Jean Desmet’in Hayal Fabrikası
Sinema tarihinde gerek dağıtımcılık ağının ve salon zincirlerinin doğuşunda, gerekse de sinema zevkiyle önemli bir yer tutan Hollandalı Jean Desmet, 1956’da vefat ettiğinde ardında 900’den fazla film ve 1000’den fazla posterin bulunduğu dev bir koleksiyon bıraktı. Aynı yıl Hollanda Film Müzesi EYE’a getirilen bu koleksiyon, 2011’de sinema tarihindeki eşsizliği sebebiyle UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne dahil edildi. Yıllar süren arşivleme ve restorasyon çalışmalarının ardından koleksiyondan oldukça zengin bir seçki, aralık ayında ‘Jean Desmet’in Hayal Fabrikası’ adlı bir sergiyle ziyarete açıldı.
Sinema tarihçilerini her daim heyecanlandıran Jean Desmet koleksiyonu, sinemanın tüm potansiyellerinin test edildiği, yepyeni ufukların açıldığı ve deneysellikte sınır tanımadığı erken döneminden yüzlerce filmi bir araya getiriyor. Kuşkusuz sinemanın ilk yılları sanatsallığı kadar işin ‘girişimcilik’ boyutunun da epey hareketli olduğu bir dönem. Panayırlarda eğlence çadırları işleten Desmet, 1907’de bir seyyar sinema çadırı kurar. Sinemanın, tıpkı öncülleri büyülü fener, fantazmagorya ve tableau vivant gibi panayırlarda bir eğlencelik olduğu yıllardan bahsediyoruz.
Sinema çadırının yoğun ilgi görmesi üzerine Desmet, sadece iki yıl sonra, 1909’da ilk sinema salonunu açar: Rotterdam’daki Cinema Parisien, sinemanın bir panayır eğlencesi olmaktan çıkıp yerini sağlamlaştırdığı dönüşümünün bir temsilidir adeta. Sinemanın gitgide popülerleşmesiyle yeni salonların türediği bu yıllarda Desmet, Amsterdam’da ikinci salonunu da açar ve tüm bu salonların her daim yeni filmlere ihtiyaç duyacağını öngörerek dağıtımcılığa adım atar. Koleksiyonundan da anlaşılacağı üzere, Desmet ayrıksı bir sinema zevkine sahipti. Sinemanın insanları büyüleyen, hayal dünyasının kapılarını açan, doğaüstü olaylara uzanan, uzak diyarları ayağımıza getiren o müthiş gücünü çok iyi kavramıştı. Sadece kavramakla kalmadı; Desmet bu filmlere tutkuyla bağlandı.
EYE’daki ‘Jean Desmet’in Hayal Fabrikası: Sinemanın Maceralı Yılları (1907-1916)’ sergisi, sadece Desmet’in sinema zevkinin değil, dönemin film çeşitliliğin de muazzam bir panoramasını sunuyor. Sergide ‘Uzak Diyarlar’dan ‘Dünyadan Haberler’e, ‘Herkes için Bilim’ filmlerinden ‘Hayali Perspektifler’e ve ‘Animeler’e uzanan zengin bir tematik skala altında yüze yakın film bulunuyor. Yüzyılın başında elle boyanarak renklendirilmiş filmler, müthiş zarafetleriyle bugün hâlâ heyecan uyandırıyor. Desmet’in sinemanın hem sanatsal hem de sektörel tarihi bakımından önemi su götürmez; ancak bir kez hayal fabrikasına adım attığınızda, kendinizi sadece bu müthiş dünyanın duygulanımlarına bırakmak isteyeceksiniz. Yolu Amsterdam’a düşenler 12 Nisan 2015 tarihine kadar açık kalacak sergiyi mutlaka ziyaret etmeli.
*Altyazı, Şubat 2015