken deze mensen de verbeelding aan.
De andere groep laatblinden verliest elke notie van het visuele: geleidelijk aan verdwijnt het visuele geheugen totaal. Deze mensen vergeten wat het was om te zien. Hun dromen blijven vol verhalen zitten, maar er komen geen beelden meer aan te pas. Het visuele is niet langer belangrijk voor hen, ze vervangen het door iets anders.
Volgens wetenschappers heeft dit niets te maken met hoe goed of slecht je je aanpast aan het verlies van je zicht. Het houdt verband met de ingewikkelde werking van onze hersenen. Bij sommige mensen palmen de andere zintuigen de visuele cortex in als ze blind worden. Mogelijk zijn het deze mensen die elke notie van zien kwijtraken. Maar er is ook een belangrijke psychologische factor: de ene mens kan veel beter visualiseren dan de andere. Wie handig is met beelden, zal misschien makkelijker zijn visuele geheugen behouden.
Dan zijn er ook nog personen – tien tot twintig procent van wie blind wordt – die hallucinaties krijgen (het syndroom van Charles Bonnet). Zij zien regelmatig een soort fantoombeelden. Je kunt dit verschijnsel vergelijken met pijn of jeuk in een lichaamsdeel dat er niet meer is. De hersenen willen gewoon blijven doen wat ze vroeger deden en creëren dan maar fictieve beelden. Dat kan bijzonder vervelend zijn, maar het is onschuldig en zelfs positief: het wijst erop dat de hersenen soepel zijn en op zoek gaan naar een nieuwe functie. Sommige mensen vinden het fijn om op die manier te blijven ‘zien’. Anderen vinden het storend of zien onaangename dingen. De meerderheid van wie dergelijke hallucinaties heeft, is ze na anderhalf jaar vanzelf weer kwijt.
Compensatie van visuele informatie
“Er gaat sowieso een constante stroom van ‘beelden’ door de hoofden van blinden, ook al zijn die beelden niet visueel”, zegt Paul Gambias, professor psychologie aan de universiteit van British Columbia en zelf blind geboren. Gambias stelt vast, deels uit eigen ervaring, dat de hersenen van blinde mensen het gebrek aan visuele informatie compenseren. Ze vinden andere manieren om hetzelfde resultaat te bereiken: een gedetailleerde 3D-kaart van de wereld. De visuele cortex wordt niet inactief, maar speelt net een fundamentele rol in het mentale beeldvormingsproces.
Bij niet-blinden gaat de visuele informatie eerst naar de visuele cortex, achteraan in het brein. Van daaruit trekt alles naar de pariëtale kwab, waar we ons bewust worden van de plaats van objecten. Vervolgens gaat de informatie naar de temporale kwab, waar het object geïdentificeerd wordt. Uit recent onderzoek op basis van hersenscans blijkt dat blinde personen hetzelfde circuit gebruiken. Als blinde mensen braille lezen, worden de zintuigelijke gegevens ook via de visuele cortex verwerkt. Door te tasten wordt een gevoel van ruimte gecreëerd dat niet visueel is, maar ruimtelijk.
Wanneer blinden echolocatie toepassen, gaat ook die geluidsinformatie langs de visuele cortex. Aan de hand van echo’s wordt de ruimte in kaart gebracht, soms enorm gedetailleerd. Hersenscans hebben ook hier aan het licht gebracht dat echolocatie de delen van het brein aanspreekt die instaan voor het verwerken van beelden.
(Bronnen: RNIB en Huffington Post)
Conclusie:
Ik vind het interessant dat blinden de wereld anders ervaren. Ze kunnen misschien nog wel beelden voor zich zien door hun visuele vermogen en ruimtelijk objecten omschrijven, door het denken in 3D. Kleuren worden anders ervaren (mensen die hun hele leven al blind zijn, zien geen kleuren, ook geen zwart).
Ik vind het vooral interessant hoe slecht zienden of laatblinden de wereld zien. Hoe ervaren zijn kleur, prints, textuur, omgeving, zichzelf als persoon?
