Sophie Calle: 'Take care of yourself'
Concept en vormgeving;
Het vertrekpunt van het werk 'Take care of yourself' is een email van de minnaar van Sophie Calle, waarin hij hun relatie verbreekt, eindigend met de woorden 'take care of yourself', hetgeen ook de titel van het werk is. Deze minnaar is schrijver van beroep en hij weet de vervelende boodschap te verpakken met mooie woorden en dramatische volzinnen. Mooie woorden die persoonlijk lijken maar eigenlijk weinig verschillen met de zinnen die andere minnaars doorgaans gebruiken om een relatie te verbreken. Calle heeft 107 vrouwen met uiteenlopende beroepen gevraagd de email te interpreteren en te analyseren vanuit hun beroepsmatige visie. De beroepen die deze vrouwen beoefenen lijken zorgvuldig gekozen en hebben allemaal iets nieuws of iets anders toe te voegen ter interpretatie van de email. Hierdoor krijgt de toeschouwer en ook Sophie Calle zelf de kans de betekenis van de email vanuit verschillende invalshoeken te bekijken.
Calle koos bijvoorbeeld: een rechter, een politieofficier, een advocaat, een psychiater, een clown, een danseres, een latinist, een waarzegster, een reclasseringsambtenaar, een dichteres, een linguïst, een geheim agente, een schaakspeelster, etc. om de inhoud van de email te verklaren. Een tekstueel onderzoeker ('researcher in texicometry') probeert de email bijvoorbeeld te beschouwen in het licht van grote schrijvers uit de literatuurgeschiedenis. De zin uit de email 'I have been meaning to tell you about this for a long time', wordt teruggevoerd naar een zin uit het boek 'De gebroeders Karamazov' van Dostojevski, en er wordt ook verwezen naar Jane Austen's 'Sense and sensebility'. Een rechter onderzoekt of er sprake is van contractbreuk, een 'vertaler in sms taal' vertaalt de email naar sms-taal en een latinist vertaalt de email naar het latijn en stuit daarbij op taalkundige problemen. De interpretaties en analyses van deze vrouwen zijn zowel in tekst als in beeld terug te zien in de tentoonstelling. Er is veel tekst, maar er zijn ook veel beelden, waarbij bijvoorbeeld een danseres de inhoud van de email omzet in dans en daarbij gefilmd is. Een operazangeres zingt de tekst als een opera (ook gefilmd), een video van een scherpschutter die (wat later blijkt) op de email probeert te schieten, een video met een papegaai die de email (van papier) probeert op te eten en daarbij dingen 'zegt' (hetgeen ondertiteld wordt met zinnen uit de email), een video van een vrouw die de email overbrengt in gebarentaal, etc. Daarnaast is er gebruik gemaakt van fotografie.
Op een wand zijn allerlei portretfoto's van verschillende vrouwen te zien in verschillende situaties, maar wel allemaal met 'de' email die zij aan het lezen zijn. Dit zijn geënsceneerde foto's; hetgeen een dramatisch effect genereert, waarbij ook meespeelt dat bij veel van de vrouwen het gezicht niet zichtbaar is. Het vertrekpunt van dit werk is een persoonlijke email gericht aan Sophie Calle, waarin woorden en zinnen staan die persoonlijk zijn bedoeld en daarnaast universeel zijn; vooral de laatste zin 'take care of yourself' is daarbij tekenend. Het uitmaken van een relatie via een email geeft de email een nog onpersoonlijker karakter mee. Door de email uit de persoonlijke sfeer te halen en buitenstaanders erover na te laten denken (zowel de bezoekers van de expositie als de vrouwen die eraan mee hebben gewerkt) wordt het persoonlijke van de email universeel gemaakt omdat ieder mens er wel iets in herkent; we hebben immers allemaal met de liefde te maken en alles wat er bij komt kijken. De persoonlijke sfeer wordt overigens wel weer gebruikt om de email te interpreteren; vrouwen worden in hun persoonlijke omgeving gefotografeerd of gefilmd (bijvoorbeeld zingend in de keuken) en worden met voor en achternaam en beroep genoemd boven hun eigen tekst, foto of video. Zij zijn niet anoniem. Doordat Sophie Calle de interpretatie van de email aan andere vrouwen over heeft gelaten, komen wij er niet achter wat haar persoonlijke gevoelens en gedachten over de email zijn. Door het niet tonen van haar eigen gedachten en emoties bij de email, en wel die van anderen, wordt de ambivalentie duidelijk tussen het persoonlijke en het onpersoonlijke karakter van de email. Maar ook tussen het persoonlijke en universele van de liefde; iedereen heeft er zijn eigen beleving bij, maar deze beleving is herkenbaar voor iedereen.
Door het laten interpreteren van de email door andere vrouwen, krijgt het werk een zeer documentair karakter (letterlijk en figuurlijk uit het leven gegrepen). Het onderzoek zit in het werk zelf en dat maakt het werk zeer transparant en geloofwaardig. Het werk zou kunnen worden gezien als een onderzoek dat tot kunst is verheven. Het werk heeft een licht ironische toon en is een een spiegel naar de huidige maatschappij. Het tonen van de verschillende interpretaties van de verschillende vrouwen lijkt tevens een spiegel te zijn naar 'de vrouw in het algemeen', die alles wat zij meemaakt graag tot in den treure wil analyseren, beschouwen, en: bespreken met andere vrouwen. Dit alles om het maar beter te kunnen begrijpen. Bovendien is het een spiegel naar de maatschappij waarin wij leven; we leven in een tijd waarin het blijkbaar normaal is om je relatie te verbreken middels een e-mailbericht. Het lijkt erop dat Sophie Calle ook dit onpersoonlijke aspect heeft willen doorvoeren in het werk door de email te laten interpreteren en analyseren door wildvreemden. Hiermee laat zij anderen toe in haar persoonlijke sfeer, zonder echter werkelijk iets van haar persoon te tonen. Het (quasi) persoonlijke wordt publiek gemaakt door middel van buitenstaanders. Hierdoor wordt naar mijn mening, het persoonlijke drama een universeel gedeeld gevoel van de pijn die liefde met zich mee kan brengen.
©Jiska de Vries