Misafir

Hoş geldiniz!

[julideergin]

Yedide kalktım. Gün henüz ışımamıştı. Kahvenin moka potta ağır ağır damıtılmasını beklerken salonda mumları yaktım. Kış aylarının en sevdiğim vakitlerinden biri bu. Arada kuş seslerinden başka hiçbir ses yok. Elimde sıcak kahve, duvarlarda gezinen gölge oyunlarını seyrediyorum. Zihnim, her zamanki gibi, pek meşgul.

[julideergin]

1980’lerde Parasosyal Bir Bağ Hikayesi

1980’lerin başı...

12 Eylül darbesine giden yolda büyük bedeller ödemiş bir kentte yaşıyordum. Televizyonun tek kanallı olduğu, dünyada gelişen pop kültürünün şehirlere eşit yayılmadığı, İstanbul’un İstanbul olduğu yıllarda, yaşamım okul-ev-gezici kütüphane arasında gelip geçiyordu. Oldukça sınırlı olan bu koşullar ve okuduğum kitaplar, hayal dünyamı her geçen gün biraz daha genişletiyordu. Mavi ciltli Küçük Hayat Ansiklopedisi’ni üç ya da dört kez okumuştum. O yıllarda elime geçen her şeyi okurdum; gazetelerin ölüm ilanlarından köşe yazarlarına kadar her satırını, ilaç prospektüslerini, kentte bulabildiğim dergileri, her şeyi...

Gazetelerin her gün evlere girdiği günlerdi. Günlük gazetelere ek olarak –sanırım Cuma günleri– annem Hafta Sonu isimli magazin gazetesini de alırdı. İstanbul cemiyet hayatına ve o hayatın parçası olan ailelere aşinalığım Hafta Sonu gazetesi ile başladı. İlk gençliğimin inişli çıkışlı yıllarıydı; çok arkadaşım yoktu, erkek arkadaşım veya sevgilim hiç yoktu ve olamazdı! Gerek yaşadığımız kentin tanınmış bir doktorunun kızı olmak, gerekse babamın koruyucu ve muhafazakâr yaklaşımı, gerekse şehrin sunduğu karşı cins modellerinin sıradan ve geleneksel olması; beni çok arkadaşı olmayan, dersten başka pek bir şey düşünmeyen, düşünse de bunu hayal dünyasında tek başına yaşayan bir genç olmama vesile oldu.

Bir gün Hafta Sonu gazetesinde gördüğüm bir fotoğraf, nesnesi bana hiç dokunamayacak bir büyülenme yoluna sürükledi beni. Uzun saçları, o yıllara göre iddialı kıyafetleri ve kulağında küpesi ile modacı olarak lanse edilen HK’ya gerçekten vuruldum. Artık Hafta Sonu dışında gazete okuyamaz oldum; HK ile yatıp, onunla kalkıyordum. Alışılmışın dışında, estetik, şehirli, cesur ve ulaşılmaz olan HK, kendi çevremde bulamadığım her şeyi bana gösteren bir figürdü o yıllarda. Benim için merak ve arzu nesnesi haline gelen bu figür, aynı zamanda kendi içimde henüz ifade edemediğim yönlere duyulan bir özlemdi. Sıradan ve rutin hayatıma, yaşadığım beni boğan kente ve sanırım korumacı otoriter babama bir başkaldırıydı: “Benim de farklı olma hakkım var!”, “Benim de kendi içimde sakladığım bir yanım var!”

Şimdi "Nereden çıktı bu HK ve ona olan duyguların?" derseniz, okumuşsunuzdur; Cambridge Sözlüğü 2025 yılının kelimesi olarak "Parasocial"ı (Parasosyal) seçmiş. Parasosyal ilişki; bir kişinin genellikle medya figürü veya influencer gibi ünlü başka bir kişiye yoğun duygusal enerji, zaman ve ilgi harcadığı; ancak karşı tarafın bu kişinin varlığından bile haberdar olmadığı tek taraflı bir ilişkidir. İlk kez 1956 yılında sosyolog Donald Horton ve R. Richard Wohl tarafından ortaya atılmış. Televizyondan sosyal medyaya inen parasosyal ilişki üzerine yazılmış makaleler, LinkedIn başta olmak üzere ilgili mecralarda karşıma çıkınca ister istemez HK ile yaşadığım tek taraflı ilişki aklıma geldi. Parasosyal ilişkiler dijital çağın kaçınılmaz gerçekliği. Ne tamamen kötü ne tamamen iyi.

Ama kesin olan şu:

Karşı tarafla kurduğumuz tek taraflı bağlar, bireysel psikolojiyi dönüştüren güçlü bir şey. Dijital çağda ise bunun sadece bireysel değil, toplumsal dönüştürücü gücü de var ki 2025 yılının kelimesi olarak boşuna seçilmemiş.

[julideergin]

Bir Karakter'in Kurmaca Ustası'na Mektubu

Varlık Dergisi, Ekim 2010

Sevgili Murat Gülsoy;

40 yaşında, kendini bildi bileli soğuk, duygusuz denebilecek ölçüde mantıklı ve romantik hayaller kurma becerisi olmayan, sıradan bir insan ve vasat bir hekim olarak okura tanıttığınız Orhan’ın hiç de öyle olmadığını söylesem çok mu haddimi aşmış olurum? Neticede ben de Orhan da sizin yarattığınız karakterleriz. Sizin kaleminizden dökülen sözcüklerle yaratılıyoruz. Ama inanın Orhan’ın o soğuk ve mesafeli duruşun altında o kadar duygusal ve sıcak ve bir o kadar naif bir erkek var ki! Salonda kanepede birlikte yatarken sol mememi tutan biraz önce tutkuyla sevişmiş bir erkeğin eli değil, annesi tarafından şefkatle emzirilmiş bir bebeğin eli gibi korunmasız ve ürkekti. Üstelik bana göre Orhan çok da iyi bir hekim. Nereden mi biliyorum? Biliyorum işte! Gerçi Halis Bey ve Orhan’dan başka bir doktoru yakından tanıma şansı vermediniz bana. Bir de annemin hastanedeki son günlerinde bir iki doktorla görüştüm o kadar. Sezgileri son derece güçlü, karşısındaki kişiyi gerçekten dinleyen ve anlayan bu arada kendi iç sesine de kulak verebilen, zeki ve iyi bir hekim Orhan. Acil Servis’e çarpıntı şikayeti ile geldiğimde panik atak teşhisinden annemin ellisinde kalp krizinden öldüğünü duyunca nasıl da hemen kreatin kinaz MB’ye ek olarak troponinlere bakılmasını istedi! Başka bir örnek daha verebilirim size. Hatırlıyorsunuz değil mi Yenge ve Sarp’ı ziyarete gittiği günü. Hani rakı sofrasını hazırlarken ayağını zorla hareket ettiren yengenin vücudunun kemik erimesinden dolayı nasıl eğri büğrü olduğunu, parmaklarındaki eklem şişkinliklerinin her geçen gün nasıl ilerlediğini gözlemlemek sizce de ancak iyi bir hekim tarafından yapılmaz mı? Ah, tabii bir de ‘sonun başlangıcı olan sevişme’ anımızda mememdeki kistleri hissetmesi… Orhan iyi bir hekim siz de iyi bir yazarsınız Murat Bey. Sanırım Milliyet Sanat’ta okudum; ‘Ben bir şey kurup da bu böyle olsun diye yazmadım’ deseniz de kurmuşsunuz hem de normalin çok ötesinde alışılmadık bir şekilde. Romanın içinden çıkıp da dışarıdan bir ‘okur’ olarak ‘bize’ baktığımızda bunu çok daha net görebiliyorum. Daha ilk sayfalarda, birinci bölümde Orhan’ın benimle karşılaştığı nöbet gecesinin sabahında, televizyonda gemi maketi yapımını anlatan belgeseli izlerken hissettikleri ile başlayan müthiş bir kurmaca – sizden öğrendiğim şekliyle – bir meta kurmaca yaratmışsınız. Mühendis beyniniz psikoloji eğitimiyle harmanlandığı için belki bu şekilde bir kurgu yarattınız. Roman içinde roman, roman içinde tiyatro, roman içinde öykü. Bir ‘mise an abyme’ örneği diyebilir miyiz? 602. Gece’ye göre evet.

Ayna metaforu romanın bütününe hakim olsa da içimizdeki ‘karanlık cisme’ tuttuğunuz ayna, bu karanlığın farkında olmayanlara bir nebze olsun ‘bizi’ tanıma ve anlama şansı veriyor. Biz kim miyiz? Biz, aynı anda iki farklı gerçekliğe inanan ve yaşayanlarız. Sizler sadece yaşadığınız normal gerçekliği bilirsiniz. Bizimse normalin dışında kalan algıladığımız ve yaşadığımız başka bir gerçeklik daha vardır. Bir bölünme ve ayrıklık içerisindeyizdir. Gel gitlerle yaşarız. Karanlıktan aydınlığa, ayrıklıktan bütünlüğe çok kolay geçeriz. Hafif ve sakin bir müzikle uyumlu raks ederken birden müzikten bağımsız ve anlamsız horon tepmeye başlarız. Bilinç bölünmesi ile ilgili Orhan ve Yenge’nin beraber yediği son yemeği anlatan bölümden bir alıntı yapmak istiyorum; ‘Belki de yaşlandıkça, bedenimizin ve beynimizin iki yarısı arasındaki uyum da bozulmaya başlıyordu. Yüzümüzde oluşan çizgilerin asimetrisi değildi tek neden, sürekli bir mücadele içinde olan iki beyin yarıküresi hayatın son aşamasında belki de yorgun düşüyor ve kendi dünyalarına çekilmeye karar veriyorlardı.’ Haklısınız. Normali yaşayanlar için bu bölünme ve ikili düşünme belki ileriki yıllarda ortaya çıkan bir basit bir yorgunlukken bizler için kendimizi bilmeye başladığımız andan itibaren sırtımıza bir yük olarak biniyor bu yükün ağrılığı ile her geçen gün biraz daha yoruluyoruz. Ve belki de o yüzden genç denebilecek yaşlarda bu dünyayı terk etme, psikiyatristlerin tabiri ile özkıyım ihtiyacı içerisine giriyoruz. Bunalıp da derin bir nefes almak için pencereyi açıp dışarı doğru sarkan Sarp’ın boşluğa düşme endişesini taşıyan Orhan o anda aynı kaygıyı kendisi için de hissetmiş miydi? Yoksa siz biliyor muydunuz hepimizin bir sonsuzlukta olduğunu ve hepimizin aynı sonsuzluğa düşeceğini? Biliyor olmalısınız tabii ki! Sonuçta ‘Karanlığın Aynasında’ isimli dünyasının yaratıcısı sizsiniz. Esas kadın sadece benmişim gibi görünse de aslında her birimizi romanın farklı bölümlerinde farklı öykülerin esas kadınına yapmışsınız. Zaman zaman Yenge’yi, zaman zaman annemi hatta Zehra’yı kıskanmama sebep oldunuz desem ne dersiniz? Kabul edin lütfen kahramanlarınızla oynamayı, bizleri şaşırtmayı seviyorsunuz. Peki ya okurlarınızla oynuyor musunuz? Sizin için ‘origami ustası’ dediklerine göre onlarla da oynuyorsunuz. Aslında o kadar görünür ve net bir o kadar da karmaşık ipuçları vermişsiniz ki dikkatli bir okur onları birleştirdiğimde ortaya müthiş bir kaos ve o kaosun içinde bir düzen çıkyor. Orhan’ın rüyasında beni bir anda tahta gibi dümdüz memelerle görmesi, takıntılarının esiri olmuş Sarp gibi Orhan’ın da benzer takıntılara sahip olması ama bunları yenecek gücün de kendisinde olduğunu sanması, annem ile Yenge’nin şal desenli elbiseleri, Turhan Hoca’nın koleksiyonculuğu, çekmecelerde tesadüfen bulunan tütsüler, korsan taksi, doktor ve hastanın aynı kişi olması hepsi birer ipucu Bunları birleştirdiğinizde ‘sonsuza doğru küçülerek giden bir sürecin’ parçası olduğumuzu sadece bir roman kahramanı olarak değil bir okur olarak da derinden hissettim. Hele hele önce kaybolduğumuzu sonra hepimizin bir bütünün parçaları olduğunu anladığımız bölümde yerle bir oldum. Orhan, annem, Yenge, Sarp, Bedia teyze, Zehra, Emily, Alex, Sacit, Turhan Hoca, Serra, Haldun, Selda Hemşire, babam, Yılmaz, ben… Hepimiz biriz ve biriz hepimiz. Bizim dünyamız veya sizin dünyanız hiç fark etmiyor galiba. Belki de Sarp’ın dudakları aracılığı ile sizin zihninizden dökülen cümle doğru. Belki de hepimiz herkesin her şey olabileceği herkesin kendi öykülerini yarattığı bir kurmaca dünyasında, bir romanda yaşıyoruz.

Bu dünyayı siz yarattığınız için çok nadir bazı yerlerde ‘ben’ değil de siz konuşmuş, karar vermişsiniz. Mesela dövmeci Cavit -Haldun’dan sonra ikinci bana dokunan ve öpen erkek- bacaklarımı iki yana ayırarak içime girdiğinde Haldun’un hem içimde olduğunu hem de beni izlediğini hayal ederken duyduğum zevkle karışık acıyı hayatımın sonuna dek hiç unutmadım.  Neden çok önemsiz bir ayrıntıymış gibi anlattım bu olayı Orhan’a? Benim için önemliydi; lakin sizin için değil! Beni benimle bıraksaydınız saatlerce bu anı Orhan’a anlatabilirdim.

Sevgili Murat Gülsoy,

‘Karanlığın Aynasında’ dünyasında sizin yarattığınız bir karakter ama gerçek olduğuna inandığımız dünyada sıradan bir okurum. Her okurun kendi görüş ve beğeni sınırları içerisinde yazarın yarattığı kurmacanın içine düştüğü, o kurmacanın kahramanlarından biri olduğu yazarlar vardır. Bu yazarlar alışılmış kalıpların dışına çıkan, şimdilik lise edebiyat derslerinde okunması tavsiye edilen yazarlar listesinde olmayanlardır. Onlar bir nevi ‘ezber bozanlar’dır. Siz de bir ezber bozansınız. Onlar gibi içinizdeki diamoniği yönetmeyi ve yönlendirmeyi biliyorsunuz. Diamoniğinizle yüzleşmişsiniz. Biz yüzleşemedik. Korktuk. İçimizdeki anima ve animustan korktuk. Bir sonraki romanda bize ne olacak Murat Bey? Merak ve sabırla bekliyorum. 

Sevgilerimle.

Ece Karabey

[julideergin]

Rehberden Silinenler

Ölümle ilk tanışıklığım sekiz ya da dokuz yaşlarıma denk düşer. Anneannemin yaşı kendisinden küçük, çok sevdiği dostu ve dünürü R. teyzenin üniversite çağındaki oğlunu bir trafik kazasında yitirmesiyle… O güne dek ölüm üzerine pek düşünmemiştim. Annemin babası dışında aile büyüklerimizden hiçbiri hayatta değildi ama dedem de annem çocukken göçüp gittiği için, onun yokluğu benim için yalnızca bir hikâyeden ibaretti. Ölüm; kitaplarda okuduğum romanlardan, radyoda dinlediğim piyeslerden bildiğim bir kelimeydi, hepsi bu. Oysa hiç tanımadığım, yüzünü görmediğim bir “abinin” ölümünün ailemde açtığı derin yarayı görmek beni sarsmıştı.

Çocuk aklımla ilk kez şunu fark ettim: Bir gün annem, babam, kardeşlerim de ölebilirdi. Bu düşünce zihnimden çıkmaz oldu. O yaşlarda da Allah’a yakınlık duyar, küçük dualar eder dururdum. İşte o günden sonra dualarıma bir yenisi eklendi: “Allah’ım, annemi, babamı, kardeşlerimi ve beni ölümden koru.” Uzun süre dilimden düşmedi bu yalvarış. Sonra, nasıl olduysa hatırlamıyorum, dua başka bir şekle büründü: “Hastalıktan, kazadan, her türlü kötülükten koru.” Yine bir korunma isteği, ama biraz daha yeryüzüne ait. Kırklı yaşlarıma gelinceyse duama son bir cümle daha eklendi: “Hayırlısını nasip eyle.” Ölümün, yaşam döngüsünün ayrılmaz bir parçası olduğunu ancak o yıllarda idrak edebildim sanırım.

Bu idrakin eşiğine gelinceye dek dayılarımı, anneannemi, babaannemi, dedemi kaybettim. Annemle babamın yasına tanık oldum; kaybın ağırlığını, insanın yüzünde ve omuzlarında nasıl bir iz bıraktığını gördüm. Ölümü kabulleniyoruz kabullenmesine; ama asıl zor olan, sevdiklerimizi bir daha görememek, seslerini işitememek, nasıl olduklarını merak etmektir. Benim için asıl sancı hep burada başladı. Yıllar geçse de kuzenimle telefonda konuşurken canım teyzem “uzaylı Zekiye’m ne yapıyor?” diye soramamak, Cemil’in anne ve babasıyla dertleşememek, onlara akıl danışamamak hâlâ canımı acıtıyor.

Telefon rehberimde, kaybettiklerimi teker teker sildim; isimlerini birer birer sildim ama doğum günlerini sakladım. En son Cemil’in teyzesi Nermin Sökün’ün adını silerken gözlerim yine nemlendi. Ah keşke, onları rehberimden sildiğim kadar kolay silebilseydim kalbimden de… Ama işte, ölüm böyle bir şey. Birini kaybettiğinde ilk gün kalbinde kırk mum yanarmış. Sonra yavaş yavaş her gün bir sönermiş. Ama bir tanesi yaşamının sonuna kadar yanmaya devam edermiş.

[julideergin]

La fleur de l’âge

Fransızca’dan ChatGPT çevirisi ile “yaşın çiçeği” veya “ “yaşın en güzel zamanı” olarak ifade edilen deyimin Türkçe karşılığı “en güzel çağında” olabilir sanırım. Edmund White “Ada Öyküleri” kitabında ise bu deyime “İnsan hayatının düşüşe geçmeden önceki altın çağı” demiş. Seneler önce okuduğumda çok etkilenmiş ve hüzünlenmiştim. 2018 yılı yazını ve 51 yaşımı geride bırakıyordum, altın çağıma henüz ulaşmadığımı düşünüyordum ve bu yaşa kadar gelip hala altın çağımı yakalayamadıysam ne zaman yakalayacaktım? Hüzünle karışık bir öfke karnımdan yüzüme doğru yükseldi bir anda…

Şimdi 58 yılı geride bırakırken artık bu çağda olduğumu düşünüyorum. Dışarıdan bakınca çizgilerimin derinleştiği, cildimin sarkmaya başladığı ama içeriden bunları eskisi kadar dert etmediğim bir dönemdeyim. Kimseyi memnun etmeye çalışmadığım, kimseye küsmediğim günler yaşıyorum. Gerçekten görmek istediğimi görüyor, gerçekten duymak istediğimi duyuyorum. Boşa israf edecek bir gram enerjim yok. Artık ne bir soruyum, ne de bir cevap. Çok şükür!

[julideergin]

Uzaydan Küresel Eşitsizliğe...

“Bu gece yukarıda gördüğünüz yıldızlar, asla ulaşamayacağımız o muazzam dünyalar… Eğer elimden gelse gezegenleri bile ilhak ederdim; bunu sık sık düşünürüm. Onları bu kadar berrak ama bir o kadar uzak görmek beni hüzünlendiriyor.”

Cecil Rhodes’a ait bu cümleleri, Zappa Zamanlar’ın 18 Mart tarihli “Ticari uzay çağı: Yeni bir keşif dönemi mi, güncellenmiş sömürgecilik mi?” başlıklı yazısında okumuştum ve çok şaşırmıştım. Gökteki yıldızlar, her insanın ilgisini çeker ama onlar üzerinde egemenlik kurmak ve onları ele geçirmeyi düşünmek sanırım farklı bir zihin yapısını gerektiriyor. Vikipedi, Rhodes’u şu şekilde tanıtmış: İngiliz asıllı Güney Afrikalı siyasetçi ve iş insanı (1853- 1902). Günümüzde dünya elmas piyasasının çoğunluğuna sahip De Beers şirketinin kurucusuymuş; Yaşadığı yıllarda bu sahiplik, yüzde 90’lardaymış. Yedinci Cape Koloni başkanlığını da yapan Rhodes, Cape Town ile Kahire’yi tren yolu ile bağlamayı hedefleyecek kadar girişimci, yaşadığı yıllara bakıldığında uzayı işgal etmeyi isteyecek kadar da hayalperest. Bana, Elon Musk’ı hatırlattı. Her ikisi de Güney Afrikalı, ikisi de beyazların üstünlüğüne inanıyor, ikisi de girişimci, biri o yıllarda uzayı ilhak etmeyi hayal ediyor, diğeri Mars’ın kolonileştirilmesini sağlamak üzere uzay taşımacılığının maliyetini düşürme hedefiyle uzay şirketi kuruyor ve ikisi de hayırsever!

Zappa Zamanlar’ın uzay çağını özel girişimler açısından ele alması ve bunu bir yerde sömürgecilik ile bağdaştırması beni çok düşündürmüştü.  Ancak ertesi gün 19 Mart’ı yaşayınca bu düşünce yerini başka düşüncelere bıraksa da sömürgecilik üzerine okuma yapmadan duramadım.

Literatüre göre keşiflerin başladığı 15.yüzyıl ile başlayan sömürgecilik hareketi, hukuken sona ermiş olsa da ekonomik ve kültürel etkileri halen devam ediyor. Dünya genelinde ekonomik eşitsizlik, beraberinde temel hak ve özgürlükler konusunda da eşitsizlik ve hakkaniyetin olmadığı bir durum yaratıyor. Ve ne yazık ki bazı topluluklar, ülkelerinden bağımsız aydınlık günlerini yaşarken bazıları kapkaranlık dipsiz bir kuyunun içinde varlık mücadelesi veriyor.

Paris Ekonomi Okulu'ndaki Dünya Eşitsizlik Laboratuvarı (World Inequality Lab) tarafından hazırlanan Küresel Eşitsizlik Raporu’nun 2024 yılı sonuçları yukarıda özetlediğim durumu destekler nitelikte. Rapora göre,

Dünyada gelir ve servet eşitsizliği son yıllarda artış göstermektedir.

En zengin %1’lik kesim, küresel servetin önemli bir kısmını kontrol ederken, en yoksul %50’nin payı oldukça düşüktür.

Gelişmekte olan ülkelerde eşitsizlik daha belirgin ve yıkıcıdır.

Vergi politikaları, sosyal yardımlar ve eğitim harcamaları gibi faktörler, eşitsizliğin azaltılmasında kritik rol oynar.

Raporun Türkiye’ye ait bölümünde ise ülkemizin, Avrupa ülkeleri arasında en yüksek servet eşitsizliğine sahip ülkelerden biri olduğu yazıyor. En zengin %10, Türkiye’deki toplam servetin %68’ini kontrol etmekteymiş ve yine bu en zengin %10, Türkiye'deki toplam gelirin yaklaşık %54,5'ini elde etmiş. En yoksul % 50 ise toplam gelirin sadece %12'sini almakta. Rakamlar biraz can sıkıcı olsa da daha kapsamlı okuma için https://wid.world/ sitesini ziyaret edebilirisiniz.

Cecil Rhodes ve Elon Musk’tan yola çıkarak küresel eşitsizlik konusunda okuma yaparken karşıma pek çok araştırma ve rapor çıktı. Onlardan biri de her Londra seyahatinde en azından alışveriş yaparak desteklediğim OXFAM tarafından 2015 yılından bu yana hazırlanan Küresel Eşitsizlik Raporu. 2024 yılı raporunun başlığından çok etkilendim: “Takers Not Makers”. OXFAM Konfederasyon üyesi olan Kadın Emeğini Değerlendirne Vakfı tarafından detaylı bir şekilde ele alınan ve “Üretenler Değil Üzerine Konanlar” olarak tercüme edilen raporda ilgimi çeken önemli konulardan biri de tarihte ilk kez 2023 yılında miras yoluyla yeni milyarderlerin ortaya çıkması. Rapora göre, milyarderlerin servetlerinin yüzde 60'ı miras, tekelcilik veya yandaş bağlantılarından geliyor. Bir diğer dikkat çeken konu da özellikle Avrupa'da yaşayan zenginlerin çoğu, servetlerinin bir kısmını daha yoksul ülkelerin sömürülmesinden elde etmiş. OXFAM, bir şekilde sömürgeciliğin bitmediğini açıkça belirtiyor. Bana göre raporun en güçlü yanlarından biri sadece sorunu ortaya koymamış, aynı zamanda çözüm önerilerini de sıralamış. Çarpıcı raporun tümüne https://www.oxfam.org/en/takers-not-makers-unjust-poverty-and-unearned-wealth-colonialism sayfasından ulaşabilirsiniz.

Küresel eşitsizliğin bir dünya gerçeği olduğunu bilmekle beraber, özellikle bizim gibi coğrafyanın kader olduğu ülkelerde bu durumun derinleşerek süregelmesi birey olarak beni rahatsız ediyor. İster gelir ve servet ister eğitim ve fırsat, isterse sağlık, tüm bu başlıklarda temel haklardan gittikçe uzaklaşan ve buna seyirci kalan bir toplum olmaya başladığımızı görmek, profesyonel yaşamını sivil toplumda geçirmiş bir birey olarak beni ayrıca üzüyor. Yine de iyi ki bu alanda çalışan sivil toplum kuruluşları var diye düşünüyorum. Çünkü eşitsizlikle mücadele etmek, sadece devletin veya hükümetin değil, tüm bireylerin, hepimizin sorumluluğu. Adil vergi politikalarının hayata geçirilmesi, sosyal transferlerin artırılması, eğitime erişim olanaklarının genişletilmesi ve sağlık hizmetlerinin herkese eşit sunulması, bu mücadelenin ana hatlarından. Ancak burada en temel sorun, Türkiye’de sistematik bir değişimin gerekliliği. Mevcut kaynakların adil, etik ve hakkaniyetli paylaşımı, sadece ahlaki bir zorunluluk değil; aynı zamanda sürdürülebilir bir geleceğin de anahtarı ama Türkiye buna ne kadar hazır, işte bunu bilmiyorum.

[julideergin]

Sepin Sinanlıoğlu, Mahir Ünsal Eriş ve Töre Sivrioğlu tarafından oluşturulan dijital mecra PostaPoetika’da okuduğum “Yetimler İttifakı”kavramından inanılmaz etkilendim. Doğrusu bugüne kadar hiç duymadığım bu ittifakı Sepin’in kaleminden okumanızı isterim: “yetimler ittifakı yazar john berger’ın tabiri, şöyle yazmış: “gizli bir yetimler ittifakı öneririm. birbirimize göz kırparız. hiyerarşiyi reddederiz. her türlü hiyerarşiyi. dünyanın pisliğini olduğu gibi kabullenir, buna rağmen nasıl hayatta kaldığımıza dair hikayeleri paylaşırız. münasebetsiziz biz, kopuğuz. evrendeki yıldızların yarısından fazlası hiçbir takımyıldıza ait olmayan yetim yıldızlardır. takımyıldızların hepsinden daha fazla ışık verirler.”

Berger, “Hoşbeş” adlı kitabında yıldızların yarısından fazlasının "yetim yıldızlar" olduğunu söyler ve bu ittifakı önerir böyle hisseden insanlara. Benim var, belki sizin de adı konmamış böyle bir grubunuz, kabileniz, çemberiniz, ittifakınız vardır. Çoklu krizlerle ve değişen dünya düzeniyle birlikte “yetim bir yıldız” olduğumu daha da çok hissetmeye başladığım bu günlerde dünyaya umutla bakabileceğim yeni yetimler ittifakı kurabilmek en büyük arzum.

[julideergin]

Köyler Var Uzakta*

1990’lı yıllardı. Hangi aydaydık hatırlamıyorum. Hatırladığım sonbaharın son günlerinden biriydi, hatta kış bile diyebilirim çünkü sağlık ocağı lojmanının salonuna odun sobası, mutfağına da kuzine kurmuştuk ama ben halen ısınamıyordum.  Sadece odun yakmıyorduk elbette, kömür ve fındık kabuğu karışımından oluşan Karadeniz’in kendine özgü yakıtı evimizden hiç eksik olmazdı. Daha sonraki yıllarda üretilen fındık kabuğu kömürü, henüz o yıllarda yoktu ve ısınmak için göz kararı kömür ve fındık kabuğu karışımını bahçedeki odunluk/kömürlükten kısa bir yokuşu tırmanarak eve getirmek başlı başına bir işti. İlk gençlik yıllarımda kaloriferle tanışmadan önce ebeveynlerimize ait olan bu yakma işlerinde pek de iyi olduğum söylenemezdi ama soba temizliğini çok severdim. Benim için küçük bir ritüel gibiydi; akşamları yanan sobanın küllerini toparlamak, bir tohumdan fidana, fidandan ağaca, ağaçtan kuru yemişe, kuru yemişten kabuğa, kabuktan küle dönen bu döngüye tanıklık etmekten çok keyif alırdım. Hele yanarken çıkardığı ses yok mu bunca senedir halen aklımda… Sonbahar yağmurları başladığında durmak bilmezdi ta ki kara dönüşünceye kadar. Şiddetli yağmur ve kar yağışının ardından elektrik kesintileri başlardı. Gaz lambası ve mumların aydınlattığı salonda yanan fındık kabuğu seslerine kedi ve köpeğimizin horultuları eşlik ederdi. Sobanın üzerinden eksik olmayan çay veya ıhlamur içilirken yapılan sohbetler, bazı gecelerde Rus votkası ile iyice derinleşir, yaşama farklı bir perspektifle bakmamızı sağlardı.

Puslu gökyüzünün altında bana her yer aynı renkte görünürdü. Sanki gri bir filtreden bakıyordum dünyaya; denizi gri, gökyüzünü gri, sararmış ve kızarmış ağaç yapraklarını bile gri görürdüm. Ancak arada dağ köylerine gerçekleştirdiğimiz ev ziyaretleri sırasında kalkardı bu gri filtre. Aynı gökyüzü altındaydık ama yükseğe çıktıkça, ormana iyice yaklaştıkça grilik yerini inanılmaz bir renk cümbüşüne bırakırdı. Doğanın bazı renklerini tanımlamakta yetersiz kalırdım. Yeşil yaprakların kızıldan kahveye dönüş rengi nedir mesela? Ya da ağaç gölgelerinin arasından fışkıran pembe-mor arası bir sıklamene verilen renk nedir? Peki ya toprak? Toprağın kahverengi tonlarına karışan yosunumsu bitki örtüsü ne renktir? Kahverengi olmadığı muhakkak ama yeşil de değil…

Dar ve virajlı yollardan geçerek ulaştığımız köylerin ahalisi pek bir sevinirdi bizi gördüğüne. Özellikle de çocuklar etrafımızda toplanırdı. Bazen de ağlayarak kaçardı çocuklar ebe hanımların aşı çantalarını görünce. Sağlık ocağının 1962 model emektar cipinde bir şoför, iki ebe ve bir doktordan oluşan ekibimizle birlikte yarı asfalt yarı toprak zeminde, çoğu zaman da çamura bulanmış bir halde gider gelirdik. Bu ziyaretlerden birinde köyler arası geçiş yaparken emektar aracımız birden duruverdi yolun ortasında. En yüksek rakıma sahip olan köyü en sona bırakmıştık. Etrafta kimsecikler yoktu ve bir sis bulutu tepemize inmek üzereydi. Cep telefonu icat edilse de henüz Türkiye’ye gelmemiş, Süleyman Demirel ve Tansu Çiller o meşhur telefon görüşmesini yapmamıştı. Ekip kendi içinde ne yapacağını istişare ediyor, şoförümüz kendince parlak önerilerle geliyordu. Ebeler önce kaş göz işaretiyle sessizce itiraz ederken birden sesleri yükselmeye başladı. Tedirgindim ve ürküyordum ama en genç ve en tecrübesiz olsam da kâğıt üzerinde o ekibin lideri olduğumdan bu duygularımı belli edemezdim. Ekibi yönlendirecek ne gücüm vardı ne de onları idare edecek sabrım. Köye geri dönmemizi sağlayacak bir mucize bekliyordum umutla. Nihayetinde mucize gerçekleşti! Önce bir motor gürültüsü duyduk, ardından sis aralandı güneş göründü. Ve bir traktörün üzerinde kurtarıcılarımız, o güzel yürekli insanlar bize doğru geldi. 

* Bu yazı, Prof.Dr.Sezgin Güvel'in "Analog Öyküler" isimli özgün çalışmasında yer alan öykülerden biri olmak üzere yazılmıştır.

[julideergin]

Londra’da Aylaklık Etmek!

Yazının başlığı üzerine çok düşündüm.

Düşündüm çünkü Londra sokaklarında zaman kısıtlaması olmadan ve herhangi bir amaç gütmeden yapılan yürüyüşler olmasaydı mahalle aralarında bulunan küçük parkları, farklı lezzetler sunan yeme-içme mekanlarını, hayranlık uyandıran ağaçları, o ağaçların tepesinde oynayan sincapları görmek ve gördüklerini bir çocuk şaşkınlığı ve mutluluğuyla karşılamak, sanırım mümkün olmazdı. Bu yürüyüşleri hangi kelime ile tanımlamak doğru olurdu? Çok düşündüm, sonra “Aylaklık” ta karar kıldım. Yine de emin olmak için muhtelif kaynaklardan kelimenin anlamını okumaya başladım.

TDK sözlüğüne göre aylak, “Yapacak bir işi olmayan, boş duran (kimse)” anlamına geliyor. İşsiz, boş duran, avare anlamına gelen bu kelimenin Fransızca karşılığı ise hem kulağa hoş geliyor hem de biraz daha olumlu bir anlam taşıyor; flanör (flâneur.). Flanör, 19. yy’de ortaya çıkmış ve “aylak aylak gezen aydın” veya “kentli aylak” anlamına geliyormuş. “Aylak Sözlüğü Üzerine” başlıklı makalesinde Sevda Kaman, kelimeyi ve kelimenin taşıdığı anlamı çok ayrıntılı bir şekilde ele almış.  Makalenin en önemli katkılarından biri seneler önce okuduğum Yusuf Atılgan’ın Aylak Adam isimli romanını hatırlatması oldu. “Avare” anlamının yanında “düşünür gezgin” anlamını da karşılayan aylaklığı dilimizde en güzel ele alan eserlerden biridir Yusuf Atılgan’ın romanı. Roman boyunca ismini bile tam bilemediğimiz huzursuz, mutsuz, aylak C’nin aylaklığının yanında aşkı arayışına da tanıklık ederiz. Kim bilir belki de zamanında aykırı C. karakterinden de etkilenmiş olmalıyım ki emekli olduğumdan bu yana, son iki yılda gerçekleştirdiğim dördüncü Londra gezisi için aylaklık tanımının doğruluğundan emin oldum. Hemen eklemeliyim ki bir düşünür değilim, hele aydın hiç değilim. Ama toplamda altıncı kez ziyaret ettiğim Londra’yı bu sefer ziyaretimde ifa edilecek bir görev veya iş olmadığı için, kelimenin tam layıkıyla aylak aylak gezdim!

Aylaklığa eşlik eden yol arkadaşım Cemil ile önceden planladığımız bir şey olmaması bizi çok rahat ettirdi. Hem şehrin hem de bizim havamıza göre ayaklarımızın bizi taşıyabildiği yerlere kaybola kaybola gittik. Yağmurlu günlerde sığındığımız kafelerde içtiğimiz sıcak kahvelerle gücümüzü topladıktan sonra bu kez farklı rotalar kullanarak döndüğümüz evde yol boyu gördüğümüz güzellikleri konuştuk. Gidenler bilir kentin hemen hemen her noktasına yürüyerek ulaşabileceğiniz bir yer Londra. Kaldırımlarda aniden karşınıza motosiklet veya Martı denen scooter kullanan biri çıkmıyor. Bebekleri, yaşlıları, engellileri düşünerek tasarlanmış yollarda yaya geçitleri güvenli; trafik ışıkları hata vermeden çalışıyor. Arabalar ters yöne girmiyor, olmadık yerlere park edip yayanın yürüme hakkını elinden almıyor.

Yürüyüşlerde yağmura yakalanmadığımızda ise mutlaka bir parkın içine dalıp ahşap banklarda soluklandık. Belli ki yerleşim yerlerinin metrekaresine göre planlanmış bu parklar hemen her yerde karşınıza çıkıyor. Hyde Park, Regent’s Park veya Hampstead Heat gibi Londra’ya mal olmuş muhteşem güzellikte, devasa yeşil alanların yanı sıra son derece sıradan bir mahalle veya sokakta, kocaman ağaçlar veya küçük çalılıklardan oluşan, irili-ufaklı mütevazi parklarla karşılaşmak, çölde bir vaha bulmuşçasına beni mutlu etti. Hiç istemediğimiz halde yaşadığınız kent ile karşılaştırma yaptık. İmar planında park ve yeşil alan olarak görülen yerlerin nasıl olup da AVM ve çok katlı devasa binalara dönüştüğüne bizzat tanıklık etmiş bireyler olarak biraz yüreğimiz burkulsa da gördüğümüz kırmızı bir çınar yaprağı veya daldan dala sıçrayan bir sincap neşemizi hemen yerine getirdi.  

Sürprizlerle dolu olan Londra’da aylaklık ederken ağaçları ayrı bir hayranlıkla gözlemledim. Sonbahardan etkilenmiş kızıl-kahverengine dönmüş yapraklıların yanında, ona direnen ve halen yemyeşil yapraklarıyla göğe yükselen ağaçlara dokunmadan duramadım. Gelmeden hemen önce okuduğum Elif Şafak’ın “Kayıp Ağaçlar Adası” isimli romanında mıdır bilmiyorum ağaçlar bir başka ilgimi çekti bu sefer Londra’da. Londra ve Kıbrıs’ta geçen; savaş, göç, yas, kimlik ve sevgi üzerine yazılmış olarak kısaca tanımlayabileceğim bu romanın teşekkür bölümünde Elif Şafak şöyle yazmış: “İstanbul'dan son kez ayrıldığımda, bir daha dönmeyeceğimi bilmiyordum. Bilseydim bavuluma ne koyardım diye merak ediyorum” yazmış ve kökleriyle bir Akdeniz ağacı getirebilseymiş yanında çok hoşuna gideceğini eklemiş.  Okuduğumdan bu yana yeni bir yere gitsem, yeni bir başlangıç için ben hangi ağacı seçerdim diye düşündüm.  Belki Defne, belki Begonvil, belki Nar, belki Limon, belki de Zeytin… Karar vermesi çok zor. İstanbul’daki evimizin küçük terasında Nar ve Limon hariç (limon olmasa da Kumkuat var) bunların hepsi var. Ama sadece ve sadece tek bir seçim hakkım olsa, oyumu Zeytin’den yana kullanacağıma karar verdim. Evet, evet… Nereye gidersem gideyim kökleriyle birlikte bir zeytin ağacını yanımda götürmek, onun büyütmek, meyve vermese de bana yoldaşlık etmesini isterdim.

İstanbul’da bıraktığım bu düşünceler haliyle Londra sokaklarında tekrar aklıma düştü.  Bodrum katını da sayarsak en fazla üç katlı evlerin sıralandığı bir yolda aylaklık ederken bir de ne görelim; bir evin bahçesinde hem zeytin hem begonvil bana el sallıyor! Bir kez daha nasıl mutlu oldum anlatamam. Böyle küçük şeylerden sık sık mutlu olan bir insan değilimdir ben. Ama ne olduysa bu gezide, gördüğüm hemen her şeye hayranlık duydum, içim şükranla doldu. Aylaklığın hediyesiydi bence bu duygu ve düşünceler.

Şimdi ise çok uzağa gitmeden, yaşadığım yerde Ataşehir’de aylaklık etmeye niyet ettim. Bakalım Ataşehir’i aylak aylak gezmek bana ne hediyeler getirecek?

Elektronik Kaynaklar:

Türk Dil Kurumu, (Güncel Türkçe Sözlük), https://sozluk.gov.tr/

Kaman, Sevda (2020), Aylak Sözcüğü Üzerine, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1014530

[julideergin]

Elif Şafak Kayıp Ağaçlar Adası isimli son romanının teşekkür bölümünde, "İstanbul'dan son kez ayrıldığımda, bir daha dönmeyeceğimi bilmiyordum. Bilseydim bavuluma ne koyardım diye merak ediyorum" yazmış ve kökleriyle bir Akdeniz ağacı getirebilseymiş yanında çok hoşuna gideceğini eklemiş.

Düşündürdü beni bu yazdıkları. Yeni bir başlangıç için ben hangi ağacı seçerdim diye sordum kendime. Defne, Nar, Limon ve Zeytin ilk aklıma gelenler oldu. Sonra karar verdim, nereye gidersem gideyim kökleriyle birlikte zeytin ağacını yanımda isterdim.

Savaş, göç, yas, kimlik ve sevgi üzerine yazılmış bir roman diye kısaca tanımlayabilirim Kayıp Ağaçlar Adası'nı. Tüm bunların ötesinde ilk sayfasından itibaren dişil enerjinin ön plana çıktığı bir roman. Hüzünle karışık bir keyifle okudum.

[julideergin]

Ah hayretler uyandıran muhteşem hata

Dün gece kalbimde

eski başarısızlıklarımdan bal yapan

arılar olduğunu gördüm rüyamda.

Antonio Machado ( Özgür Ertana çevirisi)

[julideergin]

İnsanın gölgesi ile davası bu kadar mı güzel anlatılır…

[julideergin]

Anima Mundi. Bir simya özdeyişine göre, tıpkı Tanrı gibi merkezi her yerde olan, çevresi hiçbir yerde bulunmayan bir kavram.

[julideergin]

Özgür Ertana’nın güzel Türkçesi ile dilimize kazandırılan ve Timaş Yayınları tarafından okura sunulan “Gölgeyle Buluşma” yı okuyorum bu aralar. Kendi gölgemle buluşmamdan daha ziyade gölgemle kavuşma/uzlaşma arayışı içindeyim. Bu sırada fark ettim ki bu kavuşma ve veya uzlaşma aslında içimdeki çocuğa ebeveynlik ettiğimde gerçekleşecek bir şey. Bu başka başka soruları gündeme getirse de - Can’a nasıl bir ebeveyn oldum, oluyorum ve olacağım gibi …- şu anda yapmam gereken çocuk Julide’ye ebeveynlik yapmak. Başka türlü bir kavuşma/uzlaşma olmayacak galiba…

[julideergin]

Yazar Sarp Kaya ve İsimsiz Komiser Arasındaki İlişki Üzerine Bir Deneme

Ahmet Tulgar’ın “Çocuklar ve Canavarları” isimli romanının okumasını, İstiklal Caddesinde çok sevdiğim bir kahve markasının değişmeyen lezzeti eşliğinde tamamladım. “Çocuklar ve Canavarları”, bir mafya müsveddesini balta ile doğrayıp, kendi ayağı ile teslim olan yazar Sarp Kaya ile uykusunda bile canı sıkılan isimsiz bir komiserin efendi-köle diyalektiğindeki ilişkisini anlatan bir roman. Hegel'e göre bu diyalektik kısaca şu şekilde açıklanmış: “İnsan ötekine yaklaşırken kendi öznesini yitirir. Çünkü kendi varlığını başka bir canlıda bulur. İkinci olarak öteki ile beraber, ötekini asıl gerçek olarak dikkate almadığından bu yolla sublasyona uğrar. Ancak kendini karşısındakinde bulur.” (1) Romanda, canı sıkkın isimsiz komiser, katil yazara yakınlaşırken o güne kadar bildiği ve öğrendiği her şeyi gözden geçiriyor. Katillerin birbirine, karısının da katillere benzediğini düşünen, rüya bile görüp heyecanlanamayan komiserin can sıkıntısını, kitaplarını okumadığı bir yazar gideriyor.  Romanın başında tekdüze bir yaşama sahip,  sıradan bir insan olarak tanıdığımız komiser, yazara yaptığı sorgulamanın ardından teoriği bilmeyen pratik bir felsefeci haline dönüştürüyor. Komiser, hayatında ilk kez katil bir yazarı sorguluyor, daha doğrusu yazarla sohbete başlıyor ve katili sorguladığını düşünürken kendi hayatını sorgulamaya başlıyor. Bu sorgulama ile birlikte aralarında pasif bağımlı bir ilişki gelişiyor.

Ahmet Tulgar, Çocuklar ve Canavarları’nda Türk edebiyatında çok da denenmeyen bir tarz denemiş; mise en abyme. Başka bir deyişle roman içinde roman, roman, hikaye içinde hikaye. Sarp Kaya ile isimsiz komiserin sorgu odasındaki konuşmalarından ve mektuplarındaki yazışmalarından başka bir hikayeye daha geçiyor okur. Sarp Kaya tarafından komisere aktarılan ama okurun değişik şekillerde tasavvur edebileceği bambaşka bir hikaye, Sarp Kaya’nın hikayesi.

Romanın açılışından önceki sayfada “Şarkı acının içinden umudu çıkarırken meydana gelen sürtünmenin sesidir” cümlesini ve altında Sarp Kaya ismini görünce mitolojik bir karaktere gönderme mi var diye düşünmeden edemedim. Sonrasında romanın içine girmiş bir halde yaşarken “fizik bilimini edebiyatla yeniden yazmak” gayretinde olan Sarp Kaya’nın mitolojik bir kahraman olduğunu hayal ettim. Gerçekten de romanla ilgili yaptığım okumalardan birinde Tulgar’ın romanın bütününde Sisyphos efsanesine gönderme yaptığını okudum (2). “Zira gerek kendisiyle yapılan sorguda gerekse bize anlattığı kadarıyla, tam yukarıya çıkarırken o büyük kaya kütlesi yeniden aşağı yuvarlanıyor. Çoğu zaman bizi de, onu sorgulayan polisi de altına alarak geri yuvarlanıyor” diyor yazar. Mitojiye göre tanrılar, Sisyphos’u bir kayayı her sabah Olympos dağının eteklerinden iterek yukarıya çıkartmak ile cezalandırmışlar. Ancak kaya, her gece tekrar dağın eteklerine düşmekte ve Sisyphos, her sabah bu kayayı tekrar yukarı taşımakta. Albert Camus’a ait Le Mythe de Sisyphe denemesinde ise Sisyphos’un taşın düştüğü anlarda kaderi ile yüz yüze geldiği ve bu anlamsızlığı fark ederek, bıkmadan usanmadan ve hiç bir ümit taşımadan kayayı tekrar ve tekrar taşıdığını anlatır(3). Ümidi elinden alınmasına rağmen gösterdiği çabayı bir boyun eğiş değil, bir boyun eğiş değil bir başkaldırı olarak tanımlar. İnsanın yaşamın anlamsızlığına ve tüm baskılara rağmen direnmek zorunda olduğuna dikkat çeker. Biz de romanda isimsiz komiserin Sarp Kaya aracılığı ile tekdüze ve monoton hayatına nasıl bir başkaldırı yaşadığını görüyoruz.

Romanda, kadınlık ve erkeklik rollerine, din ve devlet kavramlarına, tabii aşk ve evliliğe müthiş göndermeler yapmış. Bence Ahmet Tulgar gerçek bir kelime cambazı, bir metafor ustası. “Polisiye” olarak tanıtılan roman bana göre yazmayı ve kelimelerin gücünü çok iyi anlatıyor. Özellikle yazdıklarından yeni bir dünya yaratmayı hedefleyen ve aslında yapamadıklarını yazan Sarp Kaya’nın anlattıklarından yazma sanatı ve yazarlık ile ilgili pek çok şey öğreniyoruz. Sarp Kaya’ya göre yazarlık, hayatla yazarın arasındaki tüm mesafelerin ortadan kalktığı ve yeni bir dünya kurulmasına yardımcı olan bir araç. 

Sarp Kaya’nın parçalanmış ifadelerinde anlattığı hemcinsiyle sevişme anları ise oldukça usturuplu ve gizemli bir erotizmi çok yoğun hissettiriyor.

Kendisi ile yapılan bir röportajında “Edebiyat ve sosyalizm beni hiç terk etmedi.” diyen Ahmet Tulgar, “Hem gay hem de sosyalistsin ya, senin için hayat hepimizinkinden daha mı zor?” sorusuna ise büyük bir açık yüreklilikle 
”Hem de nasıl! “Muteber yurttaş” olmamak için bütün niteliklere sahibim! Gay ve sosyalistliğe, Kürtlerin barış ve demokrasi mücadelesine olan sempatimi de ekle… Ama n’apalım ben de buyum…” (4) diye cevap vermiş. Kaç kişi bu kadar rahat ve kompleksiz bir cevap verir, bilmiyorum. Bildiğim, Ahmet Tulgar’ın denediği farklı tarz, zaman zaman kelime tekrarları olsa da kullandığı güçlü metaforlar, ilginç olay örgüsü ve karakterleri ile klasik roman anlayışının ötesinde, kurgudan öte hikayesi ile ön plana  çıkan bir eser yaratmış.

Arka kapağında yazdığı gibi parçalarken bütünleştirmenin mümkün olduğunu gösteren bir roman. Sadece çocukların değil yetişkinlerin de canavarları olabildiğini ve aslında her yetişkinin içinde uyuyan bir canavar olduğunu anlatan bir roman.

Kaynaklar:

1  http://tr.wikipedia.org/wiki/Efendi-köle_diyalektiği

2  Çağlayan Çevik, Hürriyet 18 Mart 2012

3   http: http://en.wikipedia.org/wiki/The_Myth_of_Sisyphus

4 Ayşe Arman, Hürriyet, 27 Eylül 2009

[julideergin]

“İntrapsişik ( kişinin kendi zihnine mahsus) bir problemin, kişilerarası bir çatışmaya yani iki kişinin yaşadığı bir soruna dönüşmesi, yansıtmalı özdeşim yoluyla gerçekleşir.”

Maggie Scarf, Gölgeyle Buluşma

[julideergin]

“In Bruges”