Uygurlar, I. Göktürkler yıkıldıktan sonra Ötüken’e egemen oldular. Buradaki Uygur Federasyonu Karluk, Yağma, Basmil ve Dokuz-Oğuz kavimlerinden oluşmaktadır.
İlk dönemlerde merkez Ötüken’dir ancak devletin kurucusu (ilk hakan) Kutlug Bilge Kül Kağan, merkezi daha sonra Karabalasagun’a (Ordubalıg) taşımıştır.
İlk Kağanın ölümüyle yerine geçen oğlu Moyen-Çur (Bayan-Çur) döneminde, Uygur siyasi tarihinin en önemli olayı olan 751’deki Talaş Savaşı gerçekleşti. Türk-Arap işbirliği. Çin’in batı ilerleyişini durdurmuştur.
Not: Bu olayla birlikte Türklerin İslâmiyet’i kabul süreci de başlamıştır.
Moyen-Çur’un oğlu Bögü Kağan döneminde Maniheizm, devletin resmi dini haline geldi ancak sadece yönetici kesimle sınırlı kaldı.
840’da Uygur başkenti Ordu-Balık Kırgızlar’ın eline geçince federasyon dağıldı ve devlet ikiye bölündü.
Kansu (Sarı) Uygur Devleti: Budizm’i kabul ettiler. Çin ile ticari ve siyasi ilişkiler kurdular. 1226’da Moğol egemenliğine girdiler.
Doğu Türkistan Uygur Devleti (Turfan Uygur Devleti): İslâmiyet’i benimsedi ve Çin’e İslâmiyet’in girmesini sağladılar. 1209’da Moğol egemenliğim tanıdılar. Moğolların Türkleşmesinde etkili oldular.
Uygurlar’ın TürkTarihi’ndeki Yeri:
Çin etkisinde kalarak Doğu Asya dinlerini (Maniheizm ve Budizm) benimsemişlerdir. Böylece Orta Asya’da din değiştiren ilk devlettir.
Not: Maniheizm’e göre hayvansal gıdalar yasaktır. Bu durumun sonucu olarak, Türkler zamanla savaşçı özelliklerini Vitirdiler.
Böylece;
Askeri faaliyetler yerine tarımsal ve ticari faaliyetler ön plana çıktı.
Not: Tarımsal faaliyetler Uygurlar’ı yerleşik yaşama zorladı. Su kanalları açmaları sayesinde tarımdan oldukça verim aldılar. Toplumsal oluşumun sonucu olarak Töre’yi ilk kez yazılı hale getirdiler ve ceza hukukunda geliştiler.
UYARI: Yerleşik devlet kültürünü oluşturan ilk Türk topluluğu Uygurlardır.
Geleneksel Türk Bozkır Kültürü’nden uzaklaşıldı, Türklerin yaşam tarzı değişti.
Tapmak mimarisi (bir dini kabul etmenin sonucu olarak ortaya çıkmıştır), yerleşik yaşam tarzının sonucunda;da saray ve kent mimarisinin gelişmesi gibi sonuçlar ortaya çıktı. Bilge Kül Kağan, ilk Türk şehri kabul edilen Ordubalık’ı kurdu.
Minyatür sanatını ve Türklerde tiyatronun başlangıcı kabul edilen Orta Ovunu’nu geliştirdiler. Sanat anlayışlarında büyük değişmeler oldu. Fresk (duvar resmi) ve Çini sanatının ilk örneklerini verdiler.
Göktürkler’den sonra kendilerine ait bir milli alfabe (Uygur Alfabesi) oluşturmuşlardır.
Türk tarihinde matbaayı kullanan ilk topluluk olmuşlardır. Hareketli baskı kalıplarını geliştirdiler. İlk kitapları bastılar ve “Ciltçilik” mesleğinde ilerlediler.
Din değiştirmeleri Moğolların Türkleşmesinde etkili olurken, Uygurlar savaşçılık özelliklerini kaybetmişlerdir.
En ünlü Türk destanlarından olan Türeyiş ve Göç Destanları Uygurlara aittir.
Karabâlasagun ve Sine-Uşi Yazıtları, Uygurlar’a aittir.
UYARİ 1: Uygur kentlerinde Mani dini, Hıristiyan ve Budistlere ait mabetlerin bir arada bulunması, Uygurlarda ibadet özgürlüğünün ve dinsel hoşgörünün olduğunun kanıtıdır.
UYARI 2: Uygurlar değişik dinleri kabul etmiş olsalar da, mensup oldukları dinlerin dini terimlerine Türkçe karşılıklar kullanmaları, milli benliklerini korumaya çalıştıklarının kanıtıdır.
UYGUR DEVLETİ ve MEDENİYETİ Uygurlar, I. Göktürkler yıkıldıktan sonra Ötüken'e egemen oldular. Buradaki Uygur Federasyonu Karluk, Yağma, Basmil ve Dokuz-Oğuz kavimlerinden oluşmaktadır.