Op 14 oktober j.l. was designer-filosoof Koert van Mensvoort (1974) te gast bij Radio 1-programma Nooit Meer Slapen. Het leverde een prachtig interview over technologische ontwikkelingen als kweekvlees, de vervagende grens tussen techniek en natuur en ethische problemen met nieuwe techniek.
Van Mensvoort, zoon uit een Philips gezin, waar vader “dingen uitvond die er al zijn”, studeerde informatica, kunstacademie en filosofie. Hij noemt zich “uitvinder van dingen die nog niet helemaal kunnen.” Het is speculatief en fictief, maar wel heel realistisch uitgewerkt.
Centraal in het werk van Van Mensvoort staat het begrip ‘next nature’. De grens tussen wat wij natuur vinden en wat wij techniek noemen, is aan het vervagen:
Traditioneel zien we natuur en technologie als tegengesteld. Als dag en nacht, als zwart en wit. Waar technologie verschijnt, is het de natuur die verdwijnt. (…) Ik denk dat we nu in een tijd leven waarin zoveel technologie om ons heen is, dat die technologie ook een eigen leven gaat leiden. Heel complex, autonoom en intiem wordt. Dat we het eigenlijk als een nieuw soort natuur gaan ervaren.
Van Mensvoort stelt dat we van nature technologisch zijn (een idee dat hij leent van de Duitse filosoof Plessner). Hoewel dat niet helemaal is hoe wel over natuur en technologie ervaren, want sinds we leven hebben we daken boven ons hoofd en bedden om in te slapen. Ook dat is technologie. De woordencombinatie ‘van nature technologisch’ is een interessante. Technologie, waarvan we voelen dat het het tegenovergestelde is van natuur, is onze natuur, stelt Van Mensvoort. We zijn een technisch wezen. Maar hij gaat verder: hij stelt namelijk dat sommige technologie natuur is geworden.
Technologie haalt niet alleen natuur weg, het emancipeert ons niet alleen van de natuur, maar die technologie wordt een nieuwe natuur. Die net zo wild en onvoorspelbaar is als natuur. Veel dingen die we maken, hebben we in eerste instantie onder controle, maar op een gegeven moment niet meer. Bijvoorbeeld, het financiële systeem. Dat is niet meer beheersbaar en daarmee natuur geworden. (…) Tuinieren en landbouw, dat noemen we nu natuurlijk, maar ooit was het een technologische verworvenheid.
Natuur is bij Van Mensvoort ‘wat autonoom groeit’. Cultuur is dan ‘het beheersbare’, ‘het controleerbare’. Ander onderscheid dan we gewend zijn, wat geboren tegenover door mensenhanden vervaardigd zet. Maar dit onderscheid voldoet niet meer, aldus Van Mensvoort.
Over de toekomst van technologie
Halverwege het gesprek zegt hij:
We slaapwandelen in onze technologische toekomst. We hebben geen discussie over nieuwe technologieën die op ons afkomen.
Hij neemt als voorbeeld de mobiele telefoon. In 1999 had niemand een telefoon nodig*, terwijl als je nu je huis verlaat zonder mobieltje dan voel je je “naakt” of alsof je een “lichaamsdeel mist”, zegt hij. In 10 jaar heeft deze ontwikkeling plaatsgevonden. Kinderen van nu begrijpen niet hoe je voor die tijd elkaar kon ontmoeten.
Het is belangrijk dat we nieuwe technologieën “voorvoelen” en daarover te praten. Zo kunnen we er meer grip op krijgen, en dat is nodig volgens Van Mensvoort. Techniek heeft een eigen traject nodig, en maakt een eigen evolutionaire ontwikkeling mee, die niet altijd zomaar ten goede is van de mens. Meer technologie vraagt om nog meer technologie. Innovatie verbetert niet altijd het leven, zegt hij. Dit is ook de reden van zijn kweekvleeskookboek LINK, om die nieuwe technologie bespreekbaar en tastbaar te maken.
Mijn droom is om een pad vinden waarin wij als mensen kunnen co-evolueren met technologie die ons meer mens maakt dan we nu al zijn.
Hij wil het beste van wat wij menselijkheid noemen te vergroten en te verruimen. Om menselijke dromen, zoals vliegen en telepathie te bereiken. Op een manier die natuurlijk voelt. Dan weet je ook welke technologieën innovatief zijn, namelijk die die aansluiten bij onze intuïties. De toekomst van de mens hangt volgens Van Mensvoort samen met die van de techniek. Evolutie stopt niet bij het mens-worden.
Gevaar is als techniek niet voor iedereen toegankelijk is. Zo kunnen er nieuwe rassen ontstaan, waardoor mensen elkaar niet meer herkennen als mensen. Dit is, uiteraard, onwenselijk voor Van Mensvoort. Het speelt wel al, maar het is belangrijk om “het bij elkaar te houden”. Dit zou een nachtmerrie zijn.
*BONUS: In 1999 maakte Frans Bromet overigens dit filmpje:
