Fries Museum

Het Fries Museum opent in september 2013 zijn deuren in een indrukwekkend nieuw gebouw op het Wilhelminaplein in Leeuwarden. Het Fries Museum gaat over de Friezen en over Friesland, een eigenzinnig stukje 'buitenland in Nederland'. Over de elf steden en het platteland, de haat-liefde verhouding met het water, de zoektocht naar het typisch Friese en de plek van Friesland in de wereld. Het zwaard van vrijheidsstrijder Grutte Pier, oude kostuums, bodemschatten uit de Friese terpen, de nalatenschap van exotische danseres en mogelijke dubbelspion Mata Hari, schilderijen van Gerrit Benner, hedendaagse beeldende kunst en de film de Overval: samen vertellen ze het verhaal van Friesland.

[friesmuseum-blog]

Eerbetoon aan nobele, tijdelijke ouders

Tot de opening van het nieuwe Fries Museum toont het Friesch Dagblad iedere week een topstuk uit de provinciale schatkamer. Deze week deel 4: het miniatuurmonument  Het kind is er nog voor de mensen die in de Tweede Wereldoorlog Joodse kinderen hebben gered.

Het Fries Verzetsmuseum bereidt zich voor op de verhuizing naar het nieuwe Fries Museum. Op de oude locatie maken medewerkers een selectie  van de objecten die meegaan naar het Wilhelminaplein voor de nieuwe presentatie daar. Dit miniatuurmonument  krijgt daarin in ieder geval een plek. Het origineel ervan, het officiële monument, staat in Echten. Achter het beeldje schuilt het verhaal van de Joodse Amsterdammer Loek Groenteman. Hij moest als tienjarige onderduiken voor het oorlogsgeweld. Het Verzetsmuseum wil de verhalen van oorlogskinderen in Fryslân optekenen en kwam ook bij Groenteman terecht. ,,Eerst zat ik ondergedoken in Oosterzee, door verraad verhuisde ik later naar Echten”, aldus Groenteman  in het boekje Ik heb erg veel geluk gehad! uit de serie Verhalen kind in oorlog, deel 10 van Meike Jongejan. ,,Hier werden Siemen en Hylkje Visser mijn nieuwe pleegouders. Toen ik bij ze binnen kwam, voelde ik direct de warmte. Een kind voelt dat blijkbaar meteen. Oom Siemen werkte op de melkfabriek in Oosterzee  en fietste daar alle werkdagen naar toe. Tante Hylkje was thuis. Als ik mijn kleinzoon vertel over hoe het toen was, kan hij zich daar geen voorstelling van maken. Er was geen licht, geen gas voor de verwarming of om op te koken, geen elektrisch, geen waterleiding. Na de bevrijding hoorde ik dat mijn ouders en mijn broer de oorlog hadden overleefd, 150 andere familieleden niet. Ik heb zelf veel geluk gehad met mensen die me opvingen tijdens de oorlogsjaren,  maar ik besef me heel goed dat velen dat geluk niet hebben gehad. ”

Als eerbetoon aan alle pleegouders  die tijdens de oorlog Joodse kinderen opvingen, initieerde en financierde Groenteman een bijzonder  monument. Het monument werd op 17 april 2009 in Echten onthuld. Op de achterzijde staat de tekst: ‘Tijdens de Tweede Wereldoorlog  hebben de nazi’s naar schatting  zes miljoen Joden vermoord. Hiervan waren anderhalf miljoen kinderen. Een klein aantal kinderen is uit handen van de bezetter gebleven,  ze werden in pleeggezinnen opgenomen, een daad van verzet en menslievendheid en niet zonder gevaar. Ze overleefden de oorlog, maar van veel kinderen kwamen de ouders niet terug. In Fryslân zijn enkele honderden kinderen ondergebracht,  een flink deel daarvan in Lemsterland. Dit standbeeld is een eerbetoon aan de tijdelijke ouders die Joodse kinderen hebben gered. ’ ‘Het kind is er nog’, dat staat op de voorzijde van het monument. Een tekst die verwijst naar het monument  op de Joodse school in Leeuwarden,  waar te lezen is: ‘het kind is er niet meer’. Kunstenaar Naomi Elburg ontwierp het monument en maakte het model in de vorm van een miniatuurbeeldje. In 2012 schonk Groenteman het miniatuurbeeld  aan het museum.

Samen met het persoonlijke verhaal van Groenteman maakt het deel uit van de nieuwe presentatie van het Fries Verzetsmuseum. Het is een verhaal dat raakt en aanzet tot nadenken: wat zou jij doen als iemand in nood verkeerde?

Foto: Frans Andringa

[friesmuseum-blog]

De stokbeurs, een uniek geval

Tot de opening van het nieuwe Fries Museum toont het Friesch Dagblad iedere week een topstuk uit de provinciale schatkamer. Dit keer deel 3: een zestiende eeuwse stokbeurs, de enige uit Europa die compleet bewaard is gebleven.

Een plunjezak, een doedelzak  of is het misschien iets heel anders? Dit bijzondere voorwerp uit de collectie van het Fries Museum met de ietwat scabreuze  vormen gaat met je fantasie aan de loop. De beroemde Friese schilder Christoffel Bisschop kocht het bij een antiquair in Neurenberg. Hij had een fijne neus voor bijzondere zaken uit de zestiende en zeventiende eeuw. Zo bouwde hij zijn verzameling op en dit buitenissige voorwerp maakte daar deel van uit. Het is een ‘stokbeurs’ uit de zestiende eeuw en die naam zegt al wat het is. Een houten stok is het handvat, met daaraan vier leren buidels met kleine vakjes aan de buitenkant. Daarin werden verschillende  munten gescheiden opgeborgen.  Het is een gigantisch geval, niet een portemonnee die je even in een handtas opbergt.

Geldwisselaars en rondreizende kooplieden gebruikten deze grote beurzen van de veertiendde tot de zeventiende eeuw. Als ze onderweg waren, staken ze de stok in de taille bij de riem in. In heel Europa is nog maar één stokbeurs compleet bewaard  gebleven en dat is deze. Het is aardig dat dit unieke exemplaar juist in Fryslân bewaard wordt, want de Friezen waren destijds de kooplieden van de Nederlanden. Muntsysteem Om te kunnen handelen en eraan te verdienen, werden overal in Europa  munten geslagen. Elke munt vertegenwoordigt zijn eigen waarde in goud of zilver. In de vroege middeleeuwen  is het muntsysteem heel overzichtelijk: er bestaat een gewichtseenheid voor zilver, het pond. Uit dit pond, een blok zilver dus, sla je 240 munten, penningen genaamd.  In de tijd van Karel de Grote werkt dit systeem goed. Het is net als met de euro; met vergelijkbare muntenkan overal betaald worden.

Vanaf de dertiende eeuw gaat het systeem vastlopen. De economie groeit en er komt behoefte aan grotere  munteenheden. Bovendien hebben  de verschillende regio’s de zilverstandaard  losgelaten. Daardoor hebben een Engelse, een Hollandse of een Friese penning niet langer dezelfde waarde. Doordat niet alle munten met dezelfde  naam nog hetzelfde gewicht hebben, is de ene munt meer waard dan de andere. Door slijtage neemt de waarde van munten bovendien af. Daarom worden ze regelmatig stuk voor stuk gewogen. En dan komt een stokbeurs goed van pas. In de verschillende vakjes bewaren kooplieden munten van hetzelfde gewicht bij elkaar. Een praktisch geval dus, deze stokbeurs, maar met ondeugende associaties. Prenten uit die tijd laten dat zien: een jonge vrouw moet kiezen tussen een jonge vent of een oude man met stokbeurs. Oftewel, als je als koopman een stokbeurs bezit, heb je geen viagra nodig.

Foto: Frans Andringa

[friesmuseum-blog]

Een flinke Fries van negenhonderd kilo

Tot de opening van het nieuwe Fries Museum toont het Friesch Dagblad iedere week een topstuk uit de provinciale schatkamer. Deze keer deel 2 (gepubliceerd op 29-09-2012): een memoriebord  uit 1753 met de stier van Nicolaas Ottôs van der Weide en Dirk Taakes Buma.

Wat is het toch een prachtig gezicht, die uitgestrekte groene velden in Fryslân met de rustig grazende zwartbonte koeien. Ondanks dat veel boeren vandaag de dag hun koeien op stal houden, blijven de zwartwitte viervoeters een kenmerkend beeld van onze provincie. Een beeld waarvan je zou denken dat het altijd heeft bestaan. Toch zit de werkelijkheid anders in elkaar. Kijk maar naar deze roodbonte krachtpatser afgebeeld op een memoriebord  uit de collectie van het Fries Museum. Het is een rijzige verschijning, deze flinke Fries met al zijn versieringen. Meestervleeshouwers Nicolaas Ottôs van der Weide en Dirk Taakes Buma hebben flink hun best gedaan op het vetmesten van deze stier. Toen de slagers het dier in 1752 slachtten, hebben ze hem in de Waag van Leeuwarden laten wegen. De stier woog zo’n 900 kilo: 760 kilo aan vlees en bijna 140 kilo aan vet. Ze waren trots op deze prestatie en lieten er dit memoriebord van maken. 

Borden als deze werden waarschijnlijk  opgehangen in de Waag, als een soort Book of Records van de grootste geslachte stieren. Het Fries Museum heeft vier van dergelijke borden in de collectie. Voor een echte Friese stier heeft hij wel een vreemde kleur. Zijn vlekken  zijn rood in plaats van het vertrouwde  zwart. Dat lijkt voor ons nu raar, maar vanaf de middeleeuwen hadden vrijwel alle koeien in Nederland  een roodbonte kleur. Daar kwam pas in de achttiende eeuw verandering in, toen een aantal uitbraken  van de veepest hun tol eisten.  Ongeveer drie kwart van de Nederlandse  veestapel verdween. Om dat gat snel op te vullen, werden er koeien uit Denemarken en Duitsland  gehaald: zwartbonte koeien. Zo werden de zwartbonte koeienrassen de belangrijkste bewoners van onze weilanden.

Eind negentiende eeuw bereikte de Friese trots voor de zwart-witten zijn hoogtepunt. Het Fries Rundvee Stamboek werd opgericht en er was grote internationale belangstelling voor de Friese koeien. De veekeuringen  waren feestelijke bijeenkomsten  en iedere boer wilde zijn koeien  en stieren in het stamboek laten inschrijven. Daarbij werd vooral op het uiterlijk gelet. Hoe anders was dat ondertussen in Amerika. Daar werd bij het fokken juist gelet op de productiekwaliteiten  van de koe. En dat had succes. In de jaren zeventig bleek dat het Amerikaanse Holstein-Friesian ras een enorme voorsprong had genomen  op het Friese stamboekvee. De Friese boeren gooiden noodgedwongen  het roer om en gebruikten nu ook het Amerikaanse ras. Hoe prachtig Fries het plaatje van die groene weiden en zwart-witte koeien dus ook mag zijn, zonder buitenlandse hulp had dat plaatje er heel anders uit kunnen zien.

[friesmuseum-blog]

familiekiekjes opgevouwen in een hoekje

Tot de opening van het nieuwe Fries Museum toont het Friesch Dagblad iedere week een topstuk uit de provinciale schatkamer. Dit is deel 1 (gepubliceerd op 22-09-2012): de portretten van Johannes en Sixtus van der Laen. Sinds de komst van de digitale  camera neemt de berg aan familiefoto’s almaar toe. Honderden, zelfs duizenden familiekiekjes worden opgeslagen op pc’s. Ze staan op de iPad of komen  langs op de mobiele telefoon. In een handomdraai maak je er vervolgens een mooi fotoalbum van. Een reusachtig verschil met de generaties van onze grootouders en overgrootouders, die af en toe op bezoek gingen bij de vakfotograaf  om een keurig portret te laten maken.

Tot de komst van de fotografie  poseerden mensen voor een schilder, maar dat was slechts weggelegd  voor de happy few. Voor de zeventiende-eeuwse Catharina van Liauckema, moeder van liefst negen kinderen, sprak het vanzelf om een schilder haar kroost te laten portretteren. Ze kwam uit een voornaam Fries adellijk geslacht en ze was bovendien getrouwd met de rijke edelman Dierick van der Laen, die burgemeester van Mechelen was. Aan geld dus geen gebrek in Huize van der Laen en dat blijkt ook uit de prachtige kleertjes, het speelgoed en de luxe accessoires op de twee portretten van de zoontjes  Johannes (l.) en Sixtus (r.). De beide Van der Laentjes dragen hier een rok, zoals toen heel normaal was voor jongens tot een jaar of zeven. In totaal zijn er vier jongens-portretten  van het gezin Van der Laen.

Opmerkelijk dat er geen enkel portret van de meisjes uit het grote gezin bewaard is gebleven. Natuurlijk, er zijn eeuwen verstreken  en de andere portretten kunnen over alle windhoeken verspreid zijn geraakt. Maar de kans is groter, dat ze verloren zijn gegaan. Ook de portretten van deze jongens waren er bijzonder slecht aan toe, toen ze door de laatste particuliere eigenaar aan het Fries Museum geschonken werden. Het lijkt wel alsof ze na de afbraak van Liauckemastate aan het einde van de negentiende eeuw tientallen jaren opgevouwen zijn geweest met als gevolg zware beschadigingen en verfverlies.

Gelukkig is dit groepje kinderportretten  recentelijk gerestaureerd dankzij de steun van de Wassenbergh-Clarijs-Fontein  Stichting. Dat is zó zorgvuldig gedaan, dat de blosjes op de wangen van Sixtus  zijn teruggekeerd. Alle details in de kostbare rinkelbel en het kruisje om de hals van de peuter zijn weer zichtbaar. In september zijn Sixtus, Johannes en de twee andere broertjes weer te bewonderen in het nieuwe Fries Museum.