Michał Plebanek: KONTRWYWIADOWCZE ZADANIA POLSKICH SŁUŻB SPECJALNYCH PO 1990 ROKU
im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego
Wydział Nauk o Bezpieczeństwie
Kierunek: Bezpieczeństwo narodowe
Specjalność: Zarządzanie Bezpieczeństwem i Obronnością
KONTRWYWIADOWCZE ZADANIA POLSKICH SŁUŻB SPECJALNYCH PO 1990 ROKU
Wstęp ……………………………………………………………………………..3
Rozdział I. KONTRWYWIAD JAKO NARZĘDZIE OCHRONY
Podstawowe pojęcia i terminologia dotycząca działania kontrwywiadu ……….. 7
1.2 Geneza kontrwywiadu i jego przemiany ………………………………………..17
1.3 Dzieje polskiego kontrwywiadu ………………………………………………...29
Służby kontrwywiadowcze we współczesnym świecie…………………………38
Rozdział II. CYWILNY KONTRWYWIAD
2.1 Ewolucja cywilnych instytucji kontrwywiadowczych w Polsce………………...43
2.2 Struktura i zadania ABW………………………………………………………...52
Rozdział III. KONTRWYWIAD WOJSKOWY
3.1 Ewolucja wojskowych instytucji kontrwywiadowczych w Polsce………………59
3.2 Struktura i zadania SKW…………………………………………………………67
Rozdział IV. PODSTAWOWE ŚRODKI I METODY OPERACYJNE KONTRWYWIADU
4.1 Środki operacyjne kontrwywiadu………………………………………………..71
4.2 Metody operacyjne kontrwywiadu………………………………………………79
Zakończenie…………………………………………………………….86
Bibliografia……………………………………………………………..89
Aneks…………………………………………………………………...94
Celem tej pracy jest przedstawienie, czym jest kontrwywiad, jaki jest kształt organizacyjny instytucji realizujących działania kontrwywiadowcze, środki i metody, którymi owe instytucje się posługują, jak również ich efektywność.
Służby specjalne w całej swojej okazałości, są tematem bardzo interesującym, a przy okazji bardzo tajemniczym. Wynika to ich zaangażowania w najbardziej newralgiczne przedsięwzięcia dotyczące działalności państwa. Wokół ich form działania pojawia się bardzo dużo kontrowersji. Najczęściej wynika to z niewiedzy ludzi, którzy bardzo często, piastując wysokie stanowiska rządowe lub będący wysoko ulokowani w branży mediów, demonizują tajne służby. Przypisują im udział w aferach korupcyjnych, samowolę, zwalczania opozycji niczym za czasów PRL, a niekiedy porównują ich działania do działań czysto gangsterskich.
Dlatego postawiłem sobie za cel wyjaśnienie i wnikliwe przeanalizowanie formy działalności służb specjalnych, jaką jest kontrwywiad. Tematyka jest obszerna i skomplikowana, stąd idea jaka przyświeca tej pracy jest taka, by czytelnik nie obeznany w terminologii, historii szpiegostwa i zadaniach służb specjalnych, mógł po przeczytaniu niniejszej pracy, zdobyć wiedzę, która pozwoli mu brać udział w dyskusji związanej z tą tematyką, lub pomoże interpretować pojawiające się w mediach informacje związane z działalnością służb specjalnych.
Kolejnym, ważnym, celem tej pracy, jest pokazanie, że służby specjalne
w Polsce posiadają sprecyzowane kompetencje wynikające z ustaw o ich funkcjonowaniu, oraz to, że służą przede wszystkim ochronie interesów państwa, którym jest tylko i wyłącznie Polska.
Aby założenia pracy zostały zrealizowane, należy skorzystać z odpowiedniej metodologii, która w tym przypadku zakłada analizę dokumentów dotyczących funkcjonowania kontrwywiadu.
Nieodzownym również elementem metodologii, jest oczywiście analiza literatury. W książkach poświęconych kontrwywiadowi, można odnaleźć genezę wyodrębniania się tej formy działalności, jak również niezliczone przykłady, jawnych przypadków i tzw. „case study”, dotyczących zmagań oficerów kontrwywiadu ze swoimi przeciwnikami.
Przygotowując tę pracę skorzystałem z licznych pozycji z zakresu literatury.
Za szczególnie przydatne uznaje opracowania Jana Lareckiego i jego „Wielki Leksykon Służb Specjalnych Świata”, wyczerpującą pod względem historii służb specjalnych książkę Terrego Crowdy – „Historia szpiegostwa i agentury”. Bardzo pomocne okazały się również publikacje IPN, traktujące o pracy służb specjalnych PRL, czy też zawierające strukturę i opis poszczególnych wydziałów kontrwywiadu. Skorzystałem również z wielu opracowań angielskojęzycznych, które zawierają dużą ilość interesujących informacji i pozwalają przyjrzeć się służbom specjalnym z innej perspektywy. Są to między innymi publikacje znanego brytyjskiego historyka Keith Jeffrey – MI6. The History Of Secret Intelligence Service, 1909-1949, oraz Peter Knightley - The Second Oldest Profession: Spies and Spying in the 20th Century.
Kolejnymi źródłami tej pracy są publiczne wypowiedzi polityków dotyczące reform służb specjalnych w Polsce, zwłaszcza ewolucji Urzędu Ochrony Państwa w kierunku podzielenia się tej instytucji na dwie odrębne agencje, jak również likwidacja Wojskowych Służb Informacyjnych i zastąpienie ich Służbą Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbą Wywiadu Wojskowego.
Źródłowy aspekt pracy zostanie także, uzupełniony wypowiedziami byłych oficerów służb, zajmujących się w trakcie swojej pracy działaniami wywiadowczymi i kontrwywiadowczymi.
Czytając tę prace trzeba pamiętać, że wizerunek służb specjalnych w Polsce XXI wieku został mocno nadszarpnięty poprzez publikacje o tytule: „Raport o działaniach żołnierzy i pracowników WSI oraz wojskowych jednostek organizacyjnych realizujących zadania w zakresie wywiadu i kontrwywiadu wojskowego przed wejściem w życie ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o Wojskowych Służbach Informacyjnych w zakresie określonym w art. 67. ust. 1 pkt. 1 – 10 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. "Przepisy wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służby Wywiadu Wojskowego" oraz o innych działaniach wykraczających poza sprawy obronności państwa i bezpieczeństwa Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej.”
Raport ten, szerzej znany pod nazwą „Raport Macierewicza”, został ostro skrytykowany przez wielu oficerów służb specjalnych min. przez płk. Aleksandra Makowskiego, który przedstawił własną wersję wydarzeń w książce pt. „Tropiąc Bin Ladena. W Afgańskiej matni 1997-2007”.
Przedkładana praca, składa się z czterech rozdziałów. Konstrukcja ta jest zdeterminowana koniecznością zapoznania czytelnika z podstawową terminologią stosowaną w pracy służb specjalnych, aby mógł ze zrozumieniem śledzić rozwijaną w pracy tezę. Samo pojęcie „kontrwywiad”, jest pojęciem szerokim, dlatego wymaga usystematyzowania wszystkich gałęzi jego działalności. Kolejne zaś rozdziały, mają za zadanie znacząco poszerzyć wiedzę czytelnika w zakresie zrozumienia tej skomplikowanej problematyki.
Pierwszy rozdział pracy, jest poświęcony historii szpiegostwa w ogóle, poczynając od czasów starożytnych, pokazując najciekawsze przypadki tej formy działalności, aż po czasy współczesne. Historyczna analiza, pomoże zrozumieć, po co i dlaczego, taka forma działania była potrzebna, oraz jak często przesądzała o powodzeniu tych, którzy z usług szpiegów korzystali. Przypadki z przeszłości, są niesamowicie pouczające i wiele z nich zapisało się w kanonach szpiegostwa. Do dziś są wykorzystywane podczas szkolenia rekrutów, jako klasyczne przykłady.
To, że polskie służby specjalne, również posiadają bogatą historię, zostanie przedstawione w kolejnym podrozdziale pracy, a szczególne miejsce zarówno w historii, jak i niniejszej pracy zajmuje Oddział II Sztabu Głównego istniejący w latach 1919-1939, który jest powodem do wyjątkowej chluby.
Bardzo ważne jest również pokazanie, jak funkcjonują inne służby specjalne świata, jaka jest ich struktura oraz zadania które wykonują. W podrozdziale tym, służby zostaną podzielone na służby partnerskie takie jak amerykańska CIA czy brytyjskie MI5, które od czasu wejścia Polski do NATO, współpracują z Polską, dzieląc się informacjami i neutralizując zagrożenia, które w dobie walki z terroryzmem, występują z bardzo dużą częstotliwością. Nieodzownym elementem tego podrozdziału jest również przedstawienie struktury i zadań innych służb specjalnych, dobrym
i interesującym przykładem w tym przypadku jest izraelski Mossad. Służba, która pomimo tego iż jest całkiem młoda, uważana jest za jedną z najlepszych w swoim fachu.
Rozdział drugi oraz trzeci skupia się na tematyce współczesnego, polskiego kontrwywiadu cywilnego oraz wojskowego. Służby te w niedługim czasie przeszły bardzo wiele przemian, dlatego istotne jest przedstawienie zadań jakie realizują w swojej aktualnej formie. Przybliżony zostanie również proces ewolucji jakie przeszedł w krótkim czasie polskie kontrwywiad, a aspekt ten zostanie uzupełniony wywiadami z oficerami w stanie spoczynku, których eksperckie zdanie pomoże wytłumaczyć i zrozumieć to ciekawe zjawisko.
Ostatni, czwarty rozdział, ma za zadanie pokazać, jakimi podstawowymi metodami i środkami pracy posługuje się kontrwywiad. W związku z tym, że tzw. „rzemiosło” pracy operacyjnej kontrwywiadu objęte jest klauzulą tajności i dostępne tylko dla nielicznych, wykorzystane zostaną jawne materiały, powszechnie dostępne, które dalej pozostają aktualne.
Rozdział I. KONTRWYWIAD JAKO NARZĘDZIE OCHRONY INTERESÓW PAŃSTWA
Podstawowe pojęcia i terminologia dotycząca działania kontrwywiadu
„Szpiegostwo to drugi najstarszy zawód świata i równie szanowany jak ten pierwszy”.
Podstawową kwestią, która pozwala rozmawiać o kontrwywiadzie, jest zrozumienie tego, co ten termin oznacza. Potocznie przyjmuje się uważać, że kontrwywiad to po prostu przeciwdziałanie szpiegostwu w ogóle, owszem, jest to
w pewnym sensie prawdą, ale jest to twierdzenie zbyt ogólne, ponieważ działania kontrwywiadu dzielą się na wiele różnych aspektów, co wykaże w dalszej części tego podrozdziału.
Niegdyś kontrwywiad rozumiano jako całokształt działań podejmowanych do ujawniania, przeciwdziałania i zwalczania szpiegostwa, akcji dywersyjnych
i sabotażowych obcych służb wywiadowczych, czyli ich pracowników oraz agenturę. Kontrwywiad zajmował się również, działalnością nielegalnych organizacji krajowych, zagranicznych (nacjonalistycznych, terrorystycznych, ekstremistycznych etc.), a więc czynów i zagrożeń godzących bezpośrednio lub pośrednio w bezpieczeństwo państwa
i jego ustrój konstytucyjny oraz interesy ekonomiczne.
Działania takie obejmowały również ochronę tajemnicy państwowej, wojskowej
i gospodarczej kraju przed penetracją wywiadowczą obcego państwa i zapobieganie wypływowi ważnych informacji. Ten aspekt to funkcja profilaktyczna kontrwywiadu, czyli tzw. ochrona kontrwywiadowcza instytucji, którego na tego typu penetracje są narażone.
Gdy nadszedł kres zimnej wojny i runęła żelazna kurtyna, służby kontrwywiadowcze stanęły w obliczu zupełnie nowych wyzwań, pomimo, że jego klasyczna funkcja, polegająca na ujawnianiu obcych szpiegów, nie straciła na aktualności. Przeniosła się jednak na inne płaszczyzny.
Działalność kontrwywiadowcza jest realizowana przez specjalnie do tego celu powołaną państwową służbę kontrwywiadu, funkcjonującą jako wyodrębniona instytucja (w Polsce jest to ABW), bądź jako człon innego organu bezpieczeństwa państwa (w Polsce do 2002 kontrwywiad był jednym z pionów UOP), który wykonuje swoje obowiązki prowadząc pracę operacyjną z zastosowaniem właściwych dla siebie form, metod oraz środków. Zależnie od obszaru działalności, w której prowadzi działania, należy rozdzielić kontrwywiad na kontrwywiad cywilny oraz kontrwywiad wojskowy (w Polsce jest to SKW).
Przedmiotem działań kontrwywiadowczych, są głównie agentury obcych wywiadów, oficerowie tych wywiadów obsługujący je, działają z pozycji legalnych lub nielegalnych, ewentualnie przyjeżdżający pod czasowym przykryciem do danego kraju celem odbycia spotkania. Ustalenie i identyfikacja obcego szpiega wymaga wielu żmudnych i czasochłonnych czynności, w tym zastosowania różnorakich środków techniki operacyjnej. Bardzo często się zdarza, że informację o szpiegu przekazuje dezerter z obcej służby wywiadowczej, lub agent podwójny.
Gdy nadchodzi sytuacja, w której konieczne jest publiczne ujawnienie obcego agenta, najczęściej jest traktowana jako klęska kontrwywiadu. Jak mawiał John Le Carre „Gdy do więzienia idzie szpieg, najbardziej przegrał ten, kto go złapał. Agent ujawniony to agent stracony”. Wynika to z tego iż, takiego agenta nie można wykorzystać do przewerbowania go na swoją stronę, co było klasyczną techniką wykorzystywaną min. przez brytyjski kontrwywiad podczas II wojny światowej. Tego typu agent jest doskonałym źródłem służącym do dezinformowania obcej służby wywiadowczej.
Ujawnienie agenta, to wydarzenie służące głównie celom propagandowym, które wynika z sytuacji politycznej, lub gdy istnieje potrzeba wymiany agenta obcego na własnego, lub gdyby właśnie nie udało się go przewerbować.
Schwytany natomiast szpieg lub agent najczęściej jest osądzony i skazany, a gdy posiada immunitet dyplomatyczny zostaje wydalony z kraju jako „persona non grata” – czyli osoba niemile widziana na terytorium państwa, z którego została wydalona.
Służba kontrwywiadu prowadzi szeroko zakrojoną działalność operacyjną, wykorzystując do tego m.in.:
- własne osobowe źródła informacji,
- obserwację rozpoznanych szpiegów dla ustalenia ich kontaktów, innych agentów, zainteresowań wywiadu przeciwnika,
- nasłuch radiowy czyli radiokontrwywiad,
- inwigilacja czyli podsłuchy i podglądy audio/video,
- kontrolę korespondencji, oraz inne metody techniki operacyjnej.
W ramach działań o obronnym charakterze, do których zalicza się kontrwywiad znajdują się również inne przedsięwzięcia takie jak:
- INFOSEC – bezpieczeństwo informacyjne,
- COMSEC – bezpieczeństwo łączności,
- COMPUSEC – bezpieczeństwo systemów informatycznych,
- OPSEC – bezpieczeństwo operacji, ochrona działań przed poznaniem przez wrogie służby.
Wszystkie wymienione wyżej pojęcia są wspólne dla wszystkich służb kontrwywiadu. W polskiej terminologii pojęcie to ma szersze znaczenie, gdyż oznacza działania defensywne jak zarówno działania ofensywne.
Kontrwywiad ofensywny to jeden z ważniejszych pionów operacyjnych każdej służby. Do zadań kontrwywiadu ofensywnego należy:
- infiltracja i aktywne rozpracowywanie obcych służb specjalnych. Polega ono przede wszystkim na podejmowaniu takich działań, jak ustalanie
i rozpoznawanie struktur organizacyjnych i ich kadrowych pracowników oraz ich agentur. Niezmiernie ważne jest również ustalenie przykryć, jakie stosują podczas swojej działalności, dokumentów legalizacyjnych, czy tez metod i środków pracy operacyjnej. W zainteresowaniach kontrwywiadu ofensywnego, są również plany
i zamierzenia operacyjne obcych służb. Wszystko ma to służyć ochronie systemu bezpieczeństwa własnego kraju przed działaniem przeciwnika.
Do najistotniejszych metod działania kontrwywiadu ofensywnego należy zaliczyć przenikanie agenturalne do obcych służb przez pozyskiwanie tam agentów wśród kadrowych oficerów, lub plasowanie własnego pracownika czy pozyskanego wcześniej agenta. Do najsłynniejszych „kretów” w historii szpiegostwa, można współcześnie zaliczyć Kima Philby, Aldricha Amesa i Roberta Hansenna.
Inne metody działania kontrwywiadu ofensywnego to prowadzenie gier operacyjnych przez podstawianie własnego agenta do werbunku przez obcą służbę, tzw. wabika. Jednym z najciekawiej opisanych oferentów KGB, który rzekomo zdradził Związek Radziecki i przeszedł na stronę USA był Witia Siergiejewicz Jurczenko, który dosłużył się rangi generała.
Setki lat temu Sun Tzu, który pojawi się jeszcze w dalszej części tej pracy, przewidział jak ważne jest posiadanie „kreta” w szeregach przeciwnika: „Mieć szpiegów w wewnątrz oznacza czynić użytek z wysokich urzędników wroga […] aby móc stwierdzać, jak się mają rzeczy we wrogim kraju, jakie tworzą tam przeciwko tobie plany, oraz burzyć spokój i powodować rozłam między panującym a jego ministrami”. Definicja ta, jest ponadczasowa i zapewne nigdy nie przestanie być aktualna.
Należy zauważyć, że wiele działań tego pionu ma również charakter obronny:
-kontrola wewnętrzna i zabezpieczenia własnych szeregów przed nasadzeniem kretów przeciwnika,
-lokalizacja i neutralizacja przecieków informacji wewnątrz własnej służby,
-kontrwywiadowcze zabezpieczenie własnych działań wywiadowczych za granicą,
-prowadzenie śledztwa w przypadku dezercji własnego oficera wywiadu lub agenta
-analiza własnych wpadek,
-ochrona kontrwywiadowcza własnych placówek zagranicznych i ich pracowników,
-opiniowanie osób delegowanych do pracy za granicą oraz współopiniowanie kandydatów na ważne stanowiska państwowe.
Dalszy rozdział niniejszej pracy, poświęcony jest również kontrwywiadowi wojskowemu, dlatego istotne jest przedstawienie klasycznych zadań jakie pełni kontrwywiad wojskowy w czasie pokoju, wojny oraz misji wojskowych poza granicami kraju.
Służba kontrwywiadu wojskowego to wyspecjalizowana formacja wojskowa, która ma za zadanie ochronę bezpieczeństwa i interesów sił zbrojnych państwa, przed aktywnością obcych służb specjalnych i wewnętrzną działalnością wywrotową.. Zadanie jakie realizuje kontrwywiad wojskowy są podobne w charakterze do działań kontrwywiadu cywilnego, stosują nawet te same metody i środki pracy operacyjnej, jak również podejmują ze sobą współpracę.
Kontrwywiad wojskowy standardowo zajmuje się następującymi przedsięwzięciami we właściwym sobie obszarze aktywności. W czasie pokoju to:
-wykrywanie i zwalczanie szpiegostwa (śledzenie organizacji i osób podejrzanych, wykrywanie struktur obcych wywiadów, gromadzenie danych o osobach podatnych na ewentualne propozycje współpracy, rozpracowywanie osób podejrzanych o działalność szpiegowską),
-ujawnianie i przeciwdziałanie, aktom sabotażu w obiektach należących do wojska, jak również tworzenie warunków uniemożliwiających jakiekolwiek inicjatywy w tym zakresie,
-ochrona informacji wojskowych objętych klauzulą tajności,
-kontrwywiadowcza ochrona jednostek wojskowych i ich personelu,
-weryfikacja kadr oraz współopiniowanie kandydatów do pracy w komórkach związanymi z ochroną informacji niejawnej,
-neutralizowanie wrogiej propagandy w wojsku, mogącej obniżyć morale żołnierzy,
-przeciwdziałanie korupcji w wojsku,
-prowadzenie radiokontrwywiadu,
-kontrwywiadowcze zabezpieczenie firm o profilu militarnym, instytucji naukowo-badawczych i zakładów przemysłowych wykonujących pracę na rzecz wojska
(w Polsce to np. Bumar-Łabędy, co wynika z ustawy o SKW).
Podczas wojny do obowiązków kontrwywiadu wojskowego dochodzą:
-przesłuchiwanie jeńców wojennych, czyli zdobywanie informacji, które mogą okazać się pomocne podczas prowadzenia działań wojennych,
-prowadzenie cenzury wojskowej,
-ściganie przestępstw wojennych,
-wprowadzanie przeciwnika w błąd.
Należy również nadmienić, że kontrwywiad wojskowy podczas wojskowych misji za granicą, zajmuje się dodatkowo:
-niedopuszczaniem do nawiązywania podejrzanych lub zbyt zażyłych kontaktów
z miejscową ludnością, co może zagrażać bezpieczeństwu stacjonującego kontyngentu, jak również wojskowej dyscyplinie,
-kontrola spraw finansowych związanych z pomocą dla instytucji w kraju operowania
i przeciwdziałanie korupcji w w/w aspekcie,
Służba kontrwywiadu w wielu krajach stanowi odrębną komórkę, lub jest częścią większej instytucji. W Polsce do roku 2006 służba kontrwywiadu wojskowego była częścią składową Wojskowych Służb Informacyjnych, które zostały rozwiązane nagle w atmosferze kontrowersji i skandalu.
Od 1 października 2006 r. na podstawie ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r.
o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego i Służby Wywiadu Wojskowego, powstała niezależna służba, którą jest Służba Kontrwywiadu Wojskowego.
Kwestią wymagającą osobnego omówienia, jest terminologia, którą posługiwali się funkcjonariusze kontrwywiadu, nie należy jej traktować jako całościowego leksykonu używanego w tej formie działalności. Zdefiniowane zostaną najważniejsze
i najbardziej popularne pojęcia, ograniczone do tematyki prezentowanej w niniejszej pracy.
Słownik ten został opracowany na podstawie pozycji Filipa Musiała – „Podręcznik Bezpieki. Teoria pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w świetle wydawnictw resortowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL (1970-19890)”.
1) Agent – jedna z kategorii osobowych źródeł informacji. Osoba celowo zwerbowana do współpracy, najczęściej obywatel obcego państwa, lub w określonych przypadkach obywatel polski stale mieszkający za granicą, posiadający potwierdzone możliwości wywiadowcze, świadomie zobowiązujący się do współpracy i wykonujący działania za granicą.
2) Agent werbownik – kategoria osobowych źródeł informacji posiadających odpowiednie warunki i możliwości do dokonywania werbunku osób albo ich typowanie do pozyskania, czyli realizujących zadania typowniczo-werbunkowe.
3) Agenturalna Metoda Operacyjna – jedna z metod pracy operacyjnej, obejmująca całokształt działań związanych z doborem, opracowaniem, werbowaniem a następnie optymalnym wykorzystaniem agentury jako podstawowego źródła pozyskiwania tajnych informacji wywiadowczych z rozpracowywanych obiektów i zagadnień oraz jako zasadniczego instrumentu realizacji zadań wywiadowczych.
4) Dezinformacja – jedna z metod pracy operacyjnej polegająca na przekazywaniu fałszywych informacji osobom lub środowiskom uznawanym za wrogie wobec państwa, ustroju konstytucyjnego, w celu wprowadzenia ich w błąd lub spowodowania ich zachowania zgodnego z oczekiwaniami.
5) Dezinformacja częściowa – rodzaj działań dezinformacyjnych polegających na przekazywaniu osobom uznanym za mogące działać na szkodę państwa, wiadomości częściowo prawdziwych, a częściowo nieprawdziwych bądź nieaktualnych
6) Dezinformacja pełna – rodzaj działań dezinformacyjnych polegających na przekazywaniu wiadomości całkowicie nieprawdziwych. Stosowana najczęściej, gdy istniała pewność, na brak jakichkolwiek możliwości zweryfikowania przekazywanych informacji
7) Dezinformowanie defensywne – rodzaj działań dezinformacyjnych, których celem jest zamaskowanie właściwej roli osób lub obiektów, wykorzystywanych przez służbę.
8) Dezinformowanie ofensywne – rodzaj działań dezinformacyjnych, których celem była modyfikacja zachowania osoby manipulowanej, zgodnie z oczekiwaniami służby
9) Dokumenty legalizacyjne – dokumenty ukrywające faktyczne personalia funkcjonariusza, w których wykorzystano zmienione imię i nazwisko, miejsce pracy, adres zamieszkania itd. Mogły one zawierać dane autentyczne tzn. funkcjonariusz podszywał się pod osobę faktycznie istniejącą lub informacje wymyślone.
10) Formy pracy operacyjnej – ogólne sposoby postępowania, określone przepisami szczególnymi (instrukcjami i zarządzeniami resortowymi), służące do organizowania, prowadzenia i dokumentowania poszczególnych działań operacyjnych. Odpowiadały im właściwe kategorie spraw operacyjnych.
11) Funkcjonariusz lub oficer prowadzący – dokonujący werbunku, następnie wyznaczał zadania agentowi, lub innemu osobowemu źródłu informacji, utrzymywał
z nim łączność i kontrolował efekty jego pracy.
12) Gra operacyjna – metoda pracy operacyjnej polegająca na nawiązaniu przez kontrwywiad bezpośredniego kontaktu z figurantem, w celu wywarcia określonego wpływu na podejmowane przez niego decyzje, odpowiadające interesom służby (państwa).
13) Gra operacyjna jednostronna – typ gry operacyjnej polegający na tajnym wprowadzenia osobowego źródła informacji do obcego ośrodka wywiadowczego, kontrwywiadowczego, dyplomatycznego itp. Bądź środowiska uznanego na wrogie.
14) Inspiracja operacyjna – jedna z metod pracy operacyjnej polegająca na podejmowaniu działań i przedsięwzięć operacyjnych, których efektem miało być skłonienie określonych ludzi do zachowania, dogodnego dla służby.
15) Inwigilacja operacyjna – jedna z metod pracy operacyjnej, polegająca na stałym lub okresowym kontrolowaniu zachowań i działalności osób, będących
w zainteresowaniu służby.
16) Kombinacja operacyjna – jedna z metod pracy operacyjnej, będąca elementem szerszych działań np. dezinformacji, inwigilacji, rozpracowania operacyjnego i gry operacyjnej. Są to złożone i skoordynowane przedsięwzięcia operacyjne, zmierzające do oddziaływania na przeciwnika w taki sposób, aby wprowadzić go w błąd lub wykorzystać jego błąd, zmuszając go tym sposobem do polepszenia sytuacji operacyjnej lub niedopuszczeniu do jej pogorszenia.
17) Kontrobserwacja – metoda ujawniania faktu śledzenia danej osoby, polegająca na zorganizowanym, najczęściej zaplanowanym, działaniu osób trzecich współpracujących z obserwowanym.
18) Legenda – fikcyjne lub częściowo fikcyjne wytłumaczenie jakiegoś faktu czy zjawiska, opracowane w celu ukrycia przed osobami trzecimi prawdziwej wersji wydarzeń lub rzeczywistych intencji.
19) Lokal konspiracyjny – zalegendowane mieszkanie lub inny lokal wykorzystywany jako pomieszczenie biurowe komórki obserwacyjnej, a także do spotkań z osobowymi źródłami informacji.
20) Maskowanie obserwacji – ukrywanie się przed obserwowanymi, oraz osobami postronnymi przez występowanie w roli kogoś innego, zazwyczaj połączone ze zmianą wyglądu zewnętrznego funkcjonariuszy i przystosowywaniem się do warunków otoczenia, a także prowadzenie obserwacji z zakrytych punktów obserwacyjnych.
21) Metody pracy operacyjnej – zespół czynności operacyjnych lub przedsięwzięć operacyjnych, podejmowanych celowo, planowo i konsekwentnie, w określonych wzajemnie relacjach, nadających się do wielokrotnego powtórzenia, a zmierzających do osiągnięcia wyznaczonych celów i realizacji ustalonych zadań.
22) Mieszkanie konspiracyjne – podobne zastosowanie do lokalu konspiracyjnego.
23) Obserwacja – śledzenie, podsłuchiwanie osoby będącej w zainteresowaniu operacyjnym w celu ustalenia jej personaliów, miejsca pracy i zamieszkania, utrzymywanych przez nią więzi i kontaktów oraz innych zachowań mających znaczenie w danej sprawie.
24) Obserwacja bierna – obserwacja interesujących służbę obiektów, budynków, lokali w celu zorientowania się, jakie osoby do nich wchodzą i z nich wychodzą, oraz co dzieje się w ich wnętrzu.
25) Obserwacja jawna – jedna z taktyk przeprowadzania obserwacji, polegająca na tym by dana osoba zdała sobie sprawę, że jest śledzona. Ma na celu utrudnić lub uniemożliwić dokonanie jakiejś czynności przez figuranta. Często stosowana wobec dyplomatów.
26) Obserwacja uczestnicząca – metoda prowadzenia obserwacji prowadzenia przez agenta lub niekiedy funkcjonariusza w inwigilowanym środowisku.
27) Ochrona kontrwywiadowcza – Pełny zakres działań operacyjnych zmierzających do zapewnienia dopływu informacji dotyczących osoby lub obiektu pozostającego
w zainteresowaniu służby, lub ochrony przed działaniami obcych służb specjalnych.
W zakres tego pojęcia wchodzi również fizyczne zabezpieczenie obiektów i ochrona informacji niejawnej.
28) Opracowanie kandydata na osobowe źródło informacji - całokształt działań zmierzających do zebrania drobiazgowych informacji dotyczących kandydata. Jego życia prywatnego, zawodowego, społecznego a także jego charakteru, nawyków
i skłonności. Celem było właściwe ocenienie możliwości operacyjnych kandydata, przeprowadzanie skutecznego werbunku, przygotowanie rozmowy werbunkowej, przez wybór odpowiedniej postawy werbunku, a także dopasowanie do niej argumentacji lub środków nacisku.
29) Podstawa werbunku – motyw, decydujący o podjęciu zobowiązania do współpracy. Podstawą może być szantaż, kwestia finansowa lub dobrowolna zgoda wynikająca z pobudek ideologicznych, takich jak patriotyzm, przekonania czy religia.
30) Przewerbowanie – w języku operacyjnym wywiadu i kontrwywiadu to werbunek do współpracy kadrowego funkcjonariusza obcych służb specjalnych, bądź osobowego źródła informacji obcych służb specjalnych.
31) Rezydent – określenie kadrowego oficera wywiadu, przebywającego na placówce zagranicznej, któremu podlega sieć agenturalna, z którą utrzymywał kontakt.
32) Rezydentura – placówka wywiadu funkcjonująca pod przykryciem (legendą), na terenie konkretnego kraju, będąca w kręgu zainteresowania operacyjnego.
33) Rzeczowe środki pracy operacyjnej – są to środki techniki operacyjnej takie jak tajne przeszukania, podgląd dokumentowany fotograficznie, montaż podsłuchów audio-wizualnych.
34) Rzeczowe źródła informacji – to każdy przedmiot czy fakt, który oddziałując na funkcjonariusza, poszerzał jego wiedzę pracy operacyjnej.
35) Samokontrola – metoda ujawniania obserwacji przez osobę śledzoną polegająca na stosowaniu rozmaitych przedsięwzięć, służących wykryciu obserwacji albo pozbyciu się ich kontroli. Np. zmiana kierunku poruszania, pozorowanie czynności mających na celu zmylenie lub uśpienie czujności obserwacji.
36) Skrzynka kontaktowa – specjalnie przystosowany schowek do konspiracyjnego przekazywania materiałów operacyjnych bez konieczności odbycia spotkania osobistego.
37) Tajne przeszukanie – wejście funkcjonariuszy do pomieszczenia, samochodu, zapewne dziś i dostanie się do sprzętu elektronicznego typu laptop, smartfon drogą radiową, bez wiedzy i zgody jego dysponentów, połączone z przeszukaniem przeprowadzonym w sposób niepozostawiający śladów oraz z wykonaniem planów lub schematów pomieszczenia, skopiowaniem i sfotografowaniem odnalezionych w nim dokumentów i przedmiotów, lub podrzucenie określonych dokumentów lub przedmiotów.
38) Technika operacyjna – w szerokim zakresie składają się na nią: wywiadowcza technika operacyjna, obserwacja zewnętrzna, przegląd korespondencji, technika chemii specjalne, technika dekryptażu, technika deszyfrażu, utajnianie informacji przekazywanych środkami technicznymi, a także wszelki sprzęt operacyjno-techniczny (czyli aparatura nadawczo-odbiorcza, urządzenia do prowadzenia obserwacji i nasłuchu wewnętrznego tj. tajnej rejestracji wizji i fonii, urządzenia do penetracji operacyjnej np. otwierania zamków).
39) Werbunek – Tajny proces celowego pozyskania określonej osoby do współpracy, realizowany przez funkcjonariusza w ustalonym trybie.
40) Werbunek pozornie dla innego celu – taktyka stosowana wówczas, gdy motywem odmowy podjęcia współpracy był nie sam jej fakt, lecz cel. Polegała na wprowadzeniu kandydata w błąd i pozyskaniu go do realizacji celu pozornego, a dopiero w trakcie współpracy ukierunkowaniu go na realizację celu właściwego.
Zaprezentowane tutaj słownictwo, będzie wielokrotnie przewijało się w dalszej części pracy, dlatego istotne było wprowadzenie, związane z przedstawieniem
w najbardziej przystępny sposób terminologii, która obowiązuje podczas prowadzenia działań kontrwywiadowczych.
Większość pozycji, związanych z zagadnieniami szpiegostwa, agentury
i szeroko pojętej pracy wywiadowczej czy kontrwywiadowczej, nagminnie stosuje organizacyjny żargon, niestety bardzo rzadko zdarza się, aby stosowana terminologia była wyjaśniania. Wynika z tego wiele nieporozumień, chociażby gdy kadrowy oficer polskich służb specjalnych nazywany jest agentem. Pomyłki te biorą się z niewiedzy lub niekompetencji dziennikarzy, którzy wprowadzają odbiorców serwisów informacyjnych w błąd. Termin Agent, jest rzeczywiście przypisywany kadrowemu funkcjonariuszowi służby bezpieczeństwa lub wywiadu, lecz w takich organizacjach jak CIA czy FBI.
Geneza kontrwywiadu i jego przemiany
„Nie powinno się zbyt pochopnie decydować na użycie siły wobec przeciwnika bez prób pojednania, przekupstwa i posiania niezgody wśród wrogów”.
Słowa te dobitnie oddają wszelkie i całościowe założenia działania służb wywiadowczych, stanowiących „modus operandi” ich funkcjonowania aż po dzień dzisiejszy.
Historia i geneza kontrwywiadu jest ściśle związana z działaniami wywiadowczymi. Kontrwywiad stanowi wobec działań szpiegowskich naturalną przeciwwagę, a za zadanie ma neutralizować działania wrogie, a również przeciwdziałać by do nich doszło.
Odkąd istniały pierwsze cywilizacje i państwa, protoplaści służb specjalnych toczyli pomiędzy sobą tajne wojny, których wynik wielokrotnie przesądzał
o zwycięzcach i porażkach. Warta uwagi jest jedna z pierwszych szerzej znanych opowieści o działaniach szpiegowskich, pochodząca jeszcze ze Starego Testamentu, który jest swoistą skarbnicą tego typu historii.
Historia ta dotyczy Samsona, legendarnego biblijnego siłacza, który za pomocą swoich nadludzkich mocy, stał się dla Izraelitów nadzieją na wyzwolenie spod panowania Filistynów. Jego siła była tak zatrważająca, iż potrafił pokonać własnoręcznie nawet tysiąc mężczyzn czy też wyrwać bramy miasta, by uciec przed przeciwnikiem. Władcy Filistyńscy byli przerażeni Samsonem do tego stopnia, że postanowili wykorzystać do walki z nim podstęp. Dowiadując się, ze Samson zakochał się w pewnej kobiecie, Dalili, poprosili ją o pomoc: „Oszukaj go i dowiedz się, w czym tkwi jego wielka siła oraz jak moglibyśmy go pokonać, a następnie związać
i obezwładnić. Każdy z nas da Ci za to tysiąc srebrników”. W ten sposób wykorzystali tajną agentkę, jedną z pierwszą znaną historii.
Dalila oczywiście zgodziła się i uzyskała od Samsona jego tajemnicę, siłacz nigdy nie ścinał swoich włosów, a właśnie z nich wynikała cała jego nadludzka moc. Kobieta skontaktowała się z Filistynami, a gdy ten zasnął na jej kolanach, pojawił się mężczyzna, który ściął jego włosy. Bezsilny Samson nie był w stanie podjąć walki
z Filistynami, którzy po pojmaniu wyłupili mu oczy oraz zakuli w kajdany z brązu.
Ten przykład ilustruje dość wyraźnie, że kontrwywiad Izraelitów zupełnie się nie spisał i poprzez brak opieki nad swoją „tajną bronią”, została ona rozpracowana
a następnie zneutralizowana.
Pewna znana historia szpiegowska, której główny bohater Judasz Iskariota, zapisał się w historii i kulturze jak synonim zdrajcy, również sięga czasów biblijnych.
Jezu Chrystus, zyskując coraz większą popularność i posłuch, stawał się zagrożeniem, więc „arcykapłani i uczeni w Piśmie” szukali pretekstu, do jego aresztowania. Wysyłali przeciwko niemu szpiegów w nadziei, iż ten powie coś przeciwko Rzymianom,
a poprzez to dostarczy powód, by przekazać go namiestnikowi jako wichrzyciela. Wszelkie próby wykorzystania podstępu, przeciwko Jezusowi spełzły na niczym. Jezus sprytnie wymykał się z pułapek, uznano więc, że należy go schwytać
i wyeliminować w sposób „podstępny”. Najlepsza okazja przydarzyła się
w momencie, gdy arcykapłanów odwiedził Judasz składając im propozycję nie do odrzucenia, twierdząc, że zdradzi swojego Mistrza. Mamy tutaj kolejny przykład wykorzystania „szpiega wewnętrznego” czy też „kreta”. Judasz swoje postępowanie motywował pobudkami finansowymi, za swoją pracę otrzymał słynne 30 srebrników, a Jezus został skazany na śmierć przez ukrzyżowanie. Widzimy więc, że mentalność ludzka w kwestii zdrady, nie zmieniła się od czasów opisywanych w Biblii, a czynnik finansowy jest zawsze aspektem motywującym do współpracy i posunięcia się do najbardziej haniebnych czynów.
Kolejną bardzo znaną postacią w historii działań wywiadowczych, jest człowiek, który zapisał się w annałach historii jako jeden z twórców tych działań, jest nim Sun Tzu, żyjący w starożytnych Chinach w latach (544-496 r.p.n.e). Napisał on wiekopomne dzieło pt. „Sztuka Wojny”, które po dziś dzień jest abecadłem
i obowiązkową lekturą wszystkich funkcjonariuszy służb specjalnych. Ostatni rozdział poświęcił zagadnieniom szpiegostwa.
Jak twierdził : „Mądrzy władcy i przebiegli dowódcy pokonują przeciwników
i dokonują wybitnych czynów, ponieważ z wyprzedzeniem zdobywają wiedzę o wrogu. Takiej wiedzy nie uzyskuje się od zjaw ani duchów, ani na podstawie wniosków wypływających z różnych zjawisk, nie z obserwacji nieba, ale od ludzi, ponieważ jest to wiedza o rzeczywistej sytuacji nieprzyjaciela”.
Sun Tzu wymienił również w swoim dziele pięć konkretnych typów szpiegów, którzy zdobywają wiedzę na temat przeciwnika. Wyróżnił mianowicie:
Szpiedzy miejscowi – szpiedzy werbowani spośród ludności wroga.
Szpiedzy wewnętrzni – Sun Tzu zaliczył do tej grupy urzędników konkretnego państwa, którzy nie zadowoleni ze swojej sytuacji, pominięci przy awansach, czy też podatni na korupcję, byli gotowi zdradzić swoje państwo. Brał jednak pod uwagę taki problem, iż mogą być oni podsuwani przez ówczesny kontrwywiad w celu dezinformacji, stąd apelował o dużą rozwagę i ostrożność.
Martwi szpiedzy – jeden z ciekawszych elementów podstępu i dezinformacji a przy okazji niezmiernie istotny. Tzw. „martwy szpieg”, był wysyłany do obozu wroga
z fałszywymi informacjami, przewidując, że zostanie on szybko schwytany.
W niewoli, by walczyć o swoje przetrwanie, szpieg taki wyjawiał wszystkie informacje jakie posiadał, przeciwnik natomiast biorąc je za autentyczne modyfikował swoje plany.
Gdy jednak przeciwnik orientował się, że został wprowadzony w błąd najczęściej dokonywał egzekucji schwytanego szpiega.
Żywi szpiedzy – klasyczny szpieg, wysyłany za linię wroga, który zdobywał informacje a następnie dostarczał je swoim wojskom.
Podwójni agenci – przewerbowani szpiedzy przeciwnika, uważani przez Sun Tzu za najważniejszy element szpiegowskiej gry. Stworzona na te potrzeby instrukcja, która ze względu na swoją ponadczasowość jest stosowana do tej pory: ”Trzeba poszukiwać agentów przeciwnika, którzy przybyli nas szpiegować. Kuś ich zyskami, pouczaj i nie wypuszczaj z ręki. W taki sposób pozyskuje się podwójnych agentów. Dzięki zdobytej od nich wiedzy możesz rekrutować szpiegów lokalnych i wewnętrznych. Dzięki zdobytej od nich wiedzy, szpiedzy jednorazowi mogą rozgłaszać fałszywe informacje
i dezinformować przeciwnika. Dzięki zdobyte od nich wiedzy, gdy nadejdzie czas, będziesz mógł zatrudnić żywych szpiegów. Władca musi znać tych pięć aspektów działalności wywiadowczej. Od takiej wiedzy zależy nawracanie szpiegów, trzeba być więc szczodrym dla podwójnych agentów.
Poruszając się w obrębie historii szpiegostwa, należy poświęcić uwagę kolejnej wybitnej postaci, Fryderykowi Wielkiemu, królowi Prus. Przywódca ten opublikował „Instrukcję dla generałów”, która nosiła tytuł „O szpiegach. Jak należy ich werbować przy każdej okazji i w jaki sposób mamy zdobywać informacje wywiadowcze na temat wroga”. Tekst ten opiera się na osobistych doświadczeniach Fryderyka Wielkiego, dlatego najbardziej istotne fragmenty są warte przytoczenia.
„Jeśli poznamy zawczasu zamiary wroga, będziemy mogli zawsze stawić mu czoła, nawet jeżeli dysponujemy mniejsza niż on siłą. Wszyscy generałowie powinni starać się zapewnić sobie tego rodzaju przewagę, choć robi to bardzo niewielu. Szpiegów można podzielić na kilka kategorii:
1. Zwykli ludzie, których wynajmuje się w tym właśnie celu,
4. Ci, którzy zostali zmuszeni do podjęcia się tak nieprzyjemnego zadania.
Zwykli ludzie, a mianowicie wieśniacy, rzemieślnicy, księża etc. Których wysyła się do obozu, powinni być werbowani wyłącznie w celu ustalenia, gdzie znajduje się wróg. Ich meldunki, ogólnie rzecz biorąc, są nieadekwatne i niejasne, czasem zwiększają, zamiast pomniejszać, naszą niepewność.
Raczej nie należy też polegać na informacjach dostarczanych przez dezerterów. Żołnierze wiedzą bardzo dobrze, co dzieje się w ich własnym regimencie, ale niewiele więcej. Huzarzy są odłączeni od reszty armii na przedzie i przez większość czasu nie przebywają z pozostałymi siłami, często nie wiedzą więc, po której stronie rozbiły one obozowisko. Niemniej ich meldunki należy uważnie odnotowywać, na wypadek, gdyby pojawiły się okoliczności, w których okazałyby się przydatne. Podwójnych szpiegów używa się, by przemycić fałszywe informacje do obozu wroga(…) Jeśli chcemy uzyskać informacje wywiadowcze na temat wroga lub narzucić mu fałszywe wrażenie co do naszej sytuacji czy okoliczności, polecamy godnemu zaufania żołnierzowi udać się do jego obozu i zameldować to, w co chcielibyśmy, żeby uwierzono. Może mieć też ze sobą ulotki, obliczone na zachęcenie żołnierzy nieprzyjaciela do dezercji. Ukończywszy swą misję, może okrężną drogą powrócić do obozu.
Istnieje jeszcze jeden sposób uzyskiwania informacji na temat wroga, wykorzystywany, gdy inne metody zawiodą, choć muszę przyznać, iż jest on raczej surową i okrutną praktyką. Znajdujemy bogatego obywatela, który ma dużą rodzinę
i odpowiedni majątek i przyznajemy mu przebranego za służącego człowieka rozumiejącego język owego kraju. Zmuszamy bogacza, by zabrał go ze sobą do obozu nieprzyjaciela jako lokaja lub stangreta, pod pozorem złożenia skargi na szkody, jakich rzekomo doznał. Grozimy mu jednocześnie, że jeśli nie wróci po pewnym ustalonym czasie i nie przyprowadzi ze sobą naszego człowieka, jego dom zostanie spalony a żona i dzieci posieczeni na kawałki. Byłem zmuszony uciec się do tego schematu w… i udało mi się zakończyć sprawę według mych zamierzeń. Muszę też dodać, że szpiegów należy hojnie opłacać, nawet do poziomu ekstrawagancji. Ten, kto w twej służbie ryzykuje gardłem, z pewnością zasługuje na godziwe wynagrodzenie”.
Możemy więc wyciągnąć wnioski, że sam Fryderyk Wielki, również w wielu swoich przemyśleniach opierał się na klasyce Sun Tzu, a opis szpiegów, których wymienił, w pewnych kwestiach jest zbieżny z opisem szpiegów z dzieła „Sztuka Wojny”. Zwrócona też została uwaga na kilka aspektów kontrwywiadowczych, aby do niektórych informacji podchodzić z dozą ostrożności. Niezmiernie ważny jest również wątek odpowiedniego wynagradzania agentów, który wywołuje oczywiste skojarzenia
z zaprzedaniem swoich ideałów za przysłowiowe „30 srebrników”.
Jak widzimy więc na kolejnym przykładzie, metody się nie zmieniają, modus operandi pozostaje ten sam, uwydatniane są kolejne niuanse a im dalej w przyszłość, tym bardziej sztuka szpiegostwa rozbierana jest na czynniki pierwsze. Następuje naturalny rozwój wywiadowczego rzemiosła.
Do historii francuskich tajnych działań, przeszedł jeden z generałów Napoleona Bonaparte, gen. Paul Thiebault. W 1813 roku wydał „Podręcznik sztuki militarnej dla generałów i pracowników wojskowych sztabów. W książce tej opisał na czym polega cała idea tajnych działań, w podejmowaniu których miał bardzo duże doświadczenie. Tak jak i wcześniej opisywani poprzednicy operujący w sztuce szpiegostwa, Thiebault, wyróżnił pięć rodzajów funkcjonujących szpiegów.
Do pierwszej grupy ważnych do zwerbowania szpiegów zaliczył ludzi narzekających na swój rząd. Z reguły są to ludzie dobrze wykształceni i nie należy szczędzić środków, by ich pozyskać oraz udzielać wszelkich możliwych gwarancji, jakich zażądają, by przeciągnąć ich na swoją stronę.
Kolejna grupa to ludzie, którzy mają ochotę zając się szpiegostwem z wyższych pobudek, z reguły są to ludzie sprytni, znający ryzyko na jakie się narażają. Są to ludzie, których należy dobrze wynagradzać, jednak zaoferowanie im przyjęcia jakiejś formy zaszczytu, jest lepszym rozwiązaniem.
Trzecia grupa możliwych szpiegów, to jednocześnie grupa dość szeroka, do których można zaliczyć „mnichów, księży, przebiegłych, wytwornych lub nawet namiętnych kobiet, osób które mogą od rządu uzyskać jakieś profity, osób które zawarły niekorzystne umowy, lub które, zdeprawowane we własnych oczach nie dysponują, żadnymi uczciwymi środkami do życia. Oficerów nieprzyjacielskich armii, którzy popadli w długi lub wykazują zamiłowanie do hazardu czy ostentacji, a nie mają środków, by żyć na odpowiednim poziomie, spłacić swoje zobowiązania lub zaspokoić swój gust(…) większość tych ludzi bez zasad, jak można powiedzieć, bez honoru, poświeci swój kraj dla własnej rozpusty, tak jak poświęcili samych siebie. Ich chciwość zatriumfuje ponad wszystkim, zawsze pójdą prosto do tego, kto zaoferuje im najwyższą stawkę i zwykle będzie on potrzebował jedynie złota, by dowiedzieć się od nich wszystkiego, co tylko będą w stanie odkryć”.
Thiebault, wykazał się przede wszystkim wielkim doświadczeniem psychologicznym jak i znajomością życia oraz ludzi. Słabości ludzkiego charakteru są po dziś dzień najczęstszymi przyczynami zdrady. Przekupstwo, wyciągnięcie kogoś
z długów za tzw. „szybką pomoc”, która następnie przeistacza się w długotrwałą współprace połączoną z szantażem i kompromitującymi materiałami. Jest to również jedna z wielu metod i środków pracy operacyjnej służb specjalnych. Pomimo tego iż wyglądają nieetycznie, w przypadku walki o interesy państwa są stosowane, gdyż
w ostatecznym rozrachunku chodzi właśnie o ich realizację.
Kolejna grupa szpiegów to tzw. szpiedzy zawodowi, ludzie którzy „służą obu armiom i mówią jednej stronie o wszystkim, czego dowiedzieli się o drugiej”. Zaleca się ich wykorzystywanie jedynie w najważniejszych momentach kampanii, ale należy mieć na uwadze również i to, że mogą stosować dezinformacje nieświadomą. Są rozgrywani niczym pionki na szachownicy a w tej rozgrywce, sukces osiąga najsprytniejszy.
Ostatni już rodzaj szpiegów to ci, którzy przekazują informacje ze strachu. Są to najczęściej niewykształceni ludzie z podbitych terytoriów, dezerterzy. Thiebault udowadnia, że skuteczne metody wydobywania informacji z tego typu ludzi to groźby
i przesłuchania. Za zbyt mało wiarygodnych uważa natomiast jeńców wojennych, jednak to co wiedzą, warto wykorzystać do ewentualnego potwierdzenia zdobytych informacji przy pomocy innych środków i źródeł. Na podstawie tych przykładów widzimy więc, wkład Thiebault`a w rozwój dziedziny szpiegostwa.
Następną postacią, często określaną mianem ojca chrzestnego służb specjalnych, człowiek, który doprowadził do profesjonalizacji tej formy działalności to pochodzący
z Saksonii Wilhelm Steiber (1818-1892).
W młodości wróżono mu karierę duchownego, ojciec opłacał jego studia teologiczne ten jednak potajemnie studiował prawo. Gdy ojciec się o tym dowiedział wydziedziczył młodego Steibera. Ten zdany tylko i wyłącznie na siebie, aby przetrwać oraz realizować własne plany zatrudnił się jako asystent w wydziale kryminalnym berlińskiej policji. Bardzo szybko awansował w strukturze zarówno ze względu na wrodzony talent jak i duży łut szczęścia. Podczas zamieszek w Berlinie w 1848 roku udało mu się ocalić Fryderyka Wilhelma IV przed agresywnym tłumem. Znalazł się
w odpowiednim miejscu w odpowiednim czasie, a dzięki temu zyskał sławę oraz rozpoznawalność. Niedługo potem kierował ogólnokrajową kryminalną policją,
a jednocześnie otrzymał polecenie inwigilowania niemieckich komunistów. Osobiście poznał Karola Marksa, a wykorzystując go, podstępem uzyskał tomy informacji dotyczące działalności komunistów na całym świecie. Dzięki swoim osiągnięciom, doprowadził do zatrzymania najważniejszych ludzi związanych z działalnością rewolucyjną, a za swoje zasługi objął stanowisko kierownika Służby Bezpieczeństwa
w Berlinie. Steiber już wtedy wpadł na pomysł, by założyć „Fundusz Pomocy Prostytutkom”, zauważył jak wykorzystać kobiece wdzięki w imieniu służby bezpieczeństwa. Prostytutki miały do czynienia z różnymi ludźmi, od których zdobywały interesujące Steibera informacje. Stworzył siatkę najlepszych informatorów w całym mieście. Sam wielokrotnie doradzał innym służbom, między innymi rosyjskiej, jak również zasłynął z wielokrotnego udaremnienia zamachów przeciwko Otto von Bismarckowi.
Bismarck był Steiberowi wdzięczny nie tylko za ocalenie życia. Jego operacje na terenie Austro-Węgier, infiltracja tamtejszych służb, pozyskiwanie informatorów, solidne wynagradzanie ich (bito w tym celu fałszywe monety by uzupełniać braki finansowe), oraz nadawanie najlepszym agentom przykrywki dziennikarza, jak na tamte czasy było rozwiązaniem po prostu innowacyjnym. Z innych metod stosowanych przez Steibera warto zwrócić uwagę na buntowanie konkretnych grup etnicznych
w obrębie Austro-Węgier, opłacanie agitatorów i różnego rodzaju dysydentów. Możemy zauważyć, że wykorzystał w zasadzie większość porad i instrukcji wydanych przez swoich „zawodowych poprzedników”.
Prusacy dzięki jego wysiłkom uzyskali niezbędne informacje do prowadzenia wojny i rozbili wojska Austro-Węgierskie podczas bitwy pod Sadovą (1866r).
Kolejnym wrogiem na horyzoncie była Francja. Steiber został wysłany z misją do Paryża, by dowiedzieć się wszystkiego na temat nowego francuskiego karabinu Chassepot oraz mitraliezy, czyli szybkostrzelnej wersji karabinu maszynowego, które ówcześnie uznawane były za doskonałą nowoczesną broń. Jak się okazało, nie różniły się niczym pod względem technologii od karabinów niemieckich, padł więc mit nieznanej dotąd niebezpiecznej broni będącej na wyposażeniu wroga.
Dalsza część tej wojny jest znana, Prusacy i ich sojusznicy pokonali Napoleona III i utworzyli cesarstwo Niemieckie, a Wilhelma I proklamowana kajzerem.
Z ciekawostek, w trakcie wojny z Francją, Steiber uzyskał nowe uprawnienia, o wiele szersze niż posiadane podczas poprzedniej wojny. Zajmował się kontrwywiadem, nadzorował ówczesnych korespondentów wojennych, jak również kontrolował prace poczty, dzięki czemu mógł stosować cenzurę. Zmarł w 1892 roku zapisując się
w historii jako twórca profesjonalnych służb specjalnych.
Bardzo interesującym wątkiem w historii wywiadu i kontrwywiadu jest rozwój
i ewolucja służb specjalnych Rosji. Pierwszą znaną i dobrze opisaną przez historyków służbą była Opriczina powołana przez Iwana Groźnego w 1565 roku. Jej historia nie była jednak długa, została rozwiązana po 7 latach, a jej głównymi zadaniami była walka z przeciwnikami politycznymi. Następną rosyjską potężną służbą, lecz mająca podobny priorytet działania był Prieobrażeńskij Prikaz, powołany w tajemnicy przez Piotra Wielkiego w końcu XVII wieku. W 1881 do życia została powołana carska Ochrana, kolejna z instytucji, której głównym zadaniem była walka z przeciwnikami władzy, a jej uprawnienia dawały ogromne możliwości: „stanowiła prawo, prowadziła rewizje, aresztowała, więziła i skazywała na wygnanie”. Ochrana aresztowała i skazała na śmierć brata Lenina, który poprzysiągł zemstę carskim rządom.
Jako instytucja zakończyła swój żywot w 1917 roku podczas rewolucji lutowej, która w konsekwencji doprowadziła do rewolucji październikowej i wdrożenie
w rzeczywistość idei komunistycznych.
Nowy reżim potrzebował własnej tajnej służby do walki z przeciwnikami politycznymi, czyli wtedy tzw. „kontrrewolucją”. W Grudniu 1917 roku powołano do życia WCzK , na której czele stanął Polak, Feliks Dzierżyński. Pomimo tego, że WCzK zapisała się w kartach historii jako aparat terroru, jedna z przeprowadzonych przez nią kontrwywiadowczych operacji pod kryptonimem „Trust”, uznawana jest jedną
z bardziej błyskotliwych operacji tego typu w historii. Dzięki „Trustowi”, bolszewicy rozpracowali cały ruch opozycyjny działający na terenie Związku Sowieckiego, jak
również poznano oraz zinfiltrowano organizacje działające na szkodę bolszewików za granicą. Jednym z mózgów Trustu był Edward Opperput, który bezpośrednio podlegał rozkazom Dzierżyńskiego, od początku udawał dysydenta, a organizował akcje z pozycji oficera wywiadu sowieckiego. Aby uwiarygodnić Trust preparowano najtajniejsze dokumenty, wysyłano fałszywych zbiegów tzw. wabików, wydawano
z inspiracji WCzK dysydenckie gazety, fabrykowano paszporty, a nawet przeprowadzano zamachy terrorystyczne, wysadzając sowieckie budynki tylko w celu uwiarygodnienia operacji. Sukces „Trustu” spowodował, że emigracyjna opozycja została rozbita, skompromitowana, a cel akcji osiągnięty.
Radzieckie służby specjalne zmieniały od tego czasu swoich szefów, strukturę, nazwę, a ostatnią tajną służbą działającą w czasach komunistycznych była KGB, powołana w marcu 1954 r. a zlikwidowana w 1991 r.
Nie należy jednak zapominać o tym, że większość państw posiada bogatą historie tajnych służb, zwłaszcza, jeśli państwa te były ważnymi graczami na arenie międzynarodowej. Niektóre z nich takie jak Niemcy, w historii swoich służb specjalnych mają również ciemną kartę. Instytucje takie jak Gestapo, trudniące się między innymi kontrwywiadem zostały uznane za zbrodnicze. Kolejnym przypadkiem jest Abwehra, która pomimo tego iż działała w ramach realizacji interesów III Rzeszy, kierowana przez Admirała Wilhelma Canarisa próbowała podejmować politykę szkodzącą hitlerowskiemu aparatowi władzy, co nie oznacza, że w jakikolwiek sposób można ją usprawiedliwiać. Jako ciekawostkę można podać fakt iż Fremde Heere Ost, którą dowodził generał SS Reinherd Gehlen, została przejętą przez aliantów
i wykorzystana po wojnie do prowadzenia operacji wywiadowczych przeciwko krajom bloku wschodniego. FHO dysponowało ogromną wiedza operacyjną na temat ZSRR
i pomimo tego, iż należeli do struktur wywiadowczych III Rzeszy, uniknęli Norymbergii i podobnych procesów z prostej przyczyny - byli potrzebni Amerykanom.
Zupełnie innym przypadkiem jest powstanie tajnych służb w Stanach Zjednoczonych, gdzie za ich twórcę uważa się Allana Pinkertona, który rozpoczął swoją karierę prowadząc agencję detektywistyczną. Szeroki wachlarz prowadzonych przez niego działań, jak i innowacyjność spowodowała, że należy dziś do „Military Intelligence Hall of Fame”, traktuje się go również za twórcę instytucji, która ewoluowała do aktualnej „Secret Service”.
Pisząc o historii służb specjalnych nie można nie wspomnieć o państwie które posiada jedną z największych tradycji w tej branży. Przyjęło się uważać że to właśnie Wielka Brytania wiedzie na świecie prym w sztuce szpiegostwa. Pomimo, że historia brytyjskich tajnych służb sięga czasów sir Francisa Walsinghama żyjącego podczas panowania Elżbiety I, zawdzięczają one swą renomę i popularność masowej kulturze. Filmy oparte na książkach Iana Fleminga, opisujące przygody dzielnego oficera MI6 Jamesa Bonda obiegły świat wyświadczając brytyjskim służbom ogromną przysługę. Podobną rolę w propagowaniu etosu Służb Jej Królewskiej Mości odegrał John Le Carre, który obecnie uważany jest za najwybitniejszego pisarza książek o tematyce szpiegowskiej. Le Carre przyznaje że książka „Druciarz, Krawiec, Żołnierz, Szpieg”, jest zbeletryzowaną wersja historii polowania na „kreta”, opartego na postaci Kima Philby. Historia Philbiego kosztowała karierę wielu pracowników służb specjalnych, nie tylko brytyjskich ale również ich sojuszników z CIA w tym James`a Angletona, szefa kontrwywiadu Centralnej Agencji Wywiadowczej. Jest to jedna z historii, która rzuciła na kontrwywiad ogromny cień i skompromitowała zarówno MI5, w której ówcześnie pracował John Le Carre jak i autor książki związanej z osaczaniem Philbiego, Peter Wright.
Kim Philby został zwerbowany jako agent podczas studiów w Cambridge, należał do tzw. „piątki z Cambridge”, agentów zwerbowanych przez sowietów w latach `30 XX wieku. Kariera Philbiego była bardzo sprawnie prowadzona, a już w 1944 roku został szefem nowej Sekcji IX, która koordynowała działania kontrwywiadowcze przeciwko ZSRR – był to agent na niesamowicie ważnym stanowisku. Przeniesiony
w 1949 roku jako oficer łącznikowy SIS przy CIA i FBI w Waszyngtonie zaprzyjaźnił się i zdobył zaufanie Jamesa Angletona. Warto zauważyć, że człowiek o tak paranoicznej osobowości i wielkim doświadczeniu, nie spodziewał się i przez wiele lat nie mógł uwierzyć w to, że w tak bliskim otoczeniu miał swojego głównego adwersarza. Sytuacja to wywarła na Angletonie olbrzymie piętno, poprzez narastającą podejrzliwość i pogłębiającą się paranoje sparaliżował na wiele lat funkcjonowanie amerykańskiego kontrwywiadu. W tym czasie Philby zachowywał się jak na profesjonalistę przystało, nie wzbudzając podejrzeń ani Brytyjczyków, ani Amerykanów, zdradzał nazwiska szpiegów i agentów którzy pracowali przeciwko ZSRR. Większość z nich straciła życie. Pierwszy raz padły na niego podejrzenia w 1951 roku, jednak nie było przeciwko niemu wystarczająco mocnych dowodów i został jedynie zwolniony ze służby. Fenomenem tej sytuacji był fakt, że oczyszczono go
z podejrzeń i zatrudniono ponownie. Nie trwało to jednak długo, jeden ze zbiegów sowieckich Anatolij Golicyn dostarczył informacji, które pomogły zdobyć żelazne dowody na Philbiego, ten jednak zdołał zbiec do ZSRR gdzie przyjęto go z otwartymi rękoma i podarowano obywatelstwo. Nie potrafiąc odnaleźć się w nowej rzeczywistości popadł w alkoholizm i zmarł w 1988 roku. Pochowano go z honorami generała KGB.
Historia Philbiego pokazuje, że każda służba, nawet ta z pozoru najlepsza
i najskuteczniejsza w obliczu przeciwnika równie zdeterminowanego i sprytnego może ponieść olbrzymią klęskę. Kontrwywiad brytyjski przez wiele lat nie mógł wybaczyć sobie tej porażki. Wedle niektórych informacji prasowych książki Iana Fleminga
o przygodach „007” zostały opublikowane jako element działań psychologicznych mających pokrzepić i wzmocnić morale społeczeństwa jak i całego MI5.
Podrozdział ten pokazał, jak długa i skomplikowana jest historia służb specjalnych, zdecydowanie potwierdza to stare powiedzenie mówiące, że jest to najstarszy zawód świata. Pomimo swojego wieku, w przeciwieństwie do innych zawodów sięgających swoimi korzeniami czasów prebiblijnych, jako jeden z niewielu charakteryzuje się niesamowitą dynamiką i obfituje w pasjonujące historie na przestrzeni lat.
Dzieje polskiego kontrwywiadu
Znając już historię szpiegostwa wiemy, że podobne służby posiadało na przestrzeni dziejów każde państwo, dotyczy to również Polski. W tej części pracy skupimy się jednak na polskich służbach specjalnych, które powstały po odzyskaniu przez Polskę niepodległości 11 Listopada 1918 roku.
Po uzyskaniu suwerenności Rzeczpospolita borykała się z wieloma problemami przeróżnego typu. Państwo dotknął kryzys gospodarczy, społeczny oraz polityczny. Po nastaniu nowego ładu, priorytetowym celem było stworzenie oraz zapewnienie skutecznego systemu bezpieczeństwa państwa, zarówno w kwestii zewnętrznej jak
i wewnętrznej.
Polska po I Wojnie Światowej była państwem wielonarodowym, zamieszkiwanym przez liczną ludność Niemiecką, Ukraińską i Litewską. Właśnie ta wielonarodowość, niestabilność powojennej rzeczywistości, wytyczenie nowych granic w Europie, nowy ład gospodarczy i społeczny spowodowały, że okres międzywojnia był bardzo burzliwy. Nowopowstałe państwo polskie stało się obiektem wrogich działań obcych wywiadów należących do państw ościennych. Te, ze względu na możliwość nakłonienia do współpracy swoich obywateli zamieszkujących granice kształtującego się dopiero państwa polskiego, miały ułatwione zadanie w prowadzeniu operacji wywiadowczych. Okres pomiędzy 1918-1939 to również okres wzmożonej działalności polskich komunistów, którzy byli na usługach sowieckiego wywiadu, gdyż stamtąd planowano objąć cały świat rewolucją proletariatu.
Oprócz podstawowych geopolitycznych przesłanek ułatwiających działanie obcym wywiadom, L. Sadowski wymienia takie aspekty jak:
- słaba odporność moralna społeczeństwa,
- niskie płace kadry zawodowej wśród wojska i urzędników państwowych,
- bagatelizowanie zagrożenia ze strony obcych wywiadów.
Z przyczyn bardziej formalnych należało wziąć pod uwagę:
- otwartość granic nie posiadających przeszkód naturalnych ułatwiających przerzucanie agentów,
- ulgi komunikacyjne i graniczne na zachodzie (mały ruch graniczny),
- łatwość poruszania się po Polsce ,
- brak trudności językowych wobec dużej ilości ludzi nie mówiących lub słabo mówiących po polsku,
- liberalizm ustawodawczy wobec szpiegostwa.
Wszystkie te przyczyny wymogły na politykach stworzenie skutecznego kontrwywiadu. Historia powstania kontrwywiadu w powojennej Polsce zaczyna się
w 1918 roku, kiedy powstał Sztab Generalny Wojska Polskiego, wyodrębniono wtedy Wydział Informacyjny, natomiast już pod koniec listopada 1918 roku WI przekształcił się w Oddział VI Wydziału Informacyjnego Sztabu Głównego z następującą strukturą:
- sekcja II a – wywiad na zachód
- sekcja II b – wywiad na wschód
- sekcja II c – kontrwywiad
- sekcja II d – informowanie kompetentnych władz o ważnych problemach wojskowych i politycznych ościennych państw.
Pierwszym dowódcą Oddziału VI Wydziału Informacyjnego Sztabu Głównego został gen. Józef Rybak, który wcześniej pracował w służbach wywiadowczych Austro-Węgier. Zaskakujący zapewne dla czytelnika może wydawać się fakt, że człowiek służący w wojskach zaborcy, został zatrudniony w służbach II RP. Nie było to jednak niczym niezwykłym, większość początkowej kadry wywodziła się ze służb właśnie tego państwa.
Polskie służby specjalne przyjęły nazwę II Oddziału Sztabu Głównego
(słynna „dwójka) po kolejnej reorganizacji Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego 11 maja 1919 roku. Kompetencje kontrwywiadu zostały rozdzielone pomiędzy Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego na obszarze frontowym i Ministerstwa Spraw Wojskowych na obszarze kraju. Kontrwywiad został samodzielną sekcją defensywy państwa 22 czerwca 1920 roku.
Polski kontrwywiad wykonywał klasycznie, zadania defensywne jak
i ofensywne. W przypadku działań defensywnych było to przeciwdziałanie, wykrywanie oraz zwalczanie wszelkich wrogich działań ze strony mniejszości narodowych, oraz infiltracji armii przez organizacje komunistyczne. Ofensywny aspekt działań polskiego kontrwywiadu dotyczyło głównie przeciwdziałaniu prowadzonych akcji wywiadowczych na terytorium Polski.
Prowadzone były również akcje profilaktyczne: „Zasadniczym celem pracy kontrwywiadowczej jest ochrona tajemnicy, utrudnianie pracy i dostępu obcemu wywiadowi do źródeł informacyjnych, a nie łapanie szpiegów, co tak często imponuje
a do celu nie prowadzi. Łapanie szpiegów jest tylko jednym ze sposobów ochrony tajemnicy”.
Na tym przykładzie łatwo wyciągnąć wniosek, że strach przed działaniem szpiegów obcych państw był bardzo duży, co nie dziwi, zwłaszcza w przypadku formowania się nowego kontrwywiadu. Obrazuje to również jak istotne jest przestrzeganie codziennej rutyny polegającej na przykładaniu się do ochrony wrażliwych informacji.
Wbrew pozorom służba w ówczesnym kontrwywiadzie była mało atrakcyjna przede wszystkim ze względu na bardzo wysokie wymagania, jakie stawiano pracownikom oraz ogrom pracy jaki spoczywał na ich barkach.
Do obowiązków oficerów tej służby należała ochrona kontrwywiadowcza zakładów przemysłu zbrojeniowego, opiniowanie kandydatów do służby wojskowej, urzędników państwowych jak i pracowników, którzy pracowali w zakładach zbrojeniowych. Obejmowano także kontrolą ambasady i dyplomatów obcych państw,
a co ciekawe i współcześnie uznawane za niestosowne, również dyplomatów państw sojuszniczych.
Polski kontrwywiad był instytucją bardzo skuteczną, przyjmowano wtedy, że jeśli służba zlikwiduje 20% organizacji wywiadowczych, może nosić miano skutecznej – „dwójka” do takich należała. Obrazuje to tabelka stworzona przez Andrzeja Misiuka oparta na statystykach kontrwywiadu z 1924 r.
Jak twierdzi Misiuk „ 72% wykrytych spraw dotyczyło działalności sowieckiego wywiadu. Jeśli dodatkowo uznamy, że większość akcji komunistycznych było inspirowane przez wschodniego sąsiada, to okaże się że 89% szpiegostwa prowadzono dla Rosji. Natomiast tylko 8% spraw wykrytych przypadków wiązało się z działalnością niemieckiego wywiadu. Podane liczby mogą prowadzić do mylnego wniosku, że
w latach dwudziestych penetracja wywiadowcza przez Niemcy była niewielka.
W rzeczywistości od początku istnienia II Rzeczypospolitej wywiad sowiecki zalewał polskie ziemie agentami wywiadowczymi i dywersyjnymi. Główną cechą tej metody była masowość, nie zawsze dobre przygotowanie specjalnie wysyłanych do Polski agentów. Wywiad niemiecki natomiast od początku korzystał z usług przedstawicieli mniejszości niemieckiej w Polsce, współpracując z Abwehrą głównie ze względów ideologicznych. Ponadto niemieckie służby specjalne, kierując swoje zainteresowanie wywiadowcze na polskie instytucje wojskowe, starały się swoje działania szpiegowskie dobrze przygotować. Z tych powodów wykrywalność przez polski kontrwywiad sowieckich akcji szpiegowskich w porównaniu z niemieckimi w tym czasie była o wiele większa”.
Z największych sukcesów kontrwywiadu tamtych lat na kierunku wschodnim,
a przede wszystkim radiowywiadu, który początkowo jako referat radiowywiadowczy przekształcił się w słynne Biuro Szyfrów Oddziału II Sztabu Głównego należy wymienić przechwycenie i odszyfrowanie korespondencji pomiędzy najważniejszymi dowódcami Armii Czerwonej nacierającej na Warszawę podczas wojny polsko-bolszewickiej. Odszyfrowano instrukcje dotyczące ruchów jakie miała wykonać armia Tuchaczewskiego. Informacje przeanalizowano i dzięki nim udało się wykorzystać lukę w lewym skrzydle Armii Czerwonej, co umożliwiło pokonanie sowietów. Należy wspomnieć o zdecydowanie największym sukcesie Biura Szyfrów na kierunku niemieckim, a dokładniej nawet w trakcie całej II wojny światowej. Było to złamanie szyfrów Enigmy przez polskich kryptologów w tym min. przez Mariana Rejewskiego, Henryka Zygalskiego i Jerzego Różyckiego. Niektórzy historycy specjalizujący się
w historii polskich służb specjalnych okresu międzywojennego, jak np. prof. Henryk Ćwięk przyznają, że złamanie szyfrów Enigmy skróciło wojnę o co najmniej kilka lat. Na sukces w złamaniu Enigmy złożyły się m.in.:
- doskonałość wiedzy matematycznej oraz bardzo logiczny i realistyczny sposób myślenia ludzi zaangażowanych w akcję,
- wszechstronne, wnikliwe i długoletnie badania nad niemieckimi systemami szyfrowymi,
- posiadanie fotokopii instrukcji niemieckiej maszyny do szyfrowania wraz
z reprodukcją jej części i opisem sposobu eksploatacji.
Niemcy aż do końca wojny nie zorientowali się że ich szyfry zostały złamane, wynikało to głównie ze skutecznej ochrony tajemnicy poprzez stosowanie odpowiednich narzędzi kontrwywiadowczych jak również wyjątkowo głęboka konspiracja wspomagająca to przedsięwzięcie.
Biuro Szyfrów Oddziału II Sztabu Głównego WP, które jest odpowiedzialne za wielkie sukcesy „dwójki” dzieliło się na cztery piony:
- zaopatrzenia technicznego
Każdy z tych pionów w ówczesnej terminologii nosił nazwę Referatu:
Referat szyfrów własnych opracowywał szyfry i klucze na potrzeby Oddziału II, wojska oraz placówek zagranicznych. Kadrę stanowili głównie matematycy, a także specjaliści z innych dziedzin nauki.
Referat szyfrów obcych odczytywał obcą korespondencję szyfrową, zdobywaną przez inne komórki Oddziału II.
Referat radiowywiadu kierował własną siecią radiowych stacji podsłuchowych ulokowanych na terytorium Polski, oraz lokalizował i i identyfikował pracę obcych stacji nadawczych na terytorium RP.
Biuro Szyfrów strukturalnie podlegało szefowi Wydziału II Oddziału II Sztabu Generalnego WP, a przez niego szefowi centrali.
Polskich łamaczy szyfrów spotkał po wojnie smutny los, Henryk Zygalski uczył w Anglii matematyki, Marian Rejewski został zatrudniony jako urzędnik w fabryce
w Bydgoszczy, natomiast Jerzy Różycki zginął w katastrofie morskiej w 1942 roku. Historia również nie obeszła się z nimi łaskawie, gdyż po zakończeniu wojny kryptolodzy z brytyjskiego Bletchley Park przypisali sobie większość zasług podczas rozszyfrowania Enigmy, która funkcjonowała tam pod kryptonimem „Ultra”.
Niewątpliwie jednym z głównych bohaterów „dwójki” okresu międzywojnia jest major Jan Żychoń. Postać bardzo barwna i skuteczna w prowadzeniu tajnych operacji, głównie na Pomorzu przeciwko Abwehrze. Żychoń budził wśród przełożonych kontrowersje swoim oryginalnym stylem bycia, jak pisał R.Wodzicki w swoich wspomnieniach: „…w Gdańsku nie brakło pola do popisu dla rozmaitych wywiadów
i kontrwywiadów(…) Nowy szef oddziału lądowego – kapitan Jan Żychoń, liczący sobie wówczas zaledwie 26 lat, zrobił na mnie wrażenie człowieka znacznie starszego, przeoranego doświadczeniami życiowymi. Mimo dość regularnych rysów i mocnej sylwetki, nic w jego powierzchowności szczególnie nie uderzało. A jednak wyczuwało się w Żychoniu jakiś wyjątkowo ciężki, przygotowany do wybuchu ładunek energii, choć lubił grać rolę rubasznego brata-łaty, rzekomo ustawicznie podnieconego alkoholem i sypać żartami w gwarze podkrakowskich łobuzów(…)W chłopięcym wieku uciekł do legionów i wychowało go wojsko. Do Gdańska przydzielony został bezpośrednio przede mną. Już na poprzednim stanowisku w Katowicach zaczął uchodzić za wschodzącą gwiazdę polskiego wywiadu na Niemcy”.
Jeden ze współpracowników Żychonia charakteryzował go w sposób następujący: „Żychoń nie chowa pod korcem swoich sukcesów, lecz rozgłasza je wszędzie, nie tylko w Polsce, ale i na terytorium Gdańska podczas swego tam pobytu. Działa całkowicie niekonspiracyjnie. Osobiście jeździ do Gdańska, bywa po lokalach, pije, bawi się, awanturuje się, bije nieomal policjantów, każe grać „Jeszcze Polska nie zginęła” pod Polizeipreasidium, chodzi w mundurze i nikt go w ogóle nie rusza. Major Żychoń ma poza tym kochankę, niejaką Lottę, z która się spotyka w swoim mieszkaniu konspiracyjnym, które jest obstawione przez policję i agentów niemieckich. W tym samym lokalu odbywa spotkania ze swymi tajnymi agentami. Mało tego, wiedząc, że istnieje podsłuch, telefonuje, kiedy tylko ma okazję, rozmawiając z nimi zupełnie swobodnie. To samo ma miejsce w prasie gdańskiej. Opisywane są oficjalnie niby
z pianą na ustach jego wyczyny przy porywaniu agentów niemieckich w Gdańsku. Major Żychoń porwał w ten sposób z terenu Gdańska niejakiego Wicherka i niejakiego Resztokowskiego, co zostało roztrąbione w prasie gdańskiej i polskim Sztabie Generalnym i major Żychoń uzyskał w ten sposób duży rozgłos”.
Widzimy więc, że Żychoń posiadał dość specyficzne cechy charakteru, które wydawałoby się kompletnie nie pasują do Oficera wywiadu czy też kontrwywiadu. Był to człowiek wyjątkowo rozrywkowy i lekkoduszny, ale być może właśnie to spowodowało, że osiągnął tak wiele sukcesów na polu walki z Abwehrą. Jego osoba zainspirowała filmowców do stworzenia postaci Czarka Adamskiego w znakomitym polskim serialu pt. „Pogranicza w Ogniu”. Najsłynniejsza operację przeprowadzona przez majora Jana Żychonia nosiła kryptonim „Wózek”. Żychoń zwerbował do współpracy ludzi z kryminalną przeszłością, którym obiecał zwrócenie wolności
w zamian za pracę dla II Oddziału Sztabu Generalnego.
W skład siatki Żychonia wchodzili również pracownicy poczty, robotnicy kolejowi, maszyniści czy też urzędnicy z Wolnego Miasta Gdańsk. Cała akcja była bardzo sprytnie przemyślana i dyskretnie prowadzona. Niemiecki pociąg przejeżdżający przez polski korytarz do Prus Wschodnich był plombowany na stacji w Chojnicach, ale następnie przechodził pod kontrolę polskich kolejarzy, którzy mieli za zadanie przy najbliższej okazji zwolnić i zabrać na pokład pociągu czekających w umówionym miejscu agentów. To co wydawało się interesujące było z pociągu wyrzucane
i transportowane do lokalu konspiracyjnego, gdzie przeprowadzono skrupulatną fotograficzną dokumentacje oraz kopiowanie przechwyconych materiałów. Ludzie Żychonia byli świetnie przygotowani do operacji „Wózek”, posiadali niezbędny sprzęt
a nawet oryginalne niemieckie plombownice i lakowe pieczęcie. Przechwytywano dyplomatyczną korespondencję czy też niektóre egzemplarze niemieckiej broni
i wszystko inne co mieściło się w obszarze zainteresowań „Dwójki”.
Ten wybitny Oficer jak i większość uczestników akcji „Wózek” nie doczekała jednak końca wojny, Żychoń zginął podczas bitwy pod Monte Cassino 17 maja 1944 roku, pozostali zaś zostali aresztowani i rozstrzelani przez Niemców w początkowym okresie wojny.
Kolejną operacją, która zostanie przedstawiona pochodzi z czasów powojennych oraz dotyczy organizacji, która niechlubnie zapisała się w kartach polskiej historii. Należy jednak wyzbyć się kontekstu polityczno-historycznego i skupić się na samych faktach, podejście obiektywne jest jak najbardziej zasadne. Kiedyś wszak Deng Xiao Ping powiedział, że „Nie ważne czy kot jest czarny czy biały. Ważne, aby łapał myszy” – twierdzenie to jest uzasadnione w rozważaniach pracy kontrwywiadu. Oceniać będziemy w tym przypadku rzemiosło, które stało na bardzo wysokim poziomie, a stawką było wprowadzenie w błąd olbrzymiej organizacji wywiadowczej CIA. Operacja ta nosiła kryptonim „Cezary”. Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego zwerbowało do współpracy jednego z działaczy IV zarządu WiN
(Wolność i Niezawisłość) Stefana Sieńkę, po czym w 1948 roku rozpoczęto grę operacyjną o kryptonimie Cezary. Jednym z elementów operacji było utworzenie fikcyjnej V komendy zarządu WiN, która składała się z funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa i ich tajnych współpracowników. Fikcyjny V zarząd funkcjonował przez około 5 lat, dezinformując poprzez zagraniczną delegaturę WiN, CIA i inne zachodnie służby. Służby po zachodniej stronie żelaznej kurtyny, dając wciągnąć się
w tę grę, liczyły na to, że poza zdobyciem informacji wywiadowczych od ruchu antykomunistycznego ruchu oporu jakim był WiN uda im się skłonić organizację do działalności wywrotowej i dywersyjnej przed i po wybuchu ewentualnej III wojny światowej. Dywersja i tajne operacje na tyłach wroga były jednym z ulubionych elementów działań jakie prowadziła CIA w latach`50 – wynikało to bezpośrednio
z tradycji Office of Strategic Service czyli jej przodka działającego podczas II wojny światowej. Operacja „Cezary” rozwijała się po myśli Urzędu Bezpieczeństwa, aż do grudnia 1952 gdy zdecydowano się ją zakończyć ze względu na osiągnięcie efektów, które przerosło oczekiwania kierownictwa służby.
Cele operacji zostały zrealizowane, udało się skutecznie zdezinformować zachodnie służby i skompromitować WiN na arenie międzynarodowej. Ponad to wprowadzona w błąd przez fikcyjny WiN, CIA przekazała UB 17 radiostacji, ponad milion dolarów, kilkaset kilogramów złota, oraz straciła przerzucanych na teren Polski drogą lotniczą i morską agentów mających na celu wesprzeć działania dywersyjne. Jednym z pomysłów było wysłanie amerykańskiego generała, który miał dowodzić powstaniem przeciwko komunistycznemu rządowi. Gdyby pomysł został zrealizowany, a generał schwytany, była by to olbrzymia kompromitacja Stanów Zjednoczonych.
V fikcyjny zarząd WiN uzyskał również przekazany przez Amerykanów plan „Wulkan”, dotyczący zniszczenia fabryk i węzłów komunikacyjnych w Polsce w razie wybuchu wojny, oraz plan o kryptonimie „X” zawierający instrukcje działania przed
i po wybuchu wojny, dla polskiej antykomunistycznej opozycji.
Zakończenie operacji „Cezary’ było wielkim sukcesem komunistycznego kontrwywiadu, jak i ogromną klęską zadaną CIA. Klęska tej operacji odbiła się szerokim echem na szczeblu najwyższego kierownictwa Centralnej Agencji Wywiadowczej i administracji rządowej USA. Walter Bedell Smith ex dyrektor centrali amerykańskiego wywiadu twierdził: „Centralna Agencja Wywiadowcza gnije –ostrzegał teraz Eisenhowera –Dziś CIA nie prowadzi niemal żadnych godnych wzmianki operacji za żelazną kurtyną. W raportach prezentuje się postronnym, różowy obraz, ale straszna prawda jest ukrywana pod etykietą #ściśle tajne#(…) CIA rozmyślnie lub bezwiednie dostarczyła milion dolarów komunistycznej służbie bezpieczeństwa”.
W Polsce operacja ta wyszła na światło dzienne po wywiadzie przeprowadzonym przez Henryka Piecucha z gen. bryg Pożogą w 1987 roku.
Historia polskiego kontrwywiadu jest wyjątkowo barwna. Oficerowie tych służb mieli na swoim koncie wiele spektakularnych sukcesów, odnosili również porażki. Na przestrzeni dziejów nie powstała jeszcze służba, która prowadząc tajną wojnę odnotowała tylko i wyłącznie zwycięstwa. Przykłady jednak przedstawione w niniejszej pracy pokazują, że nasze służby pomimo różnych historycznych zawirowań zawsze cechował profesjonalizm oraz to, że każdy przeciwnik miał wobec nich ogromny szacunek, na które bez wątpienia sobie zasłużyły.
Służby kontrwywiadowcze we współczesnym świecie
We współczesnym świecie odkąd zaczęły formować się profesjonalne służby kontrwywiadowcze, każde państwo zadbało o to, by w swoim systemie bezpieczeństwa państwa takowe posiadać. Jedne państwa z racji prowadzonej polityki i pozycji międzynarodowej posiadają tych służb więcej, inne państwa proporcjonalnie do swoich możliwości posiadają tego typu instytucji mniej. W przedkładanej pracy skupimy się na przedstawieniu struktur i zadań służb zajmujących się kontrwywiadem państw Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii oraz Rosji. Ma to na celu przybliżyć czytelnikowi jak współcześnie funkcjonują służby specjalne państw Polsce partnerskich i państw, które -jak Rosja - są poza strukturami NATO.
Pierwsza służbą wartą przedstawienia jest Federalne Biuro Śledcze (Federal Bureau of Investigation) pochodzące ze Stanów Zjednoczonych.
Historia powstania FBI sięga czasów I wojny światowej. Instytucja ta początkowo ulokowana była w strukturach amerykańskiego Departamentu Sprawiedliwości, a z biegiem czasu została wyodrębniona jako samodzielna jednostka. W 1935 roku uzyskała nazwę którą posługuję się po dziś dzień, a na jej czele stanął jeden J. Edgar Hoover sprawując nad FBI kontrolę przez 48 lat. Nikt inny nigdy dłużej nie kierował podobną instytucją przez taki długi okres czasu.
Współcześnie misją FBI jest zapobieganie i ochrona Stanów Zjednoczonych przed zagrożeniami terrorystycznymi, działalnością obcych wywiadów oraz egzekwowanie przepisów prawa karnego Stanów Zjednoczonych.
Bardziej szczegółowo zadania FBI możemy opisać następująco:
Ochrona Stanów Zjednoczonych przed atakami terrorystycznymi.
Ochrona Stanów Zjednoczonych przed wrogimi działaniami obcych wywiadów (kontrwywiad).
Ochrona Stanów Zjednoczonych przed atakami cybernetycznymi.
Zwalczanie korupcji na każdym szczeblu administracji państwowej.
Ochrona praw obywatelskich.
Zwalczanie międzynarodowych i krajowych organizacji przestępczych.
Zwalczanie przestępstw gospodarczych.
Zwalczanie istotnych aktów przemocy ( za tzw. „istotne akty przemocy” możemy uznać przestępstwa popełniane przez masowych morderców vide James Holmes czy też masakra w Columbine).
Wspieranie federalnych, stanowych, lokalnych i międzynarodowych partnerów w działalności na rzecz bezpieczeństwa.
Wdrażanie nowych technologii na potrzeby poprawy skuteczności działań prowadzonych przez FBI.
Na 31 maja 2013 roku stan kadrowy FBI wynosił 35902 pracowników, spośród których 13785 to funkcjonariusze, natomiast pozostała część to inni specjaliści tacy jak analitycy, językoznawcy, naukowcy, informatycy oraz przedstawiciele innych branż niezbędnych do pracy w FBI.
Głowna siedziba FBI jest ulokowana w Waszyngtonie w budynku imienia
J. Edgara Hoovera. Poza tym na terenie USA ulokowanych jest: 56 delegatur, 380 mniejszych jednostek terenowych, które w polskiej nomenklaturze istnieją jako oddziały zamiejscowe oraz 60 wydziałów zagranicznych, które funkcjonują jako ataszaty w amerykańskich ambasadach na całym świecie.
Budżet FBI w 2013 roku opiewał na 8,1 miliarda dolarów amerykańskich
z czego na usprawnienie pracy kontrwywiadu i bezpieczeństwa teleinformatycznego przeznaczone zostało 113 milionów dolarów. Aktualnym dyrektorem FBI jest James Comey.
Kolejną partnerską dla RP służbą specjalną jest wchodząca w skład brytyjskiego systemu bezpieczeństwa Security Service MI5 czyli Służba Bezpieczeństwa. Jej korzenie sięgają roku 1909. Istniała pod nazwą Secret Service Bureau aż do uzyskania swojej aktualnej nazwy po reorganizacji w 1915 roku.
Do podstawowych zadań służby MI5 należą:
Walka z terroryzmem irlandzkim (Irlandia Północna) i międzynarodowym.
Zwalczanie szpiegostwa i innych działań obcych służb wywiadowczych.
Rozpoznawanie i przeciwdziałanie akcjom sabotażowym i wywrotowym.
Ochrona bezpieczeństwa wewnętrznego kraju (politycznego, gospodarczego, społecznego).
Zwalczanie przemytu narkotyków i przestępczości zorganizowane.
Informowanie odpowiednich czynników rządowych o potencjalnych zagrożeniach występujących w tych obszarach.
Aktualna siedziba MI5 znajduję się w Thames House w Londynie. W 1989 po wprowadzeniu ustawy „Security Service Act” i reorganizacji struktury wewnętrznej MI5 w latach `90 wyglądała ona następująco:
Wydział A (Intelligence Resources and Operations – zarząd wywiadowczy
i operacyjny). W ramach Wydziału A powstały podsekcje takie, do których obowiązków należało prowadzenie tajnych przeszukań, zakładanie podsłuchów, prowadzenie obserwacji jak również śledztwa w sprawach dotyczących bezpieczeństwa oraz nawiązywanie w określonych przypadkach współpracy
z policją.
Wydział B (Staff ,Seurity, Administration and Finance – dział kadr, ochrony, administracji i finansów). Dział ten zajmował się sprawami kadrowymi, administracją oraz zarządzaniem finansami instytucji.
Wydział C (Protective Security – służba ochrony). Do jego obowiązków należało szkolenie pracowników ochrony, ochrona mienia, kontrole i wszystko inne co wchodzi w zakres z ochroną fizycznej instytucji.
Wydział F (Domestic Subversions – sabotaż i dywersją wewnętrzna). Wydział ten zajmował się zbieraniem informacji oraz prowadzeniem operacji
w kwestiach pacyfistów i przeciwników broni nuklearnej, przeciwdziałania terroryzmowi oraz ekstremistów lewicowych jak i prawicowych.
Wydział K (Counter esspionage and Counter Proliferation) – kontrwywiad oraz przeciwdziałanie proliferacji). Wydział kontrwywiadu miał za zadanie chronienie obiektów rządowych, przeciwdziałanie obcym wywiadom w tym prowadzenie gier operacyjnych, penetrację oraz ich infiltrację. Prowadzi działania min. przeciwko Rosji, Chinom, państwom byłego bloku sowieckiego aktualnie znajdującego się poza sojuszem NATO, oraz innym państwom przeciwnika. Do obowiązków Wydziału K należało również przeciwdziałanie proliferacji broni masowego rażenia.
Wydział S (Support Service – działania wspomagające) – prowadzenie wszelkich czynności wspomagających funkcjonowanie MI5.
Aktualnym szefem MI5 jest Andrew Parker. Jako ciekawostkę można podać, że dane personalne dyrektora generalnego tej instytucji podano do publicznej wiadomości po raz pierwszy w 1991 roku.
Ostatnią służbą opisywaną w niniejszym podrozdziale, jest Federalna Służba Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej (FSB FR). Powstała na mocy ustawy uchwalonej 22 lutego 1995 roku, zastępując i przejmując uprawnienia istniejącej wcześniej Federalnej Służby Kontrwywiadu. Jest odpowiedzialna przede wszystkim za bezpieczeństwo wewnętrzne państwa, kontrwywiad, zwalczanie przestępstw
o charakterze zorganizowanym, przeciwdziałanie terroryzmowi oraz przemytowi narkotyków. Odkąd w 2003 roku przejęła uprawnienia Straży Granicznej zajmuje się również ochroną granic Federacji Rosyjskiej. Służba ta zatrudnia około 67.000 pracowników, w których szeregi wchodzi około 4 000 żołnierzy sił specjalnych. Szef FSB mocą dekretu Władimira Putina z 11 III 2003 roku uzyskał rangę ministra, a jego bezpośrednim zwierzchnikiem jest Prezydent Federacji Rosyjskiej. Struktura tej służby po reorganizacji w roku 2004 roku przedstawia się następująco:
Służba Kontrwywiadu, w skład której wchodzą:
- Zarząd Operacji Kontrwywiadowczych,
- Zarząd Bezpieczeństwa Teleinformatycznego,
Służba Ochrony Ładu Konstytucyjnego i Walki z Terroryzmem, w skład której wchodzą:
- Zarząd Operacyjno-Organizacyjny,
- Zarząd Operacyjno-Badawczy,
- Zarząd do Walki z Terroryzmem i Politycznymi Ekstremizmami,
3) Służba Bezpieczeństwa Ekonomicznego, w skład której wchodzą:
- Zarząd Kontrwywiadowczej Ochrony Przedsiębiorstw Przemysłowych,
- Zarząd Kontrwywiadowczej Ochrony Transportu,
- Zarząd Kontrwywiadowczej Ochrony Systemu Finansowego,
- Zarząd Do Walki z Przemytem i Przestępstwami Narkotykowymi,
4) Służba Analiz Prognozowania i Planowania Strategicznego
- Zarząd Działań Operacyjno-Kadrowych,
5) Służba Naukowo-Techniczna,
6) Zarząd Kontrwywiadu Wojskowego,
Kolejny element struktury FSB to Zarząd Organizacyjny, w skład którego wchodzą:
Zarząd Prawno-Traktatowy,
Departament Zabezpieczenia Działań,
Zarząd Rozpracowania i Zapobiegania Działalności Grup Przestępczości Zorganizowanej,
Zarząd Programów Współdziałania,
Zarząd ds. Broni Masowego Rażenia,
Zarząd Przedsięwzięć Operacyjno-Technicznych,
Zarząd Operacyjno-Poszukiwawczy,
Centrum Kontaktów ze Społeczeństwem,
Zarząd Ewidencji Operacyjnej i Zasobów Archiwalnych,
Przedstawione służby zagraniczne, zajmujące się kontrwywiadem cywilnym,
w porównaniu do służb polskich czyli Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, strukturę mają dość podobną. W ramach jednej większej instytucji, która wedle stosowanego modelu, posiada w swojej strukturze komórkę, zarząd, wydział lub departament, mający na celu prowadzić działania kontrwywiadowcze. Szczegółowa struktura i zadania kontrwywiadu polskich instytucji zostanie pokazana w dalszym rozdziale niniejszej pracy. Pewna z różnic pojawia się natomiast w strukturze FSB, która zajmuje się również kontrwywiadem wojskowym jak i ochroną granic.
W służbach polskich, owe kompetencje rozdzielone są pomiędzy Służbą Kontrwywiadu Wojskowego i Strażą Graniczną.
Rozdział II. CYWILNY KONTRWYWIAD
2.1 Ewolucja cywilnych instytucji kontrwywiadowczych w Polsce
W Polskim państwie cywilne instytucje kontrwywiadowcze, zaczęły się kształtować, w zasadzie już pod koniec II Wojny Światowej. Początkowo w ramach jednej instytucji, prowadzono wspólne działania kontrwywiadowcze wraz ze służbami wojskowymi, lecz był to przyczynek do instytucjonalnego rozdzielenia tych dwóch form działalności w okresie późniejszym. Czasy schyłku wojny należały do skomplikowanych, podczas których w walce o powojenne przywództwo ścierały się różne idee i różne ugrupowania. W tym podrozdziale skupimy się jednak na przedstawieniu organizacji i jej następczyń które służyły ówczesnej władzy, aż do 1989 roku, w którym upadł socjalizm w Polsce.
31 grudnia 1944 roku powołane do życia zostało Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, w skład którego wchodził Departament I MBP, kierujący działaniami ośmiu wydziałów.
Wydział I został powołany do zwalczania niemieckiego szpiegostwa oraz podziemia hitlerowskiego, wykrywania niemieckiej agentury, oraz volksdeutchów.
Wydział II przeciwdziałał tzw. „reakcyjnemu podziemiu” (organizuje prace przeciwko wszystkim antypaństwowym elementom, znajdującym się w różnych nielegalnych partiach i organizacjach jak: sanacja, endecja, antypaństwowe elementy chłopskie
i mniejszości narodowe. Werbuje, wychowuje i utrzymuje łączność z agenturą w celu rozpracowania tego elementu”.
Wydział III miał za zadanie walkę z „bandytyzmem politycznym”, czyli antykomunistyczną partyzantką.
Wydział IV „prowadził pracę przeciwko wszystkim antypaństwowym elementom działającym w przemyśle i usiłującym organizować sabotaże, dywersję, szpiegostwo
i szkodnictwo w przemyśle państwowym oraz przeciwko prywatnym przemysłowcom, którzy świadomie nie dopuszczają do wykonywania państwowych zadań gospodarczych”.
Wydział V ochraniał legalne organizacje polityczne i społeczne przed infiltracją podziemia.
Wydział VI zapewniał ochronę łączności i transportu, Wydział VII organizował obserwację operacyjną dla wszystkich pozostałych wydziałów, zaś Wydział VIII zajmował się działalnością śledczą.
Po zakończeniu działań wojennych i uprawomocnieniu nowego ładu w Europie Wschodniej po ustaleniach Jałtańskich, Departament I MPB, czyli kontrwywiad
w październiku 1945 roku posiadał następującą strukturę:
Wydział I – walka z wywiadem niemieckim
Sekcja 1 (zwalczanie niemieckiego podziemia),
Sekcja 2 (problem volksdeutchów).
Wydział II (walka z wywiadem angielskim),
Wydział II (walka z wywiadem amerykańskim i francuskim),
Wydział IV (walka z innymi wywiadami),
Wydział V (obsługa i ochrona Misji Zagranicznych na terytorium Polski),
Wydział „A” (walka z antykomunistycznym podziemiem).
Po samej strukturze możemy wyciągnąć wnioski, że najważniejszym przeciwnikiem ówczesnego kontrwywiadu był wywiad angielski, natomiast wywiad amerykański nie był jeszcze traktowany jako tzw. „główny przeciwnik”. Amerykanie uzyskają ten status zacznie później.
W 1949 w skład struktur Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, rozkazem ministra Radkiewicza powołano specjalne Referaty Ochrony, które miały za zadanie przeciwdziałać elementom dywersji i sabotażu w zakładach pracy, które wedle rządzących, były narażane na wrogą działalność również inspirowaną zewnątrz. „Referaty Ochrony tworzy się w przemyśle, kolejnictwie i innych dziedzinach gospodarczych – na obiektach posiadających poważne znaczenie gospodarcze
i zagrożonych wrogą działalnością. W zależności od znaczenia i wielkości obiektów oraz w zależności od stanu zagrożenia wrogą działalnością(…). Współcześnie moglibyśmy nazwać tego typu przedsięwzięcia jako ochrona elementów infrastruktury krytycznej.
Do kolejnej reorganizacji i reform doszło 7 grudnia 1954 roku. Ucieczka na zachód ppłk. Józefa Światło, która okazała się wielką kompromitacją ówczesnych służb bezpieczeństwa. Była również jedną z przyczyn likwidacji struktur Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Na miejsce poprzedniczki dekretem Rady Państwa powołano dwie instytucje: Ministerstwo Spraw Wewnętrznych oraz Komitet do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego przy Radzie Ministrów. W marcu 1955 roku wprowadzono nową instrukcję „O zasadach prowadzenia rozpracowania agenturalnego i ewidencji operacyjnej w organach bezpieczeństwa publicznego”, której preambuła definiowała część zadań Służby Bezpieczeństwa: „Organy bezpieczeństwa publicznego PRL(…)prowadzą walkę z antypaństwową działalnością wywiadów imperialistycznych, ośrodków i ugrupowań reakcyjnej emigracji, Watykanu, niedobitków reakcyjnego podziemia i innych wrogich elementów. Podstawowym zadaniem organów bezpieczeństwa jest wykrywanie w porę, zapobieganie i likwidowanie przestępczej działalności szpiegów, terrorystów, dywersantów, sabotażystów, uczestników reakcyjnego podziemia, rewizjonistów oraz antypaństwowej działalności reakcyjnego kleru, kułactwa i innych wrogów PRL. Aby skutecznie wykonać to zadanie wszyscy pracownicy organów bezpieczeństwa powinni(…)doskonalić sposoby i metody pracy operacyjnej oraz ściśle przestrzegać ustawodawstwa PRL”.
Z instrukcji wynikają jasno sprecyzowane zagrożenia, które zawierają jednak
w sobie bardzo dużo socjalistycznej ideologii i retoryki, która w latach `50 była na porządku dziennym. Bardzo często powtarza się iż duchowieństwo stanowi jeden
z większych problemów bezpieczeństwa wewnętrznego państwa, czy tez ich bezpośredni zwierzchnicy z Watykanu.
Zadania kontrwywiadu po reformach z 1955 nie wiele się zmieniły w stosunku do zdefiniowanych poprzednio.
Przez mijające lata dochodziło do wielu reorganizacji SB, jednak jedna
z najważniejszych miała miejsce 1 Stycznia 1970. Minister gen. Kazimierz Świtała wprowadził przedostatnią już, ale najdłużej obowiązująca, aż przez 19 lat, instrukcję pracy operacyjnej. Jej pełna nazwa to „Instrukcja o pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa resortu spraw wewnętrznych”.
Była to instrukcja, która główną uwagę skupiała na zagrożeniach pochodzących spoza granic Polski: „Polska ze względu na swą rolę we wspólnocie państw socjalistycznych i położenie geograficzne jest nadal stałym obiektem zainteresowań, ataku i dywersji ze strony ośrodków imperialistycznych działających głównie z terenu Europy Zachodniej, a zwłaszcza NRF. W ostatnich latach nastąpiła rozbudowa ośrodków dywersji i szpiegostwa, wzrasta liczba specjalistów zajmujących się zwalczaniem komunizmu, rośnie ilość wrogich publikacji(…)W związku z tym ośrodki dywersji i siły wewnętrznej kontrrewolucji nie atakują socjalizmu wprost, lecz
w sposób zamaskowany i pod pozorem jego „ulepszania” stosują różne metody i środki działania zmierzające do „zmiękczania” i wewnętrznej „erozji” socjalizmu. W ostatnich latach głównym narzędziem działalności dywersyjnej imperializmu jest rewizjonizm, syjonizm i trockizm – działające we wzajemnym politycznym i organizacyjnym powiązaniu. Prawidłowością współczesnej walki z dywersją jest to, że każda z wrogo działających grup czy osób nawiązuje kontakty z ośrodkami antykomunistycznymi
w krajach kapitalistycznych”.
W aspekcie pracy operacyjnej najwięcej uwagi przykładano do tajnym współpracownikom , omawiając sposoby ich pozyskiwania: „Pozyskanie tajnego współpracownika może być aktem jednorazowym lub procesem stopniowego angażowania go do współpracy. Proces ten polega na kształtowaniu pozytywnego stosunku kandydata do wykonywania zleconych mu zadań. O rzeczywistym pozyskaniu do współpracy stanowi otrzymanie wartościowych informacji w trakcie pozyskiwania lub wykonanie zleconego zadania”.
W związku z kolejnymi reorganizacjami i nowymi zagrożeniami struktura kontrwywiadu ewoluowała i przedstawiała się następująco:
Wydział I (zwalczanie wywiadu USA),
Wydział II (zwalczanie wywiadu Wielkiej Brytanii i Kanady),
Wydział III (zwalczanie wywiadu RFN),
Wydział IV (zwalczanie wywiadu Francji, Izraela oraz innych państw kapitalistycznych),
Wydział V (zwalczanie służb wywiadowczych państw Afryki, Azji i Ameryki Łacińskiej),
Wydział VI (rozpracowywanie osób wyjeżdżających w ramach międzynarodowej wymiany, oraz ochrona transportu międzynarodowego),
Wydział VII (rozpracowywanie osób przyjeżdżających w ramach wymiany międzynarodowej),
Wydział VIII (rozpracowywanie międzynarodowej wymiany towarowej),
Wydział IX (analityczno-informacyjny),
Grupa Operacyjna „Wisła” (ochrona obywateli PRL przebywających w Związku Radzieckim przed zachodnimi wywiadami),
Grupa Operacyjna „Karpaty” (ochrona obywateli PRL przebywających w NRD).
Nowe zagrożenia spowodowały, że struktura kontrwywiadu rozrosła się do kilkunastu wydziałów. Oznaczało to, że pomimo panującej w latach`70 propagandy sukcesu, strach władzy przed wpływami obcych państw, zagrażających panującemu ustrojowi zdecydowanie się pogłębił. Miało to również bezpośredni związek z pogorszeniem się sytuacji międzynarodowej panującej pomiędzy dwiema stronami największych mocarstw czasów „Zimnej Wojny”, Stanami Zjednoczonymi a Związkiem Radzieckim. Polskie służby jako partnerskie dla ZSRR, musiały poszerzyć zakres swoich działań, skupiając się również na teatrze działań, w które angażował się wschodni hegemon.
Wraz z rozwojem „Solidarności”, państwo Polskie przechodziło reformy, reformowano również służby specjalne.
Struktury kontrwywiadu wraz z pojawieniem się nowych zagrożeń dla ówczesnego porządku konstytucyjnego musiały ewoluować, a zadania i wydziały kontrwywiadu Służby Bezpieczeństwa w lipcu 1983 roku prezentowała się następująco:
Wydział I (zwalczanie wywiadu USA),
Wydział II (zwalczanie wywiadów Wielkiej Brytanii, Kanady i Australii),
Wydział III (zwalczanie wywiadu Republiki Federalnej Niemiec),
Wydział IV (zwalczanie wywiadów Francji, Włoch, Belgii, Holandii, Danii, Norwegii, Luksemburga, Grecji, Turcji, Portugalii i Izraela),
Wydział V (działanie operacyjne przeciwko pracownikom placówek dyplomatycznych europejskich państw neutralnych oraz państw Afryki, Azji, Ameryki Południowej
i Środkowej),
Wydział VI (ochrona kontrwywiadowcza transportu międzynarodowego, ochrona obiektów Wojska Polskiego oraz Północnej Grupy Wojsk Armii Sowieckiej, a także inwigilacja środowiska krótkofalowców),
Wydział VII (rozpracowywanie korespondentów zagranicznych oraz przedstawicieli handlowych, a także uciekinierów z Polski),
Wydział VIII (analityczno-informacyjny),
Wydział IX (zabezpieczenie techniczno-operacyjne działalności pozostałych wydziałów),
Wydział X (ogólny-sprawy kadrowe, ewidencja korespondencji, fundusz operacyjny,
a także współpraca z działającymi rezydenturami kontrwywiadowczymi ZSRR, Czechosłowacji, Węgier, Bułgarii i NRD),
Wydział XI (ochrona transportu),
Wydział XII (ochrona łączności),
Wydział XIII (ochrona ośrodków radia i telewizji),
Wydział XIV (ochrona agencji prasowych, dzienników, czasopism),
Wydział XV (ochrona Agencji Interpress),
Wydział XVI (ochrona poligrafii),
Grupy operacyjne nr 1,2 (w Moskwie), 3 (w Leningradzie), 4,5 (w Pradze), 6 oraz Podgrupa „Karpaty” (w Berlinie) – obserwacja polskich dyplomatów, dziennikarzy, naukowców, pracowników.
Struktura ta jasno precyzuje z jakimi zagrożeniami Departament II zmagał się
w ówczesnym czasie. Władza była świadoma, że Solidarność w Polsce od dawna jest silnie kooperuje ze Stanami Zjednoczonymi i innymi państwami będącymi w opozycji do państw bloku wschodniego. Kontrwywiad był więc wspierany również przez Wydział IX i X Departamentu I Służby Bezpieczeństwa, czyli kontrwywiad zagraniczny działającego w ramach ówczesnego wywiadu. W ramach tej działalności śledzono między innymi sposoby i źródła finansowania Solidarności zza granicy, w tym m.in ze Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, czy też przenikanie i infiltracja struktur obcych wywiadów.
Niedługo potem historia PRL zaczęła zbliżać się ku końcowi. Wraz z upadkiem socjalistycznego ustroju i zbudowaniem nowego państwa, opartego na demokratycznych wzorcach, należało zlikwidować służby związane z władzą, która poniosła klęskę w walce z duchem wolności. Datą kończącą istnienie Polski Ludowej można ustalić na 29 grudnia 1989 roku, w którym zmieniono nazwę państwa na Rzeczpospolitą Polskę. Zaczęła obowiązywać od 31 grudnia 1989 roku. Wtedy też orzeł na polskim godle, zaczął nosić koronę. Inne daty związane z pełnym usankcjonowaniem wolnej, demokratycznej Polski to zaprzysiężenia na Prezydenta Lecha Wałęsę 22 grudnia 1990 roku oraz początek Sejmu I Kadencji 25 listopada 1991 roku.
Koniec Służby Bezpieczeństwa nastąpił 6 kwietnia 1990 po przyjęciu przez Sejm nowej ustawy likwidującej SB i powołując w jej miejsce Urząd Ochrony Państwa. Pierwszym szefem instytucji „centralnego organu administracji rządowej właściwym w sprawach bezpieczeństwa państwa i ochrony jego porządku konstytucyjnego” został Krzysztof Kozłowski.
Wraz z powstaniem nowej służby pojawiły się pierwsze problemy. Wszystkich funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa zwolniono, po czym aby zostać zatrudnionym w strukturach Urzędu Ochrony Państwa, musieli uzyskać pozytywną opinię specjalnej komisji kwalifikacyjnej, powołanej przez Prezesa Rady Ministrów. Weryfikacji poddało się ponad 14 tysięcy funkcjonariuszy, pozytywną opinię uzyskało ponad 10 tysięcy.
Do zadań Urzędu Ochrony Państwa należało:
- rozpoznawanie i przeciwdziałanie zagrożeniom godzącym w bezpieczeństwo, obronność, niezależność, całość i międzynarodową pozycję państwa,
- zapobieganie i wykrywanie przestępstw szpiegostwa i terroryzmu oraz innych przestępstw godzących w bezpieczeństwo państwa oraz ściganie ich sprawców,
- rozpoznawanie i przeciwdziałanie naruszeniom tajemnicy państwowej,
- przygotowywanie dla najwyższych organów władzy i administracji państwowej informacji i analiz istotnych dla bezpieczeństwa państwa.
Zadania te miały charakter standardowy i bezpośrednio skupiały się na prowadzeniu działalności wywiadowczej za granicą, kontrwywiadowczej oraz zapewnianiu bezpieczeństwa wewnętrznego państwa. Urząd Ochrony Państwa usytuowany był w strukturach Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.
Do przeobrażeń w UOP doszło w roku 1996. Druga połowa lat `90 pokazała, że przyjęte wówczas rozumienie powinności cywilnych służb specjalnych jest archaiczne
i nieefektywne. Urząd Ochrony Państwa został wyodrębniony ze struktur MSW
i bezpośrednio podporządkowany Prezesowi Rady Ministrów. Zdefiniowano również nowe kierunki działania:
- zapobieganie i wykrywanie przestępstw godzących w podstawy ekonomiczne państwa i ściganie ich sprawców,
- zapobieganie i wykrywanie przestępstw o charakterze lub zasięgu międzynarodowym, w tym nielegalnego wytwarzania, posiadania i obrotu bronią, amunicją i materiałami wybuchowymi, środkami odurzającymi, psychotropowymi lub materiałami jądrowymi
i promieniotwórczymi oraz ściganie ich sprawców,
- kryptograficzna ochrona wiadomości stanowiących tajemnicę państwową i służbową, przekazywanych przez techniczne środki łączności na potrzeby organów administracji państwowej i państwowych instytucji finansowych i gospodarczych,
- zapobieganie i wykrywanie przestępstw szpiegostwa i terroryzmu oraz innych przestępstw godzących w bezpieczeństwo państwa oraz ściganie ich sprawców.
Możemy zauważyć, że po tych zmianach Urząd Ochrony Państwa stał się dużo bardziej nowoczesną służbą specjalną i odszedł od klasycznej tradycji opierającej się na trzech podstawowych filarach takich jak: wywiad, kontrwywiad i bezpieczeństwo wewnętrzne państwa.
Data następnej reformy służb specjalnych w Polsce związana jest
z podzieleniem Urzędu Ochrony Państwa na dwie odrębne instytucje, mające za zadanie dbać o bezpieczeństwo wewnętrzne państwa w tym kontrwywiad, oraz bezpieczeństwo zewnętrzne czyli wywiad. W dniu 24 maja 2002 roku powołano do istnienia Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencję Wywiadu. Głównym powodem tej reformy, był argument, wedle którego wszystkie nowoczesne państwa zachodnie posiadają rozdzielone od siebie struktury wywiadu od struktur kontrwywiadu
i bezpieczeństwa wewnętrznego państwa. Przykładem takich państw są min. Wielka Brytania, Niemcy czy też Francja.
Na potrzeby tej pracy, przeprowadzone zostały wywiady, które miały za zadanie pomóc w ustaleniu, czy tego typu reformy były potrzebne, oraz czy wpłynęły na poprawę skuteczności działania polskich służb specjalnych. Osobami, z którymi przeprowadzone zostały wywiady to oficerowie służb specjalnych w stanie spoczynku: płk. Aleksander Makowski, oraz płk. Włodzimierz Sokołowski.
Pierwsze zadane pytanie brzmiało „Czy likwidacja UOP i zastąpienie go Agencją Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencją Wywiadu, przyczyniło się do zwiększenia efektywności w działaniu cywilnych służb wywiadowczych i kontrwywiadowczych, oraz czy ten model funkcjonowania służb, można uznać za najlepszy?”
Odpowiedź udzielona przez płk Aleksandra Makowskiego: „Moim zdaniem fakt rozdzielenie UOP na dwie osobne instytucje ABW i AW, kompletnie nie wpłynął ani na poprawę ani na obniżenie efektywności działań, które wynikają z kompetencji tych instytucji. Rozdzielenie to nie wpłynęło również na koordynację pracy pomiędzy tymi dwiema Agencjami, ponieważ zawsze jest ktoś, kto koordynuje działania międzyagencyjne. Urząd Ochrony Państwa mógłby dalej istnieć w takiej samej formie, w jakiej istniał od 1990 roku do 2002 roku. Przekształcenie do którego doszło wynikało tylko i wyłącznie z pobudek politycznych i nie miało żadnego merytorycznego uzasadnienia. Oba modele są dobre i współcześnie stosowane. Najważniejsze
w funkcjonowaniu służb specjalnych są profesjonalne kadry i tylko zaangażowanie
w pracę funkcjonariuszy determinuję efektywność prowadzonych operacji”.
Na to samo pytanie płk. Włodzimierz Sokołowski odpowiedział następująco: „Oczywiście. Większość państw podobnego rozmiaru do Polski i znajdujących się w podobnej sytuacji geopolitycznej, przyjmuje zasadę rozdzielności służb wywiadowczych od służb wewnętrznych. Mimo stosowania zupełnie innego modus operandi wywiadu i służb wewnętrznych, nawet kontrwywiadu, który jest zbliżony, to jednak zadania statutowe są całkowicie odmienne. Koordynacja i współpraca obu form działalności nie uległa zmianie i jest na bardzo dobrym poziomie. Kierownicy jednostek operacyjnych, technicznych czy logistycznych znają się osobiście i współpraca nie napotyka żadnych przeszkód. Jeżeli występują problemy we współpracy to z całą pewnością nie wynikają one z przesłanek organizacyjnych czy ustawowych, lecz determinuje je tzw. „czynnik ludzki”.
Widzimy więc, że eksperci w tematyce służb specjalnych mają odmienne zdanie, w sprawie reformy i rozdzielnia Urzędu Ochrony Państwa na dwie instytucje wywiadowcze oraz kontrwywiadowczą. Zgodnym głosem stwierdzają również , że nie miało to wpływu na pogorszenie efektywności, w realizacji swoich statutowych działań. Pojawił się za to bardzo ważny czynnik kadr, które odpowiednio wykwalifikowane
i poprawnie zarządzane są fundamentem skutecznego działania dobrze zorganizowanych służb specjalnych.
2.2 Struktura i zadania ABW
Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego zgodnie z zarządzeniem Prezesa Rady Ministrów z 26 czerwca 2002 roku w sprawie nadania statutu Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego , oraz kolejnych jego zmian, w skład ABW wchodzą następujące jednostki organizacyjne:
Departament Kontrwywiadu,
Departament Ochrony Ekonomicznych Interesów Państwa i Zwalczanie Przestępczości Zorganizowanej,
Departament Przeciwdziałania Terroryzmowi,
Departament Postępowań Karnych,
Departament Zabezpieczenia Technicznego,
Departament Ochrony Informacji Niejawnych,
Departament Bezpieczeństwa Teleinformatycznego,
Centrum Antyterrorystyczne CAT,
Biuro Operacji Specjalnych
Biuro Ewidencji i Archiwum,
Biuro Administracyjno Gospodarcze,
Inspektorat Nadzoru, Kontroli i Bezpieczeństwa Wewnętrznego,
Zespół Audytu Wewnętrznego,
Centralny Ośrodek Szkolenia AWB w Emowie
Terenowymi jednostkami organizacyjnymi ABW są Delegatury w: Białymstoku, Bydgoszczy, Gdańsku, Katowicach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Olsztynie, Opolu, Poznaniu, Radomiu, Rzeszowie, Szczecinie, Zielonej Górze oraz we Wrocławiu.
Ustawowe zadania Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego zdefiniowane są przez ustawę i prezentują się następująco:
a) rozpoznawanie, zapobieganie i zwalczanie zagrożeń godzących w bezpieczeństwo wewnętrzne państwa oraz jego porządek konstytucyjny, a w szczególności
w suwerenność i międzynarodową pozycję, niepodległość i nienaruszalność jego terytorium, a także obronność państwa,
b) rozpoznawanie, zapobieganie i wykrywanie przestępstw:
- naruszaniu tajemnicy państwowej,
- godzących w bezpieczeństwo państwa,
- godzących w bezpieczeństwo ekonomiczne państwa,
- korupcji osób pełniących funkcję publiczne, jeśli może to godzić w bezpieczeństwo państwa,
- w zakresie produkcji i obrotu towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa,
- nielegalnego wytwarzania, posiadania, i obrotu bronią, amunicją i materiałami wybuchowymi, bronią masowej zagłady oraz środkami odurzającymi i substancjami psychotropowymi, w obrocie międzynarodowym oraz ściganie ich sprawców,
- realizowanie w granicach swojej właściwości, zadań służby ochrony państwa, oraz wykonywanie funkcji krajowej władzy bezpieczeństwa w zakresie ochrony informacji niejawnych w stosunkach międzynarodowych,
- uzyskiwanie, analizowanie, przetwarzanie i przekazywanie właściwym organom informacji mogących mieć istotne znaczenie dla ochrony bezpieczeństwa wewnętrznego państwa i jego porządku konstytucyjnego,
- podejmowanie innych działań określonych w odrębnych ustawach i umowach międzynarodowych.
Wszystkie zadania wpisane w statut są realizowane poprzez:
Kontrwywiadowczą ochronę RP,
Zwalczanie ekstremizmów politycznych,
Ochrona cyberprzestrzeni,
Przeciwdziałanie proliferacji broni masowego rażenia oraz zwalczanie technologii podwójnego zastosowania,
Zwalczanie przestępstw ekonomicznych/korupcji,
Zwalczanie przestępczości zorganizowanej,
Ochrona informacji niejawnej,
Praca ta poświęcona jest głównie zagadnieniom zadań kontrwywiadowczych, dlatego opierając się na raporcie Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego za rok 2012 warto zauważyć że: ” Polska jako aktywny uczestnik struktur międzynarodowych np. Unia Europejska czy Pakt Północnoatlantycki znajduje się w stałym zainteresowaniu obcych służb wywiadowczych. W ostatnim roku zabiegały one o pozyskiwanie informacji dotyczących w szczególności zaangażowania naszego kraju w inicjatywy na rzecz promocji standardów demokratycznych i ochrony praw człowieka w państwach byłego ZSRR, takie jak np. program „Partnerstwo Wschodnie”. Przedstawiciele obcych wywiadów interesowali się również realizowanymi przez Polskę dużymi projektami inwestycyjnymi czy przygotowaniami organizacyjnymi do EURO 2012. Ponadto
w zainteresowaniu obcych służb specjalnych pozostawały niezmiennie zagadnienia związane z sektorem energetycznym, zarówno dotyczące produkcji energii, zasobów surowcowych, jak i ich dystrybucji. Duży nacisk na działania w tej sferze kładły szczególnie rosyjskie służby specjalne, ponieważ jest ona jednym z priorytetów
w polityce zagranicznej Rosji, stanowiąc w dużej mierze o pozycji międzynarodowej Federacji Rosyjskiej. ABW podejmowała w związku z tym adekwatne i wielotorowe działania mające na celu ochronę interesów kraju w sferze energetycznej, współpracując przy tym z polskimi instytucjami i firmami funkcjonującymi w tej branży. Kontrwywiad ABW inicjował i realizował także działania o charakterze profilaktycznym, których celem było zapobieżenie przedsięwzięciom inspirowanym przez obce służby specjalne, a mogącym doprowadzić do pozyskania przez nie informacji wrażliwych z punktu widzenia interesów, bezpieczeństwa
i międzynarodowego wizerunku Polski. W tym kontekście przeprowadzono m.in. szereg rozmów oraz szkoleń dla urzędników administracji państwowej szczebla centralnego, których celem było uwrażliwienie ich na zagrożenia wynikające z aktywności wywiadowczej obcych państw.
W ramach realizowanej profilaktyki kontrwywiadowczej ABW wnioskowała do organów administracji rządowej o nieudzielanie niektórym obcokrajowcom prawa do pobytu na terytorium Polski. Działanie to dotyczyło również kwestii ubiegania się o polskie obywatelstwo. Powyższe stanowisko było efektem zrealizowanych działań analitycznych oraz operacyjno–rozpoznawczych, w ramach których stwierdzono, że mogą oni prowadzić działalność na rzecz obcych służb specjalnych. ABW monitorowała również wpływ wprowadzenia tzw. małego ruchu granicznego
z obwodem kaliningradzkim na szeroko rozumiane kwestie bezpieczeństwa naszego kraju. Kontrwywiad ABW współpracował także z innymi instytucjami państwowymi – w tym szczególnie intensywnie z MSZ – w kwestii modyfikacji zasad ruchu granicznego z krajami pozostającymi poza strefą Schengen. Celem było wypracowanie takich rozwiązań formalnych, które z jednej strony ułatwiałyby przepływ osób
i dostosowywały go do wymagań współczesnego świata, a z drugiej efektywnie chroniły bezpieczeństwo RP”.
Raport ten wskazuje współczesne zagrożenia, z jakimi zmaga się kontrwywiad od czasów znalezienia się Polski po drugiej stronie żelaznej kurtyny. Jasno obrazuje, że wrogie działania wywiadowcze przeciwko RP prowadzą, w głównej mierze rosyjskie służby specjalne. Działania te w kontekście historii nie są niczym nowym. Są bezpośrednie zdeterminowane przez geopolityczną sytuację Polski, która znajduję się niezmiennie pomiędzy wielkimi państwami, z którymi łączy nas bardzo skomplikowana historia. Niemcy jednak i ich służby specjalne są dla Polski współcześnie służbami partnerskimi. Inny ciekawy aspekt wynikający z raportu to działania profilaktyczne, wskazujące jak ważna jest ochrona informacji niejawnej, oraz to, że istnieje pewna grupa ludzi narażona bezpośrednio na wpływy obcych wywiadów. Chronienie tajemnicy jest bardzo ważne, jeśli nawet nie ważniejsze od działań wywiadowczych. Gdy Oficerowi wywiadu nie uda się zwerbować agenta, okaże się, że to nic wielkiego
i zawsze można próbować raz kolejny. Zaś w przypadku, gdy żywotne plany
i informacje zostaną wykradzione i dostaną się w ręce przeciwnika, może wywołać to najgorsze konsekwencje. Jak nadmieniono w przedkładanej pracy, na działania profilaktyczne były również jednym z ważniejszych elementów pracy kontrwywiadu II RP. Lepiej zapobiegać niż leczyć – to stare powiedzenie można zastosować również w kwestii działalności kontrwywiadowczej. Raport ABW sygnalizuje, że Polska jest
i będzie zagrożona działaniami obcych służb. Wpływają na to czynności wzmacniające pozycję międzynarodowej RP takie jak:
Zorganizowanie turnieju Euro 2012, który umocnił wizerunek Polski jako państwa nowoczesnego i rozwijającego się,
Rozwój gospodarczy, na który wpływają inwestycje związane z wydobyciem gazu łupkowego, co może bezpośrednio zagrozić interesom Rosji w Unii Europejskiej,
Działalność polityczna Polski w państwach byłego ZSRR poprzez próbę osłabienia pozycji Rosji w tamtym regionie. Historia współczesna i tzw. „Pomarańczowa Rewolucja” czy też działania dyplomatyczne w Gruzji, w 2008 roku pokazały, że Polska jest graczem z którym należy się liczyć.
Aktualnie toczy się dyskusja na temat pozycji, oraz reformy ABW, w systemie bezpieczeństwa wewnętrznego RP. Istnieją plany mające na celu ograniczyć działalność śledczą ABW na rzecz działalności informacyjno-analityczną, zwalczania terroryzmu, kontrwywiadu oraz zwalczanie poważnych przestępstw gospodarczych. Na temat reform w ABW, wypowiedzieli się na cel tej pracy specjaliści, cytowani we wcześniejszym podrozdziale. Pytanie dotyczyło kwestii, komu powinna podlegać ABW i czy proponowana zmiana, by podlegała bezpośrednio pod Ministerstwo Spraw Wewnętrznych jest słuszna.
Aleksander Makowski twierdzi iż „Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego zdecydowanie powinna podlegać Ministrowi Spraw Wewnętrznych, Polska jest zbyt małym państwem by taka służba podlegała Premierowi. Jeśli funkcję Ministra Spraw Wewnętrznych pełni odpowiedni dla tego resortu specjalista i cały system bezpieczeństwa wewnętrznego jest poprawnie skonstruowany i koordynowany, nie ma powodu, by ABW podlegała innemu ministrowi, któremu podlega: Policja, Centralne Biuro Śledcze czy inne podobne instytucje.”
Bardzo podobnego zdania jest płk. Włodzimierz Sokołowski: „W mojej opinii, ABW powinno podlegać Ministrowi Spraw Wewnętrznych ponieważ jest służbą specjalną o charakterze policyjnym i ścisła koordynacja na szczeblu Ministra Spraw Wewnętrznych może tylko pomóc w efektywności działania zarówno ABW, jak
i policji oraz Straży Granicznej. Szczególnie dobra i bliska współpraca systemowa kontrwywiadu i policji mogłaby przynieść pozytywne efekty. Dzisiaj, wiedza
i świadomość przeciętnego policjanta odnośnie problematyki kontrwywiadowczej jest stosunkowo słaba. Z doświadczenia wiem, że policjanci w trakcie wykonywania czynności służbowych uzyskują czasami bezcenne informacje dotyczące bezpieczeństwa wewnętrznego kraju i nie zawsze wiedzą, jak się z tymi informacjami obchodzić.”
W przypadku mocnych stron ABW płk. Aleksander Makowski stwierdza: ”Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego jest na pewno jedną z najlepiej funkcjonujących służb specjalnych w systemie bezpieczeństwa wewnętrznego RP. Kadra kontrwywiadowcza, wywodzi się w większości z Urzędu Ochrony Państwa, panuje tam więc pewna ciągłość organizacyjna, co przemawia też za jej jakością.” Tożsamą opinię w tej sprawie wydał płk. Włodzimierz Sokołowski, który nie widzi większych zastrzeżeń w funkcjonowaniu Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, ale popiera rozwiązania systemowe, o których wypowiadał się wcześniej.
W mediach możemy znaleźć również wypowiedzi byłego szefa ABW, Andrzeja Barcikowskiego, który kwestię ograniczenia pionu śledczego komentuje następująco: „Zbyt pochopne „wyprowadzenie” zadań śledczych o tym profilu z ABW może
w konsekwencji osłabić państwo w potencjale przeciwdziałania zagrożeniom w tych właśnie dziedzinach. Odejście profesjonalistów z ABW o takim profilu kompetencji wcale nie musi powodować odtworzenia tego potencjału w CBŚ. Zapewne część takiego kapitału fachowego po prostu zniknie, ludzie odejdą ze struktur państwa –
z ryzykiem dla interesu publicznego. Poza tym należy wziąć pod uwagę, że profil kompetencyjny policji i służb specjalnych jest inny. Policjanci są przygotowywani do wykrywania sprawców przestępstw już popełnionych. Akcent w kwalifikacjach służb specjalnych jest położony na rozpracowywanie zagrożeń zanim przekształca się
w przestępstwo. Dlatego transfer uprawnień z ABW do CBŚ nie w każdym przypadku jest racjonalny. Służby trzeba reformować, to oczywiste, ale biorąc pod uwagę wszystkie pożytki oraz wszelkie ryzyka takich zmian.
Widzimy więc na podstawie wypowiedzi doświadczonych oficerów służb specjalnych, że każda reforma niesie za sobą zarówno możliwość rozwoju, jak
i również pewne ryzyko. Bardzo często reforma wygląda wzorowo w swojej konstrukcji teoretycznej, jednak przy wprowadzeniu jej w życie, może się okazać ,iż została przeprowadzona zbyt pochopnie. W tej kwestii należy zawsze mieć na uwadze kwestię bezpieczeństwa państwa i jak stwierdził płk. Aleksander Makowski: „Moim zdaniem
w Polsce, powinno dojść do ponadpartyjnego porozumienia, w świetle którego służby należy przestać nieustannie reformować i przede wszystkim postawić na pełną profesjonalizację, gdyż należy pamiętać, że najważniejsze są kadry. Najważniejszy jest funkcjonariusz, który pracuje nad sobą, zwiększa swoje umiejętności, a przez wszelkie ułomności służb w Polsce, po prostu traci motywację by to robić. Warunkiem profesjonalizacji jest to by istniała ciągłość, oraz tak jak mawiają Francuzi, w każdej służbie musi być tzw. „esprit de corps” – poczucie przynależności do służby, utożsamianie się z nią i to jest najlepsza motywacja do działania”.
Rozdział III. KONTRWYWIAD WOJSKOWY
3.1 Ewolucja wojskowych instytucji kontrwywiadowczych w Polsce
Polskim instytucjom kontrwywiadowczym istniejących przed wybuchem II wojny światową, poświęcony został rozdział 1.3 przedkładanej pracy.
W tym podrozdziale skupimy się na przedstawieniu ewolucji wojskowych instytucji kontrwywiadowczych po zakończeniu działań wojennych. Czasy powojenne wprowadziły nowy „status quo”, do władzy w Polsce doszli komuniści, których jednym z podstawowych zadań było zorganizowanie nowych sił zbrojnych, a w ich obszarze umieszczenie służb specjalnych zajmujących się działalnością kontrwywiadowcza. Pierwszą wojskową instytucją kontrwywiadowczą powstałą w PRL był Główny Zarząd Informacji Wojska Polskiego, zwany również Informacją Wojskową. Okres ten jest „mroczną kartą” w historii polskich służb specjalnych. Instytucja ta, powstała
w oparciu o kadry sowieckiego kontrwywiadu„Smiersz”. Wchodził on w skład NKWD, jednej z najbardziej zbrodniczych instytucji bezpieczeństwa w historii ludzkości. Informacja Wojskowa stosowała terror oraz represje wśród polskich obywateli, budziła ogromny postrach, a w jej strukturach czołowe pozycje odgrywali najwięksi sadyści, wyszkoleni przez „Smiersz”. Tezę tę potwierdzają liczby, według których większość oficerów Informacji Wojskowej wywodziła się ze „Smierszy”.
W latach 1944-1948 „z trzech urzędujących w tym czasie szefów GZI wywodził się
z tej instytucji jeden – z sześciu w tym czasie urzędujących w tym czasie zastępców szefa GZI, czterech (66,7%) z dwudziestu jeden urzędującym w tym czasie szefów najważniejszych Wydziałów GZI – trzynastu (61,9%), z dwudziestu dwóch urzędujących w tym czasie zastępców szefów najważniejszych Wydziałów – siedemnastu (77,3%)(…) wreszcie z trzech urzędujących w tym czasie komendantów Oficerskiej Szkoły Informacji – dwóch (66,7%)”. Jasno wskazuje to na absolutną zależność ówczesnego państwa polskiego od ZSRR.
Struktura Informacji Wojskowej, do swojej likwidacji w roku 1957 prezentowała się następująco:
- Oddział I (kontrwywiadowcza ochrona Instytucji Centralnych Ministerstwa Obrony Narodowej),
- Oddział II (ujawnianie i rozpracowywanie agentów obcych wywiadów oraz zwalczanie działalności wywrotowej, a także prowadzenie inwigilacji i ustaleń oraz dokonywanie tajnych aresztowań),
- Oddział III (kontrole i instruktaże w podległych organach Informacji Wojska Polskiego, pośrednie kierowanie pracą operacyjną organów Informacji Wojsk Ochrony Pogranicza, a także kontrwywiadowcza ochrona Departamentu Wojsk Ochrony Pogranicza),
- Oddział IV (organizowanie i prowadzenie pracy śledczej w Wojsku Polskim, także kierowanie Więziennym Wewnętrznym GZI),
- Oddział V (rozpracowywanie i kontrola oficerów Informacji, uzupełnianie i dobór kadr do organów Informacji, a także prowadzenie pracy polityczno-wychowawczej wśród oficerów Informacji),
- Wydział VI (samodzielny, szyfry),
- Oddział Zaopatrzeniowy,
Zadania Informacji Wojskowej można podzielić na trzy grupy. Pierwszą z nich jest zwalczanie działalności wywiadowczej i przeciwdziałanie jej poprzez:
Ochronę kontrwywiadowczą jednostek i instytucji wojskowych przed przenikaniem do nich współpracowników obcych wywiadów,
Niedopuszczenie do agenturalnego rozpoznania obiektów wojskowych od wewnątrz i od zewnątrz,
Zwalczanie działalności dywersyjnej, sabotażowej i terrorystycznej,
Ochronę kontrwywiadowczą tajemnicy wojskowej.
Kolejna grupa zadań Informacji Wojskowej to rozpoznanie stanów osobowych jednostek i instytucji wojskowych, która miała na celu:
Ustalenie osób wrogo nastawionych do komunistycznej wizji państwa Polskiego i ZSRR,
Zbadanie powiązań istniejących pomiędzy elementami wrogimi politycznie,
a także poznanie celów ich działań,
Przeciwdziałanie negatywnemu oddziaływaniu na żołnierzy jednostek wojskowych od zewnątrz ze strony osób i grup prawicowych, a także wykrywanie takiej działalności w koszarach,
Ustalenie pracowników aparatu przymusu II Rzeczypospolitej (między innymi oficerów II Oddziału Sztabu Głównego Wojska Polskiego i przedstawicieli innych służb), przedwojennych przywódców partii czy organizacji burżuazyjnych i innych, a także poznanie ich aktualnych postaw i poglądów,
Wykrywanie oraz likwidowanie związków przestępczych oraz porozumień
w szeregach Wojska Polskiego,
Przeciwdziałanie ewentualnym próbom tworzenia nielegalnych organizacji,
Ustalenie i neutralizowanie wrogiego oddziaływania kapłanów i wyznawców różnych wyznań na wojsko.
Kolejnym obszarem zadań Informacji Wojskowej była działalność profilaktyczna,
a polegała ona na:
Ochronie najwyższych władz wojskowych
Opiniowaniu i udzielaniu aprobaty żołnierzom i pracownikom cywilnym wyznaczonym do służby w:
- pionie organizacyjno-mobilizacyjnym i szyfrowym
- wojskowych węzłach łączności
- tajnych kancelariach i archiwach
- nadzorze i kontroli ruchu wojskowym pojazdów mechanicznych
- charakterze adiutantów, lub wojskowych komendantów garnizonów,
3) Opiniowaniu i wyrażaniu zgody na zatrudnienie pracowników administracji,
4) Opiniowanie żołnierzy przedstawianych do awansów,
5) Piecza nad przestrzeganiem regulaminów w Wojsku Polskim.
Informacja Wojskowa min. w konsekwencji „wydarzeń czerwcowych” w 1956 roku została zlikwidowana. Zapanowała tzw. „odwilż”. System uznał, że czas naprawić wszystkie „błędy i wypaczenia” poprzedniej władzy i częściowo podjął próbę liberalizacji ustroju. Doszło do szeregu reform a jedną z nich było powołanie nowej służby zajmującej się kontrwywiadem wojskowym. Z rozkazu nr 0/1 MON 10 stycznia 1957 roku powołano do życia Wojskową Służbę Wewnętrzną. Niestety liczba publikacji na temat Wojskowej Służby Wewnętrznej jest mocno ograniczona, stąd trudno będzie prześledzić poszczególne reorganizacje struktury jaka zachodziła
w obrębie tej instytucji Przedstawiona zostanie więc początkowa struktura Wojskowej Służby Wewnętrznej z roku 1957. Podzielona została na dwa piony jeden to kontrwywiad, drugi natomiast związany był ze służbą porządkową w wojsku.
- Zarząd I (organizował i kontrolował wykonanie wytycznych w zakresie pracy kontrwywiadowczej, prowadził kontrwywiad za granicą, a również współpracował
z Zarządem II SG oraz cywilnym kontrwywiadem),
- Zarząd II (całokształt służby porządkowej),
- Oddział III (zadania kontrwywiadowcze, szkolenia tajnych pracowników, oraz oficerów służby, dysponowanie funduszem operacyjnym),
- Oddział IV (łączność kodowana i szyfrowana, ewidencja operacyjna i archiwum, organizacja dokumentów legalizacyjnych dla MSW i WSW),
W zakres zadań kontrwywiadowczych Wojskowej Służby Wewnętrznej wchodziło: „walka z działalnością wywiadów obcych państw, wymierzoną przeciwko Siłom Zbrojnym, zapobieganie aktom dywersji, terroru i sabotażu, oraz wykrywanie ich sprawców, walka z wymierzoną przeciwko wojsku wrogą działalnością reakcyjnych elementów w kraju, oraz próbami tworzenia w wojsku nielegalnych organizacji”. Te statutowe zadania były realizowane poprzez: ochronę kontrwywiadowcza jednostek
i instytucji wojskowych, niedopuszczenie do agenturalnego rozpoznania obiektów wojskowych od wewnątrz i zewnątrz, kontrwywiadowcza ochronę tajemnicy wojskowej, kontrolę przestrzegania instrukcji i regulaminów. Widzimy więc, że zadania kontrwywiadowcze były podobne do zadań Informacji Wojskowej, gdyż jak już wiemy, zadania kontrwywiadu polegają zasadniczo na tym samym i każde służby specjalne państw świata, pełnią funkcję identyczne.
Celem niniejszej pracy jest skupienie się na zadaniach kontrwywiadowczych stricte, dlatego pominięte zostaną inne zadania statutowe, pełnione przez WSW wynikające z panującej w tamtych latach sytuacji politycznej.
Wraz ze zmianą ustroju w państwie polskim i utworzeniu III RP, Wojskowa Służba Wewnętrzna została zlikwidowana a jej miejsce zajęły Wojskowe Służby Informacyjne. Początkowo nie działały na podstawie odrębnej ustawy a jedynie na podstawie:
- znowelizowanej Ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej z 21 listopada 1967 (Dz.U. z 1992 nr 4 poz. 16 i Dz. U. z 1994 nr 43 poz 165), której art. 15 stanowił: „Wojskowe Służby Informacyjne wykonują zadania związane
z rozpoznawaniem i przeciwdziałaniem zagrożeniom godzącym w obronność Państwa oraz naruszeniom tajemnicy państwowej w zakresie obronności, jak również przygotowują dla organów państwowych informacje i analizy istotne dla obronności Państwa”,
- Decyzji Szefa MON z dnia 22 sierpnia 1991 roku,
- art. 2 Ustawy o Urzędzie Ochrony Państwa stwierdzającym, że analogiczne zadania realizują "służby wywiadu i kontrwywiadu" podległej Szefowi MON,
- Ustawy o ochronie informacji niejawnych z dnia 22 stycznia 1999 roku, która mówi
o WSI jako o jednej ze służb ochrony państwa,
- odpowiednich przepisów Ustawy o powołaniu Agencji Wywiadu i Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego.
W dniu 7 Lipca 2003 wprowadzono w życie osobną ustawę o Wojskowych Służbach Informacyjnych. Nowa ustawa sprecyzowała obszar działania WSI, jej kompetencje, oraz strukturę organizacyjną, która przedstawiała się w sposób następujący:
1) analityczno-informacyjny,
3) kontrwywiadu wojskowego,
4) ochrony informacji niejawnych;
6) przedstawicielstw wojskowych,
Do zadań Wojskowych Służb Informacyjnych należało:
1) rozpoznawanie, zapobieganie oraz zwalczanie zewnętrznych i wewnętrznych zagrożeń godzących w niepodległość państwa i niepodzielność jego terytorium, bezpieczeństwo i nienaruszalność jego granic oraz w obronność państwa
i bezpieczeństwo Sił Zbrojnych,
2) rozpoznawanie, zapobieganie i wykrywanie, podlegających orzecznictwu sądów wojskowych, przestępstw,
a) przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstw wojennych,
b) szpiegostwa, terroryzmu, przestępstw określonych w części wojskowej Kodeksu karnego i innych przestępstw przeciwko obronności państwa albo popełnionych na szkodę państwa sojuszniczego,
c) przeciwko ochronie informacji niejawnych, dotyczących obronności państwa,
d) w dziedzinie badań naukowych i prac rozwojowych oraz produkcji i obrotu towarami, technologiami i usługami o przeznaczeniu wojskowym, realizowanych przez przedsiębiorców, szkoły wyższe i jednostki badawczo-rozwojowe nadzorowane przez Ministra Obrony Narodowej, a także przez inne jednostki organizacyjne prowadzące badania naukowe lub prace rozwojowe albo wykonujące produkcję lub usługi na potrzeby obronności państwa lub Sił Zbrojnych,
e) nielegalnego wytwarzania, posiadania i obrotu bronią, amunicją i materiałami
wybuchowymi, jak również środkami masowej zagłady, w obrocie krajowym
i międzynarodowym
- oraz współdziałanie w tym zakresie z organami powołanymi do ścigania ich sprawców,
3) realizowanie, w granicach swojej właściwości określonej w przepisach ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz.U. Nr 11, poz. 95, z 2000 r. Nr 12, poz. 136 i Nr 39, poz. 462, z 2001 r. Nr 22, poz. 247, Nr 27, poz. 298, Nr 56, poz. 580, Nr 110, poz. 1189, Nr 123, poz. 1353 i Nr 154, poz. 1800, z 2002 r. Nr 74, poz. 676, Nr 89, poz. 804 i Nr 153, poz. 1271 oraz z 2003 r. Nr 17, poz. 155), zadań służby ochrony państwa oraz zadań związanych z pełnieniem przez Szefa WSI funkcji krajowej władzy bezpieczeństwa, w zakresie ochrony informacji niejawnych
w stosunkach międzynarodowych, dotyczących spraw obronności państwa,
4) uzyskiwanie, gromadzenie, przetwarzanie, analizowanie i przekazywanie właściwym organom informacji mogących mieć istotne znaczenie dla obronności państwa oraz zdolności bojowej i bezpieczeństwa Sił Zbrojnych,
5) rozpoznawanie i analizowanie zagrożeń występujących w rejonach napięć, kryzysów i konfliktów międzynarodowych, mających wpływ na obronność państwa, oraz podejmowanie działań w celu eliminowania tych zagrożeń,
6) ochrona bezpieczeństwa jednostek wojskowych, a także żołnierzy wykonujących zadania służbowe oraz pełniących służbę poza granicami państwa,
7) prowadzenie wywiadu i kontrwywiadu radioelektronicznego oraz krypto analiza
i kryptografia,
8) realizowanie przedsięwzięć wynikających z sojuszy i układów wojskowych, których stroną jest Rzeczpospolita Polska,
9) uczestniczenie w planowaniu i przeprowadzaniu kontroli realizacji umów międzynarodowych dotyczących rozbrojenia,
10) współdziałanie w organizowaniu polskich przedstawicielstw wojskowych za granicą oraz utrzymywanie kontaktów z członkami wojskowego korpusu
dyplomatycznego akredytowanymi w Rzeczypospolitej Polskiej,
11) podejmowanie innych działań określonych w odrębnych ustawach i umowach międzynarodowych.
Służba ta w atmosferze kontrowersji, została rozwiązana w 30 września 2006 roku, a wszystkie przyczyny i domniemane dowody zostały przedstawione w tzw. „Raporcie Macierewicza”. Wśród wymienianych nieprawidłowości, które były przyczynami podjęcia działań mających na celu zlikwidowanie WSI były między innymi:
- spenetrowanie WSI przez rosyjskie służby specjalne co zagrażało wewnętrznemu
i zewnętrznemu bezpieczeństwu państwa, oraz zaniechanie w neutralizowaniu tej penetracji,
- wykorzystywanie przez WSI aparatu Służby Bezpieczeństwa,
- inwigilowanie przez WSI środowisk politycznych,
- wpływ WSI na kształtowanie opinii publicznej,
- zarzuty o nielegalny handel bronią,
- ingerencje WSI na rynku paliwowo-energetycznym,
- nieprawidłowości związane z operacją „ZEN”,
- ujawnienie tajemnicy państwowej,
- zarzut prowadzenia działalności szpiegowskiej przeciwko interesom obronności Rzeczypospolitej Polskiej oraz ich Siłom Zbrojnych.
Sprawa likwidacji Wojskowych Służb Informacyjnych jest na dzień dzisiejszy świeża i cały czas w sądach toczą się procesy związane z tym przedsięwzięciem. Swoje zdanie na potrzeby niniejsze pracy wyraził również były oficer polskich służb specjalnych płk. Aleksander Makowski, jeden z oskarżonych w tzw. „Raporcie Macierewicza”. Uważa On, że: „W mojej opinii, każdy rząd ma prawo i możliwości by organizować służby specjalne jak chce. Może likwidować i powoływać nowy wywiad
i kontrwywiad wojskowy. Nie wpływa to również na poprawę czy osłabienie efektywności. Karygodne natomiast jest likwidowanie służb w sposób jaki to zrobiono
z WSI w 2007 roku. Ujawnianie agentów, źródeł, bieżących operacji czy sposobu postępowania jest niedopuszczalne. Sposób reformowania służb specjalnych, miał
w tym przypadku podtekst wyjątkowo polityczny i w żaden sposób nie miał na celu poprawienia efektywności działania wojskowych służb specjalnych. Przy reorganizacji, zawsze można zwalniać funkcjonariuszy, a taki sposób „zarządzania” powoduje, że jakość polskich służb zawsze będzie na poziomie marnym. Żadna instytucja, która jest nieustannie reformowana nie może poprawnie funkcjonować,
a ludzie pracujący w służbach muszą mieć przed sobą jakąkolwiek ścieżkę rozwoju
i kariery. Ciągłe reformowanie służb to samobójstwo, zwłaszcza w przypadku tak newralgicznych dla działalności państwa jakimi są wywiad czy kontrwywiad”.
Z rozbudowaną opinią Pana płk. Aleksandra Makowskiego, oraz jego odpowiedź na akt oskarżenia, który dotyczy bezpośrednio jego osoby jak i operacji „ZEN”, przedstawiona jest bardzo szczegółowo w książce „Aleksander Makowski - Tropiąc Bin Ladena –
W Afgańskiej Matni 1997-2007 ”.
Bardzo podobną opinię na temat likwidacji WSI wyraził były Oficer służb specjalnych płk. Włodzimierz Sokołowski: „WSI można było zreformować, rozdzielając ją na dwie służby. Tak jest w większości państw NATO. Natomiast metoda jaką przeprowadzono tę, tak zwaną reformę, z reformą nie miała nic wspólnego. Likwidacja służby po przez usuniecie ze służby prawie wszystkich oficerów, była egzekucją. Służbę specjalną od zera buduje się przez 7-10 lat, a wywiad nawet dłużej,
i to najczęściej wykorzystując doświadczonych oficerów z poprzedniej służby.” Obydwie opinie są mocno krytyczne, można się z nimi oczywiście nie zgadzać, jednak obserwując historię służb specjalnych na świecie, warto mieć na uwadze fakt, że kadry likwidowanych służb, bardzo często były wykorzystywane do budowy ich następczyń. Likwidacja służb w trakcie prowadzenia misji ekspedycyjnej przez Polskie Siły Zbrojne w Afganistanie zaniepokoiło sojuszników, jak i wielu ekspertów związanych z bezpieczeństwem państwa, gdyż Polski kontyngent, został pozbawiony ochrony kontrwywiadowczej.
3.2 Struktura i zadania SKW
Na miejsce Wojskowych Służb Informacyjnych, powołano dwie odrębne wojskowe służby specjalne, Służbę Wywiadu Wojskowego i Służbę Kontrwywiadu Wojskowego. Zadania jakie zostały postawione przed SKW wymienia art.5 ustawy
o SKW i SWW a prezentują się one następująco:
1) rozpoznawanie, zapobieganie oraz wykrywanie popełnianych przez żołnierzy pełniących czynną służbę wojskową, funkcjonariuszy SKW i SWW oraz pracowników SZ RP i innych jednostek organizacyjnych MON, przestępstw,
a) przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstw wojennych określonych w rozdziale XVI ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. 1997 r. Nr 88, poz. 553,
z późn. zm.3), a także innych ustawach i umowach międzynarodowych,
b) przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej określonych w rozdziale XVII ustawy z dnia
6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, oraz takich czynów skierowanych przeciwko państwom obcym, które zapewniają wzajemność,
c) określonych w art. 140 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny,
d) określonych w art. 228 – 230 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, jeżeli mogą one zagrażać bezpieczeństwu lub zdolności bojowej SZ RP lub innych jednostek organizacyjnych MON,
e) przeciwko ochronie informacji określonych w rozdziale XXXIII ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, jeżeli mogą one zagrażać bezpieczeństwu lub zdolności bojowej SZ RP lub innych jednostek organizacyjnych MON, a także takich czynów skierowanych przeciwko państwom obcym, które zapewniają wzajemność,
f) określonych w art. 33 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie
z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa, a także dla utrzymania międzynarodowego pokoju
i bezpieczeństwa (Dz. U. z 2004 r. Nr 229, poz. 2315, z 2009 r. Nr 18, poz. 97 oraz
z 2012 r. poz. 707),
g) związanych z działalnością terrorystyczną oraz innych niż wymienione w lit. a – f, godzących w bezpieczeństwo potencjału obronnego państwa, SZ RP oraz jednostek organizacyjnych MON, a także państw, które zapewniają wzajemność;
2) współdziałanie z Żandarmerią Wojskową i innymi organami uprawnionymi do ścigania przestępstw wymienionych w pkt 1,
3) realizowanie, w granicach swojej właściwości, zadań określonych w przepisach ustawy z dnia 5 sierpnia 2010 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz. U. Nr 182, poz. 1228),
4) uzyskiwanie, gromadzenie, analizowanie, przetwarzanie i przekazywanie właściwym organom informacji mogących mieć znaczenie dla obronności państwa, bezpieczeństwa lub zdolności bojowej SZ RP lub innych jednostek organizacyjnych MON, w zakresie określonym w pkt 1, oraz podejmowanie działań w celu eliminowania ustalonych zagrożeń,
5) prowadzenie kontrwywiadu radioelektronicznego oraz przedsięwzięć z zakresu ochrony kryptograficznej i krypto analizy,
6) uczestniczenie w planowaniu i przeprowadzaniu kontroli realizacji umów międzynarodowych dotyczących rozbrojenia,
7) ochrona bezpieczeństwa jednostek wojskowych, innych jednostek organizacyjnych MON oraz żołnierzy wykonujących zadania służbowe poza granicami państwa,
8) ochrona bezpieczeństwa badań naukowych i prac rozwojowych zleconych przez SZ RP i inne jednostki organizacyjne MON oraz produkcji i obrotu towarami, technologiami i usługami o przeznaczeniu wojskowym zamówionymi przez SZ RP
i inne jednostki organizacyjne MON, w zakresie określonym w pkt. 1,
9) podejmowanie działań, przewidzianych dla SKW, w innych ustawach, a także umowach międzynarodowych, którymi Rzeczpospolita Polska jest związana.
2. Zadania SKW obejmują również rozpoznawanie oraz wykrywanie przestępstw,
o których mowa w ust. 1, popełnionych we współdziałaniu z żołnierzami pełniącymi czynną służbę wojskową, funkcjonariuszami SWK i SWW lub pracownikami SZ RP
i innych jednostek organizacyjnych MON.
3. Działalność SKW poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej może być prowadzona
w związku z jej działalnością na terytorium państwa wyłącznie w zakresie realizacji zadań określonych w ust. 1 i 2.
Służbą Kontrwywiadu Wojskowego kieruje bezpośrednio Szef SKW, lub poprzez swoich zastępców, oraz dyrektorów (kierowników) jednostek organizacyjnych SKW. Struktura SKW współcześnie wygląda następująco:
Zarząd Bezpieczeństwa Informacji Niejawnych,
Zarząd Ochrony Ekonomicznych Interesów Sił Zbrojnych,
Zarząd Ochrony Sił Zbrojnych,
Biuro Ewidencji i Archiwum,
Biuro Łączności i Informatyki,
Biuro Pełnomocnika Ochrony i Bezpieczeństwa Wewnętrznego,
Biuro Techniki i Obserwacji,
Inspektorat SKW w Krakowie,
Inspektorat SKW w Lublinie,
Inspektorat SKW w Poznaniu,
Inspektorat SKW w Warszawie,
Zespół Audytu Wewnętrznego,
Zespół Nadzoru Finansowego.
SKW jest częścią międzynarodowego systemu bezpieczeństwa, która w związku
z aktywnością Polski w strukturach NATO, współpracuje z innymi instytucjami kontrwywiadowczymi na świecie. Przed tą służba jest z pewnością wiele różnych, dużych wyzwań, zwłaszcza z powodu zaogniania się sytuacji w wielu regionach świata. Polska jako kraj uczestniczący w wielu inicjatywach związanych z walką
z terroryzmem, oraz udziałem w misjach stabilizacyjnych musi posiadać sprawny
i skuteczny kontrwywiad, zarówno wojskowy jak i cywilny.
Rozdział IV. PODSTAWOWE ŚRODKI I METODY OPERACYJNE KONTRWYWIADU
4.1 Środki operacyjne kontrwywiadu
Rozdział ten ma za zadanie przedstawić podstawowe środki i metody pracy operacyjnej, stosowanych przez instytucje kontrwywiadowcze. Podrozdział ten skupi się na osobowych środkach pracy operacyjnej kontrwywiadu. Pomimo różnic
w nazewnictwie, gdyż każda instytucja w zależności od języka, którym się posługuje, czy też tradycji w używaniu pewnych pojęć, stosuje dokładnie te same środki osobowej pracy operacyjnej. W podrozdziale tym, będziemy również posługiwać się terminologią związaną z środkami pracy operacyjnej Departamentu II Służby Bezpieczeństwa, czyli kontrwywiadu. Obejmują one cztery kategorie takie jak: tajni współpracownicy czy też agenci, kontakty operacyjne, kontakty służbowe, oraz konsultantów.
Kontrwywiad Departamentu II Służby Bezpieczeństwa werbował tajnych współpracowników aby:
- zapewnić dopływ informacji o osobach podejrzanych o prowadzenie działalności wywiadowczej przeciwko PRL, a na rzecz państw NATO oraz innych krajów spoza bloku sowieckiego,
- podejmować działania ofensywne wobec rezydentur wywiadowczych ulokowanych
w ambasadach, konsulatach i innych przedstawicielstwach państw spoza bloku sowieckiego na terenie PRL,
- zapewnić kontrolę operacyjną i przeciwdziałać wrogiej działalności placówek dyplomatycznych i innych przedstawicielstw państw spoza bloku sowieckiego na terenie PRL, oraz ustalać przypadki kontaktu ich pracowników z obywatelami PRL
i wyjaśniać ich charakter,
- zapewnić ochronę operacyjną osób oraz obiektów pozostających w szczególnym zainteresowaniu służb specjalnych innych państw,
- zapewniać dopływ informacji i rozpracowywać uczestników międzynarodowej wymiany podejrzanych o oprowadzenie działalności wywiadowczej przeciwko PRL.
Warto zauważyć, że współcześnie zmienił się nasz sojusznik i Polska jest częścią NATO, stąd aktualnie kontrwywiad ABW czy SKW, jako przeciwnika traktuje państwa, działające na szkodę interesów współczesnej III RP.
Najważniejszą i jedną z najbardziej skomplikowanych czynności związanych
z pracą przy agentach/tajnych współpracownikach, jest ich pozyskanie. Sposób odpowiedniego doboru i środków pozyskania go, dla funkcjonariusza kontrwywiadu jest jednym z najtrudniejszych zadań podczas wykonywania służby. Pozyskanie
w sensie stricte rozpoczyna tzw. rozmowa werbunkowa, która jest elementem bardzo złożonej i skomplikowanej pracy operacyjnej. Zanim jednak do niej dojdzie, kandydata należy wcześniej opracować, czyli zdobyć wszystkie możliwe informacje na jego temat, które będą niezbędne aby go pozyskać. Poszukuje się informacji o życiu prywatnym, zawodowym czy też różnych formach aktywności społecznej. Skupią się również uwagę na cechach charakteru, nawykach, nałogach, słabościach oraz silnych stronach
i predyspozycjach. Wszystko to służy przygotowaniu odpowiedniego sposobu rozmowy i podstawy werbunkowej. Aby pozyskać agenta, należy ustalić motywy, które kierują postępowaniem danego człowieka i wybrać konkretną argumentację czy też środki nacisku.
Kandydatów typuje się na podstawie rozpoznania doraźnego i analizie materiałów archiwalnych. Najważniejsze jest ustalenie czy dana osoba będzie mogła zdobywać ważne dla kontrwywiadu informacje, tudzież czy posiada odpowiednią pozycję, dzięki której będzie mogła wywierać określony wpływ na innych ludzi czy instytucje, przez co będzie mogła kreować bieg pewnych wydarzeń, będących w gestii zainteresowania kontrwywiadu. Dobry kandydat na agenta/tajnego współpracownika powinien więc:
- znać dane środowisko i posiadać możliwości zdobywania informacji,
- rokować nadzieję na wyrażenie zgody na współpracę, oraz utrzymanie tego faktu
w tajemnicy,
- posadzić predyspozycje psychiczne i fizyczne do wykonywania zadań, jakie zamierzano mu wyznaczać,
- łatwo nawiązywać kontakty,
- umieć szybko pracować i analizować uzyskiwane informacje,
- umożliwiać takie związanie go, by stał się źródłem pewnym i lojalnym.
Z tej instrukcji wynika, że „chodziło o pozyskanie takich tajnych współpracowników, którzy mogą sprostać stawianym wymogom, tj. osób z inicjatywą, zdrowym rozsądkiem, o dużej odporności psychicznej, umiejących nawiązać kontakty
z innymi ludźmi, posiadających umiejętność zachowania się w różnych sytuacjach,
a także umiejętność oceny i analizy na bieżąco rozwijającej się sytuacji”.
Bardzo ważne, jak podawaliśmy wcześniej, jest określenie osobowości kandydata, definiowano to jako „zespół czynności, które pracownik musi wykonać, posługując się odpowiednio dobranymi środkami, dla wydania prawdziwego sądu o cechach i właściwościach ludzi, którzy znajdują się w naszym (autor-kontrwywiadu) operacyjnym zainteresowaniu”. Jeśli przed agentem/tajnym współpracownikiem, stawiano zadania bardziej wymagające i charakteryzujące się wyższym poziomem skomplikowania poszukiwano wcześniej u niego następujących cech charakteru „dostrzeganie subtelnych związków między przedmiotami i zjawiskami, odróżnianie związków istotnych od mniej istotnych, szybkie dostosowywanie się do nowych sytuacji i warunków, nawiązywanie nowych kontaktów, dostrzeganie problemów, przewidywanie biegu wydarzeń, bieżące korygowanie działań itp.”.
Poza oczywistym sprawdzaniem kandydata na agenta/tajnego współpracownika w rejestrach, poddaje się go obserwacji bezpośredniej, co sprzyja pogłębieniu wiedzy
o środowisku z jakim kandydat utrzymuje bezpośrednie kontakty, jak wygląda rutyna dnia codziennego, zainteresowania, czy też jak zachowuje się w określonych sytuacjach. Sytuacje takie oczywiście można zainspirować celowo i zobaczyć, jak dana osoba się wtedy zachowuje: „Pracownik operacyjny może np. spowodować wystąpienie określonych sytuacji (np. spotkanie towarzyskie, przyjecie), w ten sposób, że kandydat nie wie, że jest przedmiotem obserwacji”. Podczas typowania, poza wyżej wymienionymi metodami pracy operacyjnej, stosuje się również wywiad środowiskowy. Jest on istotny z tego powodu, iż można dowiedzieć się jak pozyskiwany jest odbierany w grupach nieformalnych czy też formalnych do których należy. Ta metoda zakłada wypytanie o kandydata osoby, które go dobrze znają. Takich jak członkowie najbliższej rodziny, koledzy, sąsiedzi, przyjaciele, nauczyciele etc. Stosuje się w tym przypadku wywiad jawny lub zakonspirowany. W drugim przypadku funkcjonariusz przeprowadza wywiad pod odpowiednią legendą. To za kogo funkcjonariusz się podaje jest dowolnie modyfikowane i związane z ułatwieniem przeprowadzenia tej czynności. W trakcie tego procesu, często dochodzi do spotkania
z kandydatem, gdzie oficer werbunkowy ukrywa swoją prawdziwą tożsamość. Podczas takiego spotkania weryfikuje się zgromadzoną wcześniej wiedzę, a przy okazji można określić poprzez stosowanie odpowiednich pytań jego stosunek do współpracy
z kontrwywiadem, jak również zweryfikować zdolności kandydata pod kątem udziału
w określonych sytuacjach operacyjnych.
Opracowanie charakterologiczne kandydata i uzupełnienie informacji ze źródeł oficjalnych, służy podjęciu decyzji o podstawie i taktyce pozyskania. Werbunku dokonuje się najczęściej poprzez:
- szantaż, przy wykorzystaniu materiałów obciążających lub kompromitujących.
W przypadku materiałów kompromitujących warto było skorzystać z pokazania „kompromitujących ich zdjęć fotograficznych, a nawet pokazanie im takich scen utrwalonych.”
- dobrowolną zgodę, w zamian za korzyści materialne,
- pobudki ideowe, nazywane również patriotycznymi.
Należy zauważyć, że największe korzyści z pracy agenta uzyskuje się w przypadku, gdy jego zgoda na współpracę z kontrwywiadem jest dobrowolna i wynika z pobudek ideowych. Gdy agent współpracuje za korzyści materialne, nie oznacza to tylko i wyłącznie stałego wynagrodzenia za pracę operacyjną, ale również pomoc
w uzyskiwaniu różnych świadczeń, dóbr, lub przy odpowiednim prowadzeniu zdarzały się awanse agenta w strukturze, którą infiltrował. Pomoc w uzyskaniu awansu, jest również ważna z powodu uzyskiwania przez prowadzonego agenta dostępu do coraz bardziej strzeżonych tajemnic.
Podstawa werbunku była ważna dla obraniu taktyki pozyskania, którą była podzielona na:
- pozyskanie jednorazowe,
- pozyskanie pozornie dla innego celu,
Pozyskanie jednorazowe było najprostszą formą taktyki. Określano tak sytuację, podczas której pozyskiwano agenta podczas pierwszego spotkania, a najczęstszą podstawą pozyskania był szantaż. Werbunek dla pozornie innego celu stosowano, gdy kandydat nie widział przeszkód przed współpracą, lecz jego wątpliwości budził sam cel pracy. Początkowo agent więc dostarczał informacji pozornie dla niego neutralnych, lecz gdy był już zaangażowany we współpracę, zlecano mu inne zadania, które wcześniej budziły sprzeciw, lecz było za późno by z tej współpracy się wycofać. Pozyskanie stopniowe było wykorzystywane w przypadku, gdy w początkowej fazie poprzedzającej pozyskanie, orientowano się, że kandydat nie będzie chciał współpracować z kontrwywiadem. Plan pozyskania dzielono na kilkanaście spotkań, podczas których kandydat spotykał się i oswajał z funkcjonariuszem, przełamywano stopniowo jego opory i uprzedzenia, czy też różne bariery wewnętrzne i uprzedzenia. Był to „ciągły proces przewartościowania przekonań kandydata przy użyciu odpowiednich i przekonywujących argumentów. Należy starać się czynnie kształtować świadomość kandydata zgodnie z rzeczywistością, dostosowywać ją odpowiednio do jego potrzeb i zadań, które ma wykonywać”. Stosowano również fortele.
W przypadku pozyskania stopniowego informowało się kandydata, że kontakt ten pomimo utrzymywania go w tajemnicy nie jest oficjalną formą współpracy, swobodną wymianą poglądów i doświadczeń na określony temat etc. Kandydat nie poczuwał się wtedy moralnie odpowiedzialny za świadome przekazywanie informacji.
Następnie należało sformalizować pozyskanie, które łączyło się z:
- odebraniem przez funkcjonariusza zobowiązania do współpracy,
- uzyskaniem pierwszych informacji, najlepiej w formie pisemnej,
- uzgodnieniem pseudonimu agenta,
- instruktaż związany z metodami konspiracji,
- ustaleniem sposobu kontaktu z agentem,
- ustaleniem kosztów poniesionych w związku ze zlecanymi zadaniami.
Istotną kwestią jest również niepowodzenie podczas próby pozyskania, funkcjonariusz musiał wtedy podjąć decyzje, czy istnieje możliwość ponownego pozyskania ważnego agenta, z reguły stosując inną taktykę, czy też należy sprawę zakończyć definitywnie.
Zajmiemy się jednak sprawami agentów pozyskanych. Gdy przedsięwzięcie zakończone jest sukcesem, agent musi być odpowiednio kierowany a na jego pracę składa się: „organizacja łączności, zlecanie zadań, przyjmowanie informacji, opracowanie i wykorzystanie informacji, szkolenie agenta, kształtowanie właściwego stosunku agenta do współpracy, stosowanie bodźców, kontrola pracy”. Pracę
z agentem regulowały ściśle określone zasady:
- praworządności, zgodnie z którą agent zaangażowany w działania łamiące prawo, może to robić tylko za zgodą oficera prowadzącego lub jego przełożonych,
- ciągłości i systematyczności – zlecanie zadań i egzekwowanie ich wykonania, powinno być realizowane w terminie,
- aktywności – nie powinno dochodzić do dłuższych przerw w pracy z agentem,
- realności – zadania musiały być dostosowane do możliwości agenta i zgodne
z potrzebami operacyjnymi służby,
- kompletności działań – wyznaczaniu i realizacji zadań powinno towarzyszy szkolenie, wychowanie oraz kontrola agenta,
- opieki i pomocy – oficer prowadzący powinien udzielać agentowi niezbędnej pomocy przy zadaniu, a w razie potrzeby, również pomagać w życiu zawodowym czy też prywatnym,
- celowego wykorzystania – zgodnie z którą zadania zlecane agentowi, musiały odzwierciedlać kierunek pracy operacyjnej.
Aby zachować konspirację należało przestrzegać następujących zasad:
- ciągłości – zgodnie z którą konspiracja powinna być zachowana od samego początku, aż do końca współpracy z agentem,
- systematyczności – każde szkolenie z agentem powinno być okazją do szkolenia
w zakresie konspiracyjnej współpracy,
- indywidualizacji – należało szczególnie dbać o konspirację nowo pozyskanych, jak również tych, którzy nie dawali gwaranci zachowania faktu współpracy w tajemnicy,
- dwustronności – zasady konspiracji obowiązywały obydwie strony. Bardzo ważnym elementem współpracy z agentem, jest organizacja odpowiedniej łączności. Według wydawnictw resortowych łączność to ”wszelkie sposoby, formy i środki obustronnego komunikowania się pracownika operacyjnego z tajnym współpracownikiem w celu realizacji zadań operacyjnych”. Formy łączności były podzielone następująco:
- bezpośrednia, podczas spotkania z agentem,
- pośrednia, gdy spotkanie osobiste nie było możliwe, kontakt odbywał się za pośrednictwem:
a) osobowych środków łączności pośredniej:
b) osobowych punktów kontaktowych:
- telefonicznego punktu kontaktowego,
c) rzeczowych środków łączności pośredniej:
- środków pocztowych: telefonu, telegrafu, listu, paczki,
- środków radiowych: radiostacji, radia, radiosygnalizatora,
Należy mieć na uwadze fakt, że współcześnie kontrwywiad, wraz z rozwojem technologii zastąpił pewne przestarzałe rzeczowe środki łączności, które wraz z duchem czasu zostały zastąpione narzędziami adekwatnymi do pracy operacyjnej w XXI wieku. Formy kontaktu, dalej jednak muszą być różnorodne i jest to uzasadnione merytorycznie tym, że gdy zawiedzie jedna, należy korzystać z innej. Duże spectrum doboru form kontaktu, pozwala na skuteczną łączność pomiędzy Oficerem prowadzącym a agenturą.
Współprace z agentem kończyła z reguły dekonspiracja agenta, dezinformowania służby przez agenta, choroba, zaawansowany wiek, czy też pełną realizację wyznaczonego zadania.
Kolejnym osobowym środkiem pracy operacyjnej kontrwywiadu jest dysponent lokalu kontaktowego. Była to osoba, która zgadzała się na użyczenie konkretnego budynku, na potrzeby kontrwywiadu. Dysponent lokalu kontaktowego, był najczęściej pozyskiwany z pobudek ideologicznych lub finansowych. W budynku takim, odbywały się spotkania z pozyskanymi agentami. W 1989 roku np. lokal kontaktowy definiowany był jako: „mieszkanie prywatne lub inne pomieszczenie wykorzystywane w sposób utajniony i za zgoda jego posiadacza (dysponenta) do odbywania w nim spotkań z tajnymi osobowymi źródłami informacji względnie do innych celów operacyjnych.”
Następny rodzaj osobowych środków pracy operacyjnej to kontakt operacyjny. Mniej wartościowa niż agent kategoria osobowego źródła informacji. Formę tę wykorzystywano głównie do sprawdzania informacji wstępnych. Kontakt operacyjny angażowano, w przypadku gdy pozyskanie i uplasowanie agenta nie było konieczne, lub gdy nie istniała taka możliwość. Gdy natomiast kontakt operacyjny uzyskiwał bezpośredni dostęp do interesujących kontrwywiad informacji, dokonywano przewerbowania go na agenta.
Kolejną kategorią osobowych środków pracy operacyjnej jest kontakt służbowy, czyli osobowe źródło informacji, dobrowolnie i świadomie przekazujące informacje znane mu z racji zajmowanego stanowiska służbowego w administracji państwowej lub gospodarczej. Najczęściej ta forma kontaktu wykorzystywana była do sygnalizowania
i wyjaśniania pewnych zjawisk, które leżały w gestii zainteresowań określonego pionu służb specjalnych np. podczas zabezpieczenia operacyjnego obiektu czy też kreowaniu sytuacji sprzyjających realizację innych działań operacyjnych.
Ostatnią wymienioną w tym podrozdziale kategorią osobowych środków pracy operacyjnej są konsultanci. Są to specjaliści określonej gałęzi nauki, posiadający specyficzne umiejętności lub wiedzę, niezbędną do rozwiązania problemów, z którymi nie mogą poradzić sobie etatowi funkcjonariusze, jak i zatrudnieni w szeregach służby eksperci. By opisać zadania jakie wykonywali konsultanci, posłużymy się przykładami, do których wykorzystywani byli przez Służbę Bezpieczeństwa: „Konsultanci mogą być wykorzystywani do oceny lub skorygowania opracowanej przez SB specjalistycznej informacji przeznaczonej dla czynników partyjnych lub rządów (…)Pomoc konsultantów może być niekiedy niezbędna przy uściślaniu zadań specjalnych dla tajnych współpracowników, np. dla wyjeżdżającego służbowo tajnego współpracownika do określonego zakładu w NRF, m.in. z zadaniem zdobycia informacji charakteru technologicznego; konsultant może określić, jaki szczegóły danego procesu technologicznego są w Polsce znane, a jakie należałoby zdobyć, o czym może być niezorientowany tajny współpracownik, a tym bardziej pracownik zlecający zadanie(…)Z usług konsultantów korzystać można w czasie śledztwa, np. do właściwego zaprogramowania zadań dla biegłych z zakresu specjalistycznych procedur nieznanych oficerowi śledczemu”.
4.2 Metody operacyjne kontrwywiadu
W podrozdziale tym opierać się głównie będziemy na metodach pracy operacyjnych, z których korzystała Służba Bezpieczeństwa do 1989 roku. Są to metody powszechnie stosowane przez służby specjalne wszystkich państw świata, różniące się od siebie nazewnictwem lub niuansami w definicyjnym pojmowaniu pojęć, lecz sama procedura jest bardzo zbliżona.
Metoda operacyjna to „zespół czynności lub przedsięwzięć operacyjnych (albo jednocześnie jednych i drugich) stosowany celowo, planowo i konsekwentnie
w określonej wzajemnej relacji, nadający się do wielokrotnego powtórzenia,
a zmierzający do realizacji zakładanych celów i zadań.
Wyróżniano trzy grupy metod: poznawcze, ofensywne i poznawczo-manipulacyjne. Do metod poznawczych zaliczano: analizę, rozmowy, inwigilację
i sprawdzenie. Do metod ofensywnych: rozmowy profilaktyczne i manipulacyjne, inspirację, dezinformację oraz dezintegrację. Do poznawczo-manipulacyjnych: kombinację, grę i rozpracowanie.
Poznawcze metody pracy operacyjnej – metody której celem było pogłębienie wiedzy służby o jakimś fakcie:
- Analiza operacyjna: Rozumiana była jako „metoda polegająca na myślowym rozłożeniu danego obiektu, sytuacji (np. określonego stanu bezpieczeństwa i porządku publicznego), na takie elementy składowe, jak: części, cechy czy też związki (relacje)
i rozpatrywanie każdego z nich osobno. Dzięki analizie myślowej składniki analizowanego obiektu, w rzeczywistości nierozerwalne ze sobą związane i splecione
w jedną całość, w myślach występują oddzielnie i w toku poznania mogą być kolejno rozpatrywane. Instrukcja pracy operacyjnej analizę operacyjną określała w ten sposób: „Analiza operacyjna polega na badaniu danych zawartych w uzyskiwanych informacjach (doniesienia, komunikaty z obserwacji i podsłuchu, kontrola korespondencji) i wyodrębnianiu z nich tych faktów, okoliczności, oraz zachodzących między nimi związków, które pozwalają na odtworzenie obrazu działania osoby rozpracowywanej lub przebiegu wrogiego zdarzenia czy zjawiska oraz wykrycie tendencji rozwojowych i wyciagnięcie wniosków, umożliwiających podjęcie dalszych czynności operacyjnych. Analizę operacyjna stosuje się w celu:
– oceny stanu bezpieczeństwa i porządku publicznego i wytyczenia głównych kierunków pracy jednostki,
– oceny sytuacji w interesujących Służbę Bezpieczeństwa Środowiskach, obiektach
i dziedzinach oraz określenia zadań operacyjnych i sposobów ich realizacji,
– opracowania planów, zastosowania kombinacji operacyjnej, wprowadzenia do sprawy lub wyprowadzenia ze sprawy tajnego współpracownika, przeprowadzenia tajnego przeszukania pomieszczeń itp.”
Służyła więc ocenie informacji wstępnych, faktów świadczących o pojawiających się zagrożeniach, oraz scharakteryzowaniu stopnia szkodliwości poddanych analizie zagrożeń. Efektem przeprowadzonej analizy był dokument dzielący się na część opisową, która zawierała zwięzłe, ale wyczerpująco przedstawione fakty będące przedmiotem analizy. Analityczna, w której wskazywano kryteria analizy, na podstawie której dokonywano oceny faktów, powiązań i zależności, oraz postulatywna, zawierająca wnioski oraz propozycje działań operacyjnych.
- Sprawdzenie operacyjne „służyło potwierdzeniu prawdziwości uzyskanych informacji o faktach, zjawiskach i osobach, które są lub powinny być obiektem zainteresowania Służby Bezpieczeństwa. Sprawdzenia dokonuje się zawsze, stosując w tym celu niezbędne środki pracy operacyjnej. Metoda sprawdzenia-potwierdzania uzyskanych informacji służy jednocześnie pogłębieniu i rozszerzeniu informacji o zdarzeniach, zjawiskach lub osobach, którymi interesuje się Służba Bezpieczeństwa”. W tym przypadku by dokonać potwierdzenia prawdziwości informacji stosowało się zarówno osobowe jak i rzeczowe środki pracy operacyjnej.
- Inwigilacja operacyjna polega na okresowym kontrolowaniu zachowania się
i działalności osób, w stosunku do których istnieje domniemanie, że w określonych warunkach lub sytuacji mogą podjąć wrogie działania.
2) Manipulacyjne metody pracy operacyjnej: Były to metody w dużej mierze opierające się na socjotechnice i spośród nich rozróżniano:
- oddziałujące na świadomość danej osoby werbalnie np. rozmowy operacyjne,
- przekształcające środowisko osób pozostających w zainteresowaniu operacyjnym poprzez: ograniczenie możliwości działania, lub jej całkowite pozbawienie, zwiększenie własnych możliwości działania poprzez operacyjne kształtowanie otoczenia agenta, aby wzmocnić jego pozycję w środowisku,
- pośrednio i bezpośrednio oddziałujące na struktury organizacyjne przeciwnika, w celu „wprowadzenia w nich zamętu, skłócenia, zdezintegrowania, zainspirowania do podejmowania działań szkodliwych dla przeciwnika”, takich jak gra inspiracja, czy dezintegracja”.
- Inspiracja operacyjna: Głównym celem stosowania tej metody, jest odpowiednie zmanipulowanie określonej osoby lub grupy osób, w celu wywołania u wymienionych takich zachowań i postaw, by były zgodne z zamierzeniami operacyjnymi służby. Bardzo ważne jest, by manipulowani nie mieli świadomości, że są poddawani tej praktyce,
- Dezinformacja operacyjna: Istniały dwa rodzaje działań dezinformacyjnych, ofensywna, której celem było wprowadzenie manipulowanej osoby w błąd, zgodnie
z oczekiwaniami służby, oraz defensywna mająca na celu zamaskować rzeczywistą rolę osób lub obiektów będących w wykorzystaniu służby. Kontrwywiad stosował głównie dezinformację apagogiczną, której celem było przekazanie wrogiej służbie informacji prawdziwych, w taki sposób, by uznano je za fałszywe i na tej podstawie podejmowano decyzje korzystne dla dezinformującej służby. Oczywistym jest fakt, że przeprowadzenie skutecznej dezinformacji, wymagało bardzo dobrego rozpoznania środowiska i osób, które będą następnie poddawani dezinformacji.
- Dezintegracja operacyjna, definiowana była jako „działania operacyjne mające na celu osłabienie, a następnie rozbicie solidarności grupy osób prowadzących wrogą, szkodliwą, lub przestępczość działalność, lecz w pełni skuteczna dezintegracja konkretnego środowiska mogła się udać w przypadku gdy służba „dysponuje uplasowanym w nim, inteligentnym i aktywnym tajnym współpracownikiem.” Najskuteczniejsze sposoby dezintegrujące polegały na wytwarzaniu atmosfery nieufności, rozpuszczanie i podsycanie plotek, wykorzystywanie ludzkich słabości, czy też mnożenie konfliktów ambicjonalnych podczas walki o przywództwo w określonym środowisku. Największy sukcesem podczas działań dezintegracyjnych powinien polegać na „tworzeniu frakcji organizacyjnych”. Istnienie frakcji, skutecznie osłabia realizowanie zadań statutowych organizacji, która traci swoją moc oddziaływania, kontrwywiad mógł to osiągnąć, poprzez uplasowanie kreta np. w strukturach obcego wywiadu czy też poprzez pozyskanie przedstawiciela dyplomacji obcego państwa.
- Kombinacja operacyjna: W świetle wydawnictw resortowych doczekała się wielu typów definiowania. Jedna z nich definiuje kombinację operacyjną jako „ sprytny, przebiegły plan, co można również określić jako wyprowadzenie przeciwnika
„w pole””. Kombinacja operacyjna sama w sobie to połączenie i skoordynowanie wielu elementów pracy operacyjnej takich jak inwigilacja, rozpracowanie i gra operacyjna, która ma za zadanie, podstępem oszukać przeciwnika, lub wykorzystać popełniane przez niego błędy. Korzystając z innej definicji przyjmujemy, że „kombinacja operacyjna to manewr taktyczny stanowiący zespół działań skoordynowanych wewnętrznie i kompleksowych, dających szanse sprawnego
i efektywnego wykonania ważnych i złożonych zadań Służby Bezpieczeństwa”.
Kombinację wykorzystywano do różnych celów. Mogło to być zarówno rozpoznanie osób uznanych przez służbę za wrogie, odwrócenie uwagi poprzez zaabsorbowanie danej grupy działaniami mało szkodliwymi z punktu widzenia służby, szereg działań pomocniczych, służących wprowadzeniu agenta do pożądanego środowiska, czy nawet stworzenie odpowiednich warunków, sprzyjających zwerbowaniu konkretnego człowieka.
- Gra operacyjna: Metoda o bardzo dużym stopniu skomplikowania, w przeciwieństwie do kombinacji operacyjnej mogła być prowadzona nawet przez kilka lub kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt lat. Składową częścią gry operacyjnej była kombinacja operacyjna, opisana wcześniej, a grę operacyjną prowadzono głównie przeciwko obcym wywiadom.
Kontrwywiad dzielił grę operacyjną na dwa warianty: jednostronny oraz dwustronny.
Jednostronna gra operacyjna polegała na tym, że obcy wywiad nie wiedział, że osoba, pracująca w ich administracji lub będąca funkcjonariuszem danej służby, jest tak naprawdę agentem współpracującym z kontrwywiadem, lub funkcjonariuszem kontrwywiadu działającym pod odpowiednią legendą.
O dwustronnej grze operacyjnej mówi się natomiast w przypadku, gdy agent wcześniej pozyskany przez kontrwywiad, lub etatowy funkcjonariusz kontrwywiadu wysłany w celu podjęcia gry z obcą służbą specjalną, ujawnia ten fakt przeciwnikowi. W zależności od zadania jakie agent lub etatowy funkcjonariusz kontrwywiadu ma do wykonania, daje się pozyskać obcej służbie specjalnej. Kontrolowany jest jednak od samego początku do końca przez kontrwywiad, który zlecił mu takie zadanie. Mówimy wtedy o tzw. „krecie”, lub „wabiku”. Agent taki, udający przewerbowanego, wykonuje cały czas zadania zlecane mu przez kontrwywiad, który wysłał go do obcych służb z konkretnymi zadaniami. Do zadań takich można zaliczyć infiltrację obcych służb, poprzez ustalenie pracowników kadrowych obcego wywiadu, metod działania, a w najbardziej spektakularnych przypadkach, agent taki, pozyskuje w szeregach służb specjalnych swojego agenta, a nawet tworzy agenturę. Jest to również idealna sytuacja służąca wprowadzaniu przeciwnika w błąd. Ta konkretna sytuacja daje olbrzymie możliwości na stosowanie dezinformacji, czy też inspiracji. Tego typu gra operacyjna, jest niesamowicie trudna do przygotowania i przeprowadzenia, jednak jej efekty mogą skutkować nawet kilkudziesięcioletnią przewagą nad przeciwnikiem, na określonej płaszczyźnie.
W przypadku gier kontrwywiadowczych szkolenie osoby przygotowywanej do wypełnienia tego zadania obejmowało „zapoznanie z metodami i sposobami stosowanymi przez przeciwnika przy pozyskiwaniu swoich agentów do współpracy oraz sprawdzanie ich prawdomówności. Najczęściej stosowane przez przeciwnika metody i środki oddziaływania na osoby werbowane do współpracy, dokładne zapoznanie z opracowanymi legendami, którymi będzie posługiwał się tajny współpracownik wobec przeciwnika, szczegółowe omówienie zadań przewidzianych do wykonania przez tajnego współpracownika w czasie gry operacyjnej, nauczenie tajnego współpracownika posługiwania się odpowiednimi metodami i środkami pracy,
z których będzie korzystał w trakcie realizacji zadań Służby Bezpieczeństwa, zapoznanie z system i sposobami łączności ze Służbą Bezpieczeństwa w trakcie prowadzenia gry operacyjnej, omówienie zasad konspiracji działania tajnego współpracownika.” Przerwanie gry następowało w czterech przypadkach: a) wyczerpania nerwowego agenta, b) gdy korzyści z prowadzonej gry były nieadekwatne do sił i środków, które w nią inwestowano, c) strat, poprzez przekazywanie obcej służbie materiałów prawdziwych, niezbędnych do potwierdzenia intencji agenta, d) gdy jej dalsze prowadzenie zagrażało interesom państwa .
Podrozdział ten przedstawił podstawowe metody pracy operacyjnej wykorzystywanej przez kontrwywiad. Nie sposób opisać jest w tej pracy wszystkie, gdyż temat ten jest bardzo obszerny, zasługujący na osobne opracowanie. Zaprezentowane tutaj metody, mogą przybliżyć jak praca wykonywana przez tę służbę wyglądać może w praktyce.
Praca ta, wychodząc od historii kształtowania się służb specjalnych na przestrzeni dziejów, pokazać miała ewolucję, zadania i formy działania służb kontrwywiadowczych w III RP.. Począwszy od czasów prebiblijnych każde państwo, czy nawet kształtujące się dopiero podmioty państwowe, do realizacji swoich interesów wykorzystywały tajne służby. Rozwój instytucji kontrwywiadowczych następował głównie na podstawie nauki i obserwacji własnych błędów oraz błędów przeciwnika. Nie sposób rozwijać tak newralgiczne struktury bez potknięć i klęsk, które dotykały
i będą w przyszłości dotykać nawet największe mocarstwa. Wraz z rozwojem instytucji kontrwywiadu zmieniała się również stosowana terminologia. Początkowo były to dość ogólne charakterystyki rodzajów ludzi, których można wykorzystać do tajnych działań, aż do stworzenia profesjonalnego języka, który funkcjonuje w każdej instytucji kontrwywiadowczej. Niezmiernie ważne było również pokazanie poprzez przykłady, operacji prowadzonych na przestrzeni lat, by ukazać celowość istnienia służb kontrwywiadowczych oraz tego, w jaki sposób przyczyniają się do ochrony interesów państwa, zarówno podczas wojen jak i w czasie pokoju.
W kartach historii służb specjalnych, zapisały się również polskie służby specjalne. Pomimo bardzo niekorzystnych warunków geopolitycznych w jakich Rzeczypospolitej przyszło funkcjonować po odzyskaniu niepodległości, rządzącym udało się stworzyć instytucje, które dzielnie radziły sobie w walce z wywiadami różnych państw, z którymi musiały się mierzyć. Warto mieć na uwadze, że polskie służby specjalne rozpracowały niemiecką maszynę szyfrującą Enigma, dzięki czemu II Wojna Światowa, skończyła się kilka lat szybciej niż zakładano. Można nazwać to sukcesem spektakularnym, który zmienił bieg historii świata. Przedstawienie struktur i ogólna charakterystyka porównawcza służb specjalnych świata, wykonujące zadania kontrwywiadowcze, demonstruje czytelnikowi, że służby RP, ulegają ewolucji i stają się coraz bardziej nowoczesne. Współcześnie na arenie międzynarodowe działa wiele służb specjalnych partnerskich dla Polski, jak i tych, których działania można zakwalifikować jako nieprzychylne, by nie powiedzieć wprost wrogie.
Polska w ramach sojuszu NATO współpracuje ze służbami specjalnymi różnych państw z powodu udziału polskich wojsk w misjach stabilizacyjnych na terytorium Afganistanu, czy też ze względu na najpoważniejsze zagrożenie bezpieczeństwa w XXI wieku, jakim jest międzynarodowy terroryzm. Służby specjalne muszą kooperować, by zwiększać skuteczność swoich działań i realizować zadania statutowe, jakie zostały im przypisane. Terroryzm nie jest jednak jedynym zagrożeniem dla bezpieczeństwa Polski. Przedstawiony w niniejszej pracy fragment raportu Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, pokazuje, które z obcych wywiadów działają najaktywniej na terytorium państwa polskiego i dlaczego.
Opinia publiczna w Polsce, jest dość negatywnie nastawiona do rodzimych służb specjalnych. Geneza tej niechęci jest tematem skomplikowanym i wynikającym m.in.
z wykorzystywania służb do działań nie do końca zgodnych z zadaniami wynikającymi z ich ustawy. Dlatego na potrzeby przedkładanej pracy opisana została ewolucja, zarówno wojskowych, jak i cywilnych służb specjalnych, zajmujących się kontrwywiadem. Od roku 1945 aż do czasów współczesnych. Faktem jest, że polski kontrwywiad ma w swojej historii mroczną kartę. Niektóre zadania, wykonywane przez funkcjonariuszy takich instytucji jak Informacja Wojskowa czy też Urząd Bezpieczeństwa, są zdecydowanie godne potępienia, lecz celem tej pracy, nie było ukazanie nieprawidłowości w funkcjonowaniu kontrwywiadu czasów PRL lecz pokazanie jego celów i metod pracy.
Należy pamiętać o niezaprzeczalnym fakcie, że każda władza ma prawo tworzyć
i zadaniować służby w zależności od interesów, którymi się kieruję. Aktualnie Polska jest demokratycznym państwem, co jest efektem wieloletnich działań społeczeństwa
w walce z socjalizmem i służby działają tak, by przede wszystkim dbać
o bezpieczeństwo obywateli, a nie być ich ciemiężcą. ABW i SKW wspólnym nakładem sił, realizują swoje obowiązki, czego efektem jest to, że terytorium Polski nie było nigdy teatrem działań terrorystów.
Zadania służb mogą ewoluować, za to pewne metody i środki pracy operacyjnej pozostają takie same. Oficerowie służb specjalnych, którzy udzielili wywiadu na potrzeby tej pracy, powtarzają jak mantrę, że najsłabszym elementem systemu bezpieczeństwa jest zawsze człowiek. Wraz z rozwojem technologii służby specjalne otrzymały narzędzia, którymi w zasadzie, można przechwycić każdą informację
i podsłuchać każdą rozmowę. Nic jednak nie jest w stanie zastąpić działań agenta, który odpowiednio przeszkolony i wprowadzony w struktury przeciwnika jest wręcz bezcenny. Żadna technologia nie jest w stanie wyprzeć z arsenału służb specjalnych takiej broni jaką jest dezinformacja czy inspiracja. Skuteczne wprowadzanie przeciwnika w błąd, czy też plasowanie w szeregach przeciwnika „kreta”, bardzo często przesądzało o losach historii i karierach elit rządzących w niektórych państwach.
Przedstawione w tej pracy podstawowe metody i środki pracy operacyjnej służb specjalnych, pokazują, że jest to praca skomplikowana, wymagająca i wieloaspektowa. Dodatkowym utrudnieniem w przeprowadzaniu operacji z wykorzystaniem zaprezentowanych w niniejszej pracy metod i środków pracy operacyjnej, są również czynniki losowe, których niekiedy nie da się przewidzieć podczas planowania. Rozkładanie więc najmniej istotnych wątków na czynniki pierwsze ma w tym przypadku swoje uzasadnienie. Pomimo pozornie żmudnej pracy na początkowym etapie planowania, samo funkcjonowanie, w środku wcześniej zaplanowanych wydarzeń i modyfikowanie ich wraz z rozwojem sytuacji jest niezmiernie pasjonujące. Należy więc liczyć na to, że każdy z funkcjonariuszy zajmujących się kontrwywiadem, wykonuje swoje zadania z pasją jakiej zdecydowanie wymaga służba państwu i jego obywatelom. Jak nadmienili na potrzeby tej pracy dwaj emerytowani Oficerowie polskich służb specjalnych, najważniejsze w prawidłowym funkcjonowaniu służb specjalnych są właśnie kadry i profesjonalizm.
Wszystkie wymienione elementy determinują efektywność zadań realizowanych przez kontrwywiad, dlatego w gestii ludzi odpowiedzialnych za bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne państwa, powinno być nieustanne inwestowanie w służby specjalne tak, by z roku na rok stawały się coraz lepsze. Zmieniająca się sytuacja międzynarodowa pokazuje, że sprawnie działające służby specjalne są istotnym ogniem systemu bezpieczeństwa państwa i mogą neutralizować nawet najpoważniejsze zagrożenia. Żaden kontrwywiad świata nie jest doskonały, ale każdy z nich, ma obowiązek dążyć do doskonałości i budować wokół siebie swoisty „esprit de corps”.
Aleksander Makowski – Tropiąc Bin Ladena. W Afgańskiej Matni 1997-2007. Czarna Owca, Warszawa, 2012
Anatolij Golicyn – Nowe kłamstwa w miejsce starych. Komunistyczna strategia podstępu i dezinformacji, Warszawa 2009,
Andrzej Pepłoński „Wywiad w wojnie polsko – bolszewickiej 1919 – 1920”, Warszawa 1999,
Andrzej Misiuk – Służby specjalne II Rzeczypospolitej, Warszawa 1998,
Biblia Tysiąclecia. Przekład i redakcja Jakub Wujek. Pallotinum. Kraków 1965,
Christopher Andrew – The Defence of the Realm. The Authorized History of MI5, UK 2010,
Christopher Andrew, Wasilij Mitrochin, Archiwum Mitrochina vol.1, Poznań 2006,
Christopher Andrew, Wasilij Mitrochin, Archiwum Mitrochina vol.2, Poznań 2006,
E.Kajdański, Chiny, Leksykon, Warszawa 2005,
Eamon Javers – Agent, handlarz, prawnik, szpieg, Wydawnictwo Literackie 2010,
Edward Jay Epstein – Podstęp. Niewidzialna wojna pomiędzy KGB a CIA. Krosno 1993,
Filip Musiał – Podręcznik Bezpieki. Teoria pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w świetle wydawnictw resortowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL (1970-1989), Kraków 2007,
Frederick P. Hitz – Wielka Gra, Prawda i Mity o Szpiegach, Warszawa 2004,
Henryk Piecuch – Siedem rozmów z generałem dywizji Władysławem Pożogą I zastępcą ministra spraw wewnętrznych, szefem wywiadu i kontrwywiadu, wyd. Czytelnik, 1987,
J. Masterman - Brytyjski system podwójnych agentów 1939-1945, Warszawa 1974,
Jan Larecki – Słownik szpiega, angielsko-polski słownik terminologii służb specjalnych, Warszawa 2006,
Jan Larecki, Wielki Leksykon Służb Specjalnych Świata, Warszawa 2007,
Joachim Bornschein – Muller. Technokrata terroru, Bellona 2009,
K.Philby - Moja Cicha wojna, Warszawa, 1994,
Keith Jeffrey – MI6. The History Of Secret Intelligence Service, 1909-1949, UK 2010,
KGB – Oleg Gordijewski, Christopher Andrew, Warszawa 1997,
Leszek Gondek – Wywiad Polski w III Rzeszy, Warszawa 1978,
Ludwik Sadowski – Oddział II Sztabu Głównego. Rezultaty pracy pokojowej i udział
w przygotowaniach do wojny, Paryż 1940,
Peter Knightley - The Second Oldest Profession: Spies and Spying in the 20th Century, UK 1987,
Peter Wright – Łowca Szpiegów, Warszawa 1991,
Proces Adama Doboszyńskiego [18 czerwca-19 lipca 1949]: stenogram z rozprawy sądowej, Warszawa 1949,
Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego – Wydanie Specjalne, Emów 2010,
R.Wodzicki, Wspomnienia, Gdańsk – Warszawa – Berlin 1928-1939, Warszawa 1972
Ramajana, adapt. E.Walterowej, Wydawnictwo „Alfa”, Warszawa 1993,
Raport z działalności Agencji Bezpieczeństwa w 2012 roku, Warszawa 2013
Richard Basset – Arcyszpieg Hitlera. Tajemnica Wilhelma Canarisa, Amber 2006,
Roger Faligot, Remi Kauffer – Służby Specjalne. Historia Wywiadu i Kontrwywiadu na świecie. Warszawa 2006,
Roman Kilarski – Organizacja Wywiadowcza Reinherda Gehlena, Warszawa 1978,
Ryszard Terlecki – Miecz i Tarcza Komunizmu. Historia Aparatu Bezpieczeństwa w Polsce 1944-1990, Kraków 2013,
Sławomir Cenckiewicz, Długie Ramie Moskwy, Wywiad Wojskowy Polski Ludowej 1943-1991, Poznań 2011,
Sun Tzu, Sztuka Wojny, Gliwice 2008,
Tadeusz Ruzikowski, Instrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa (1949-1980), Materiały pomocnicze Biura Edukacji Publicznej IPN”: tom 1, Warszawa 2004,
Terry Crowdy – Historia szpiegostwa i agentury, Warszawa 2010,
Tim Weiner – CIA. Dziedzictwo Popiołów, Poznań 2010,
Tim Weiner – Wrogowie. Historia FBI, Poznań 2012,
W.Kozaczuk – „Bitwa o tajemnice. Służby wywiadowcze Polski i Niemiec 1918-1939”, Warszawa 1999,
W.Tkaczew- Organa informacji Wojska Polskiego w latach 1943-1956. Kontrwywiad Wojskowy, Warszawa 2007.
aleHistoria, nr2(3) 07/2013 art. pt. „Pogromcy Szyfrów”
Biuletyn IPN, nr 1/2 2008,
Biuletyn IPN, nr 6(16)/2002,
Focus Historia, nr 4/2012,”My name is Bond, James Bond”
Monitor Polski, 2007 nr 11 poz. 110,
Uchwała nr 69 Rady Ministrów z 21 maja 1990r., Monitor Polski, 1990r, nr.20, poz. 159,
Ustawa o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Agencji Wywiadu, Dz. U z 2002 roku, nr 74 poz.676.,
Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 roku o Urzędzie Ochrony Państwa, Dz.U.1990 nr 30 poz.180
Ustawa z dnia 8 sierpnia 1996 roku o zmianie ustawy o Urzędzie Ochrony Państwa z 6 kwietnia 1990 r., Dz.U.1996, nr 106, poz. 496,
Ustawa z dnia 9 czerwca 2006 o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego i Służbie Wywiadu Wojskowego. Dz. U. 2006, nr 104, poz. 709,
Ustawa z dnia 9 lipca 2003 r. o Wojskowych Służbach Informacyjnych, Dz.U. 2003 nr 139 poz. 1326,
Ustawy o ochronie informacji niejawnych z dnia 22 stycznia 1999,
Zarządzenie nr 73 Prezesa Rady Ministrów z 26 czerwca 2002 roku w sprawie nadania statutu ABW (Monitor Polski – M.P. nr 26, poz. 432),
Zmiany w statucie ABW wprowadzone następującymi zarządzeniami Prezesa Rady Ministrów: nr 75 z dnia 26 czerwca 2005 r. (M.P. nr 46 poz. 634), nr 31 z 28 marca 2007 r. (M.P. nr 21 poz. 243), nr 102 z 8 stycznia 2008 r. (M.P. nr 3 poz. 36) i nr 31 z 17 września 2008 r. (M.P. nr 69 poz. 622),
Materiały i dokumenty archiwalne IPN:
IPN Gd 0029/15, Kazimierz Kochanowski, Specyfika rozmów operacyjnych realizowanych przez Grupę II SB we współdziałaniu z Grupą Paszportów RUSW w Starogardzie Gdańskim, Legionowo 1988,
IPN Gd 091/38 Piotr Grabowski, Wykorzystanie typologii osobowości w pozyskiwaniu tajnych współpracowników Służby Bezpieczeństwa, Wyższa Szkoła Oficerska MSW, Legionowo 1986.
IPN Gd 255/40, Stanisław Pawłat, Rola i znaczenie konsultantów w pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa, Koszalin 1974,
IPN Gd 255/42, Jan Rutkowski „Dobór, opracowanie, pozyskanie, współpraca i kontrola osobowych źródeł informacji w SB, Koszalin 1975,
IPN Kr 0155/103, Paweł Dutkiewicz, Kazimierz Kalita ,Pozyskanie tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa, Departament Szkolenia i Doskonalenia Zawodowego MSW, Warszawa 1984,
IPN Kr 0155/171, Tomasz Barański, Kazimierz Kalita, Organizacja pracy tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa, Warszawa 1984,
IPN Kr 0179 Anatol Karpowicz, Aleksander Rozwadowski, Taktyka pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa,
IPN Kr 0179/13Artur Radomski, Henryk Opiński, „Analiza operacyjna w pracy Służby Bezpieczeństwa, Warszawa 1972,
IPN Kr 0179/39 Leon Korepta, Eugeniusz Matuła, Praca operacyjna Służby Bezpieczeństwa (wybrane zagadnienia),Warszawa 1976,
IPN Kr 0179/52, Czesław Braksator, Artur Radomski, Obserwacja ludzi i analiza
w działalność wywiadowców Biura „B”, Warszawa 1974,
IPN Kr 0179/59, Ryszard Rybicki, Wybrane problemy gier operacyjnych, Warszawa 1978,
IPN Kr 0179/6, Artur Radomski, Henryk Opiński, Praca z tajnymi współpracownikami, Warszawa 1971,
IPN Kr 0179/97 „Wybrane zagadnienia z teorii i praktyki pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa, Red. Maria Furman, Warszawa 1982,
IPN Kr 172/21, Psychologia, cz. IV(8). Badanie osobowości kandydatów na tajnych współpracowników, tłum. z. ros. Wiesława Białowąs, Departament Szkolenia i Doskonalenia Zawodowego MSW, Warszwa 1971,
IPN Kr, 0179/08, Anatol Karpowicz, Aleksander Rozwadowski, Taktyka pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa, Warszawa 1985,
IPN Kr, 0179/17, Władysław Ciastoń, Eugeniusz Cilecki, Organizacja operacyjnej ochrony gospodarki narodowej, Warszawa 1984,
IPN Łd Pf 16/831 Henryk Opiński, Psychologiczne aspekty pozyskiwania kandydatów na tajnych współpracowników, Centum Szkolenia MSW, Legionowo 1969,
IPN Wr 0148/1000, Wymogi z zakresu doboru, szkolenia, wiązania, sprawdzania i wykorzystywania agentury w pionie kontrwywiadu. Referat wygłoszony na Naradzie Krajowej Departamentu II MSW w dniu 8.IX 1979 r, MSW, Departament II, Warszawa 1979,
http://ipn.gov.pl/__data/assets/pdf_file/0008/47753/1-6306.pdf , Instrukcja o pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa resortu spraw wewnętrznych (Załącznik do Zarządzenia nr 006/70 Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 1 lutego 1970 r.),
http://ipn.gov.pl/__data/assets/pdf_file/0008/47753/1-6306.pdf, Instrukcja nr 03/55 o zasadach prowadzenia rozpracowania agenturalnego i ewidencji operacyjnej w organach bezpieczeństwa publicznego PRL,
http://pl.wikipedia.org/wiki/Masakra_w_Columbine_High_School,
http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/readings/fred_instructions.htm,
http://www.defence24.pl/jaka-reforma-abw/,
http://www.fbi.gov/about-us/history/famous-cases/robert-hanssen,
http://www.fbi.gov/about-us/quick-facts/,
http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1989/5/contents,
http://www.tvn24.pl/wiadomosci-ze-swiata,2/proces-sprawcy-masakry-w-kinie-rozpocznie-sie-w-lutym,315684.html,
https://www.mi5.gov.uk/home/about-us/how-mi5-is-governed/statutory-basis.html
