#fantasta

[adrturz-blog]

Skrzydła nocy

Smutna, liryczna wręcz opowieść o człowieku pozornie pozbawionym nadziei i obciążonym poczuciem winy wywołuje u czytelnika emocje. Niewątpliwie więc potwierdza się reguła, że autentyczne doświadczenia twórcy przelewają się na papier wraz z literami i snutą historią. Skrzydła nocy jawią się w ostatecznym rozrachunku jako alegoria przeżyć poprzedzających napisanie opowiadania, które rok po opublikowaniu przerodziło się w pełnoprawną powieść.

Jeden z najważniejszych utworów Roberta Silverberga, Skrzydła nocy, powstał w niecały tydzień, po tym jak pisarz stracił praktycznie wszystko, wraz z domem, pożartym przez pożar. Wydrukowane w 1969 roku na łamach „Galaxy”, było nominowane do Nebuli oraz zdobyło nagrodę Hugo, a w następnym roku, zespolone z dwoma innymi krótkimi historiami (Wśród Pamiętających, Droga do Jorslemy) i po „niewielkich przeróbkach i z nieznanym dodatkiem tkanki łącznej”, stało się powieścią.

Czas akcji nie jest konkretnie określony. Wiadomo, że wydarzenia dzieją się tysiące lat po tym, jak Ziemia została doszczętnie wyniszczona przez ludzi, pragnących bawić się w bogów, ingerujących w naturę i kształt globu. Gdyby nie pomoc pozaziemskich cywilizacji, Błękitna Planeta przestałaby być miejscem zdatnym do życia, ale – jak mawia stare powiedzonko – nie ma nic za darmo. Jedna z obcych ras upomniała się o swoje i próbuje zaanektować Ziemię. Świat w obliczu inwazji ze strony bardziej zaawansowanej cywilizacji jest zarówno barwną kompozycją służącą jako tło dla wydarzeń, ciekawą koncepcją ukazującą problem radzenia sobie człowieka ze zbliżającym się zagrożeniem, jak i tłokiem motoru silnika fabularnego.

Sama intryga skupia się na postaci starca dręczonego przez poczucie winy, przemierzającego ruiny dawnego świata w drodze do miasta Roum, gdzie ma zamiar szukać wiedzy, która być może okaże się pomocna w nadchodzącym starciu. Jest on Strażnikiem, członkiem gildii strzegącej Ziemi przed najazdem obcych. Podczas podróży towarzyszy mu dziewczyna potrafiąca nocą latać, Avuela, i Gormon, odmieniec odrzucony przez społeczność. Gdy razem docierają do celu, niespodziewanie rozpoczyna się to, na co od początku się zapowiadało – inwazja.

Trzy opowiadania przekształcone w powieść stały się w książce swoistym wyznacznikiem poszczególnych części, stanowiących pewne etapy historii. W pierwszym akcie czytelnik zostaje wprowadzony do uniwersum, zapoznaje się z bohaterami, ich motywacjami, przeszłością, dążeniami czy obawami, ponadto obserwuje samą inwazję. Druga część Skrzydeł bazuje już na dalszym etapie wędrówki, dotyczy także przynależności Strażnika do nowej gildii – Pamiętających. Ostatnia część – według zasady Arystotelesa, że koniec wieńczy dzieło – spina całość klamrą, łączy zakończenie z początkiem. Protagonista wciąż dąży do celu, jaki wyznaczył sobie, rozpoczynając wyprawę.

Sprawnie poprowadzona fabuła, przynosząca czytelnikowi powody do zastanowienia nad kondycją świata i kierunkiem, w którym zmierza współczesna technologia, nie napawa optymizmem – zwłaszcza, że w dobie silnego progresu ingerencji biologicznych i fizycznych powieść zyskuje na aktualności. Silverberg umieścił w niej nadto wartości uniwersalne, powiązane z moralnością i transgresją. Problematyka utworu nierzadko zahacza o owe tematy, zaś autor piętnuje dość drastyczne w środkach i efektach działania ludzkości. Dodatkowo porusza także kwestie tożsamościowe, poczucie przynależności i szukania własnego miejsca w świecie.

Skrzydła nocy, stosunkowo krótka powieść o przemijaniu, nadchodzeniu nowego porządku świata, próbie zjednoczenia się w obliczu wspólnego wroga, to utwór zawierający w sobie nad wyraz wiele odwiecznych prawd, towarzyszących ludzkości w okresach cierpienia i walk, a także dobrobytu i spokoju. Być może autor nieświadomie wplótł w swoją powieść idee oraz myśli starożytnych (choćby Aleksandra Wielkiego czy Platona), a może zakorzeniły się one w nas tak głęboko, że stały się codziennością, immanentną częścią zachodniej cywilizacji – najważniejsze jest jednak to, że są w utworze wyraźne i wciąż mają siłę oddziaływania.

Recenzja ukazała się na portalu Fantasta.

[adrturz-blog]

Mity od nowa

Neil Gaiman nareszcie sfinalizował dzieło dla siebie niezwykle ważne, w którym oddaje hołd swym wielkim inspiracjom – literaturze folkloru nordyckiego oraz utworom, które z niej wykwitły, takim jak Mity skandynawskie Rogera Lancelyna Greena, a nawet marvelowskim komiksom o Thorze pomysłu Jacka Kirby’ego, Larry'ego Liebera i Stana Lee. Mitologia nordycka to z kolei tchnięcie drugiego życia w relikty wierzeń ludów Północy.

Książkę interpretuje Zbigniew Zamachowski, który bawi się barwą, intonacją i głośnością czytanego przez siebie tekstu, ale nie ucieka znacząco od sposobu, w jaki Gaiman zapragnął zaprezentować nam swe opowieści, a wręcz go potęguje. Podczas słuchania odnosi się wrażenie autentycznego obcowania z opowiadaczem snującym historie przy ognisku.

Bardzo istotną częścią Mitologii nordyckiej jest przedmowa, w której autor przybliża czytelnikowi początki swej fascynacji owym tematem. Opowiada w niej o zagłębianiu się w mitach, krótko zarysowuje ich wpływ na kulturę, mówi o tym, że to, co obecnie znamy, jest zaledwie cząstką tego, co istniało kiedyś, a większość to i tak wtórność oraz odtwórstwo folkloru, bowiem sens i funkcje tych tekstów się zatarły. Gaiman zdradza, co zmotywowało go do napisania książki i zdradza niektóre tajemnice swej twórczej pracy. Nie są to bynajmniej rzeczy mało interesujące, gdyż – dla przykładu – niektóre z opowieści Mitologii… to melanż kilku historii, niekoniecznie pochodzących z tego samego źródła.

W poszczególnych tekstach intryga nie stoi samotnie na pierwszym planie, lecz towarzyszą jej aspekty poznawcze, bowiem z opowieści można wydobyć gros informacji o boskich mocach konkretnych sylwetek, rzeczach, osobach czy zjawiskach, którym patronują, ich atrybutach, motywach działania i osobistej historii. Perypetie poszczególnych bóstw czasem stanowią wyłącznie pretekst do ich wyraźniejszego sportretowania, ukazania w sposób przełamujący stereotypy.

Nie można powiedzieć, że fabuły same w sobie nie są pochłaniające. Byłoby to gargantuiczne pomówienie. Historie są przewidywalne, zwroty akcji nie wywołują zaskoczenia, zaś większość intryg będzie mieć raczej kameralny charakter, nawet gdy traktują o kresie świata. Mimo to teksty satysfakcjonują, dostarczają zarówno przyjemności, jak i konkretnej wiedzy, którą mimo wszystko trzeba czasem pojmować z dystansem (choćby ze względu na wspomnianą zabawę autora w składanie puzzli z kilku opowieści).

Gaiman stylizuje swoje fabuły na klechdę – ze spokojnym rytmem, równomiernym tempem i akcentowaniem istotnych wartości, wynikających raz z hiperboli, raz z chwalebnego czynu, a raz z przeciwieństwa tegoż. W sposobie konstruowania opisów autor stawia się w roli opowiadacza, bajarza, wygłaszającego przy ognisku historie o swych bogach, zachowując dodatkowo odpowiedni szacunek do bohaterów opowieści i ich działań.

Zbigniew Zamachowski interpretuje utwór zgodnie z zamysłem twórcy. Jego miły, nieśpieszny głos, odpowiednia tonacja i praktycznie równe tempo sprawiają, że czytany tekst jest łatwo przyswajalny, niezwykle przyjemny i relaksujący. Taka formuła, choć nie wymaga od odbiorcy wysiłku samodzielnej lektury, pozwala delektować się narracją, a przy tym skupić na wyłapywaniu smaczków i kluczowych informacji z Mitologii nordyckiej.

Ponieważ preferuję tradycyjne książki, trudno mi przyznać, że audiobook najnowszej powieści Neila Gaimana w interpretacji Zamachowskiego stanowi wcale interesujące doświadczenie. Jeszcze ciekawiej wygląda to, gdy możemy porównać ze sobą dwie narracje, bo lektura pozwala zwrócić uwagę na zupełnie odmienne elementy.

Recenzja dostępna na portalu Fantasta.

[adrturz-blog]

Magiotwórstwo najwyższej próby

"Rozjemca" w dorobku Sandersona stanowi powieść potwierdzającą jego literackie talenty, chociaż nieoferującą zasadniczo niczego nowego, bowiem niejednoznacznych, wyrazistych bohaterów, bogactwo i rozmaitość świata, nieprzeciętną magię czy przemycone wartości moralizatorskie można znaleźć w pierwszej erze* "Ostatniego Imperium", debiutanckim "Elantris" lub w "Stalowym Sercu". Niemniej skosztowanie tych wszystkich smaków w odmiennym wariancie jest równie przyjemne, ponieważ Rozjemca to bądź co bądź literatura rozrywkowa wysokiej próby.

Brandona Sandersona sympatycy fantasy mogą lubić albo… nie znać, bowiem jest to autor, który – jak żaden inny – opanował sztukę kreowania barwnych, logicznych systemów magicznych sprawiających że świat przedstawiony rządzi się własnymi prawami, czasem surrealistycznymi, lecz częściej po prostu nadnaturalnymi. I chociaż to element wyróżniający jego twórczość, amerykański literat nie zaniedbuje również innych komponentów uniwersum, co owocuje żywymi, wielowymiarowymi krainami, które odbiorca chłonie niczym znakomicie zrealizowany dokument etnograficzny.

W przypadku "Rozjemcy" czytelnik ma okazję trafić na Nalthis, planetę, na której mistyka oraz magia łączą się w jedno, a niektóre narody uważają korzystanie z mocy za herezję. Jednym z takich państw jest Idris, maleńkie, przycupnięte w objęciach górskich przełęczy królestwo, pogrążone w cieniu Hallandren, ogromnego kraju rządzonego przez boską istotę. Niewielka kraina – podczas trwania akcji – staje w obliczu własnego upadku i ma tylko dwie możliwości – albo wyruszyć na samobójczą wojnę w obronie wiary i suwerenności, albo oddać królewską córkę Królowi-Bogowi Susebronowi. Jednak żeby zrozumieć, dlaczego Idris tak bardzo obawia się wchłonięcia przez wielkiego sąsiada, trzeba najpierw poznać różnice kulturowe dzielące oba państwa.

System magiczny Nalthis opiera się bowiem na Oddechach**, pojedynczej cząstce każdego człowieka, która może zostać przekazana drugiemu, co w konkretnych sumach przyczynia się do Wywyższenia, czyli uzyskania przez posiadacza nadnaturalnych zdolności i możliwości wpływania na otaczającą go rzeczywistość. Wiadomo na razie o dziesięciu Wywyższeniach – im większe, tym większe umiejętności oraz zasób paranormalnych talentów. W Hallandren owe moce są pożądane, stanowią wręcz element religii. Do tego należy dodać zupełnie mistyczne przywrócenie do życia „bogów” – to zjawisko niejasne (przypominające Shaod w "Elantris"), aczkolwiek istotne dla świata przedstawionego – polega na wskrzeszeniu „przypadkowego” człowieka, który przed śmiercią dokonał wielkiego altruistycznego czynu. Taka osoba traci pamięć, lecz staje się istotą o magicznych właściwościach, posiadającą jeden „Boski Oddech” mogący dokonać cudu uzdrowienia; zamieszkuje w stołecznym T’Telir na Dworze Bogów, gdzie oddaje się relaksowi i przyjmuje audiencje pielgrzymów. Idris uważa takie praktyki, szczególnie przekazywanie innym swego Oddechu – w ich wierzeniach duszy – za jeden z największych grzechów, zaś nadnaturalne istoty z pałaców stolicy Hallandren za wcielone herezje. Nie dziwi zatem, że fuzja obu królestw to dla narodu Idris upadek obyczajów i całkowite zaprzeczenie wiary.

Dlatego monarcha niewiele znaczącego państwa, Dedelin, postanawia poświęcić jedną ze swych córek – niedosłownie – i posłać ją na dwór władcy Hallandren w celach matrymonialnych, zyskując tym samym kilka lat spokoju o suwerenność kraju. Od samego początku miała to być Vivienna, uczona obcej kultury i szkolona do roli królowej, ale pan Idris nagle zmienił zdanie. Do T’Telir wysłał młodszą latorośl, beztroską i nieprzygotowaną Siri, co poruszyło tak bardzo jej starszą siostrę, że postanowiła odbić ją z rąk tyrana, a przy okazji ocieplić stosunki obu narodów. Jednak w momencie przekroczenia bram stolicy Hallandren skołowana Vivienna kompletnie nie wiedziała co robić i tylko dziwnym zrządzeniem losu trafiła na pozornie życzliwe jej osoby. Tymczasem Siri w królewskim pałacu powoli zaczyna dostrzegać, że niektóre wieści o ogromnym państwie oraz jego monarsze są stereotypami.

Najważniejsze jest jednak to, że mimo dość ogranych schematów (wysłanie księżniczki, aby ratować państwo czy próba jej ocalenia z góry skazana na niepowodzenie), Sanderson w "Rozjemcy" bawi się z czytelnikiem w niespodziewane zwroty akcji i budowanie wizerunków na podstawie błędnego pierwszego wrażenia. Szczególnie przejawia się to w przypadku Vashera, głównego bohatera jednej z fabularnych nici – pisarz podsuwa odbiorcom skojarzenia oraz przedstawia pewne czynności w konkretnym świetle, uzyskując efekt odbicia lustrzanego – czytelnik uważa postać za kogoś zupełnie innego, a w połowie lektury następuje suspens i dwa wątki odwracają się o sto osiemdziesiąt stopni, włącznie ze znaczeniem większości symboli i dokonanych wyborów.

Właściwie wszystkie – z wyjątkiem Siri, Vivienny i trochę trudny do określenia Dar Pieśni – postacie pierwszoplanowe są niejednoznaczne, powyższy przykład sprawdza się summa summarum zarówno w przypadku bohaterów kreowanych na początku na negatywnych, a wręcz antagonistów, jak i tych pozytywnych, rzekomo pomocnych. Jednak nie tylko pierwsze wrażenie i zabiegi Sandersona czynią z sylwetek utworu ciekawe i wielowymiarowe charaktery. Mimo że dramatis personæ skrywają niejeden sekret, to znamy ich motywacje i cele (chociaż czasem mylnie odebrane), stopniowo także poznajemy historie konkretnych postaci, co po połączeniu faktów dużo wyjaśni. Przede wszystkim jednak bohaterowie magnetyzują – przyciągają czytelnika tajemniczością, pozwalają przejmować się swoimi losami i mają cechy umożliwiające identyfikowanie się z nimi.

Nikt nie powinien też narzekać na warstwę lingwistyczną utworu. Sanderson napisał tekst bardzo przejrzystym, klarownym i stonowanym w materii poetyckich porównań oraz metafor językiem. Nie bawił się w stosowanie leksykalnych wariacji, przez co formuła jego powieści jakoś niespecjalnie wybija się w tej sferze ponad inne książki fantasy. Warsztatowo – na tym etapie twórczości – można mówić raczej o rzemieślniczej pracy niż artystycznym wyrazie, aczkolwiek od czasu do czasu pojawiają się tutaj bardziej wyrafinowane środki. Niemniej na prawdziwy popis kunsztu poważnych treści i wysokoartystycznego stylu à la Sanderson czytelnik musiał poczekać do ukazania się "Duszy cesarza" bądź "Archiwum Burzowego Światła".

Poza tym Rozjemca prezentuje się jako bardzo dobrze napisana, sprawnie poprowadzona i wciągająca powieść rozrywkowa nie najniższych lotów. Z pewnością oferuje kilka nowych doświadczeń, przedstawia barwną wizję świata, nierzadko pobudza emocje i na pewno unika przewidywalności. Była to kolejna – po "Elantris" oraz pierwszym "Ostatnim Imperium" ¬ próba zmierzenia się z oczekiwaniami czytelników na coś nietypowego i moim zdaniem autor w pełni podołał wyzwaniu.

*Określenie pisarza stosowane w odniesieniu do pierwszej trylogii, osadzonej w świecie "Z Mgły Zrodzonego".

**System magiczny bazujący na Oddechach nazywany jest w utworze Biochromą.

Recenzja dostępna na portalu Fantasta.

[adrturz-blog]

Koronacja, a po niej dłużący się bal

Są takie książki – bardzo dobrze napisane i z ciekawymi bohaterami – które wyraźnie pokazują, że autor zbyt mocno przywiązał się do wykreowanego przez siebie świata przedstawionego, dlatego nie jest w stanie dokonać w nim drastycznych zmian. Na taką przypadłość najwyraźniej zapadła Robin Hobb, uznana i utalentowana pisarka, która ma duże problemy z literackimi pożegnaniami, przez co zakończenia jej  historii są otwarte , protagoniści raczej żyją szczęśliwie, a na pewno długo, zaś gdzieś pod tym wszystkim skrywa się subtelna zapowiedź kontynuacji. 

W Przeznaczeniu Błazna opowieść o Bastardzie i tytułowym charakterze zmierza ku końcowi – w przeciwieństwie do poprzedniego tomu, Złocistego Błazna, zwieńczenie historii ma wyraźnie zarysowaną oś intrygi, która przykuwa uwagę czytelnika. Gorzej wypadają tylko wątki poboczne, rozwijające się jeszcze długo po domknięciu głównej linii fabularnej trylogii. Nie jest jednak źle – bohaterowie, którzy przypadli nam do gustu, przeżywają (co jest zarówno plusem i minusem), sztafaż wciąż oczarowuje, zaś książkę czyta się nader przyjemnie. 

Bastard tym razem wyrusza w misję, od której naprawdę zależeć będą dalsze losy Królestwa Sześciu Księstw. W wędrówce towarzyszą mu między innymi Cierń, Młotek oraz książę Sumienny – i to właśnie ten ostatni będzie musiał zadecydować, czy zgładzić uwięzionego w lodzie smoka, czy okazać mu łaskę i wypuścić na wolność. Każda z opcji ma zarówno swe wady, jak i zalety, lecz wybór, która będzie korzystniejsza dla świata, nie jest wcale taki łatwy. Tymczasem Błazen, pewien śmierci, zamierza dopełnić własnego proroctwa. Z kolei Bastard jest rozdarty pomiędzy wiernością przyjacielowi a obowiązkiem wobec władcy, na dodatek nadal ścigają go demony przeszłości. 

Niewątpliwie najmocniejszym aspektem powieści są bohaterowie. Bastard Rycerski Przezorny, potomek władców Królestwa Sześciu Księstw z nieprawego łoża, wciąż z wielu względów musi ukrywać  prawdziwą tożsamość pod postacią niejakiego Toma Borsuczowłosego, znanego na dworze Koziej Twierdzy jako wprawny żołnierz, a dla wtajemniczonych użytkownik Mocy i Rozumienia. Czytelnicy doskonale wiedzą, z kim mają do czynienia i znają jego historię, zwłaszcza ci, którzy mają za sobą trylogię Skrytobójcy, gdzie przedstawiano losy  bohatera. Nieobce odbiorcom są także jego pobudki, wątpliwości czy dążenia – Bastard to jeden z najbardziej pogłębionych psychologicznie charakterów literatury fantasy: niemalże każde jego posunięcie jest uzasadniona i ma swe podstawy w doświadczeniach oraz wiedzy, jaką nabył podczas niekrótkiego życia. To właśnie z nim można się identyfikować, ale nasze ciągłe rozczarowanie tym, że  los bezustannie szykuje mu niemiłe niespodzianki i zero rekompensaty za poniesione straty i poświęcenie, nie jest czymś, do czego przyzwyczaiły nas inne utwory gatunku. 

Jednak w powieści ważni są także inni bohaterowie. Często stery przejmuje Błazen, postać która prawie do końca utrzymywała czytelnika w błogiej nieświadomości, racząc nas zagadkami, wreszcie ujawnia kilka nowych istotnych faktów o sobie. Równie dobrze zarysowany  jest książę Sumienny, młody monarcha borykający się z ciężarem odpowiedzialności – musi wybierać: albo zaufać własnym przekonaniom, albo postąpić zgodnie z wolą narczeskiej narzeczonej. Cierń  raz otrzymuje większe zadania, raz mniejsze, lecz niemal zawsze majaczy gdzieś na skraju głównego planu. Podobnie jest zresztą z Młotkiem, który już od poprzedniej części kreowany był na kluczową postać fabuły, choć tutaj czytelnicy mogli się nieco zdziwić jego ostateczną rolą. 

I chociaż dopracowane w najdrobniejszych szczegółach realia świata przedstawionego, tło ekonomiczno-polityczno-antropologiczne oraz nietuzinkowy system magiczny satysfakcjonują miłośnika fantasy, to Przeznaczenie Błazna cierpi na dwie poważne bolączki. Po pierwsze główna oś fabularna cyklu zamyka się prawie dwieście stron przed końcem książki, a dalej rozwijane są wyłącznie wątki poboczne i  epilogi dotyczące konkretnych bohaterów. A jeśli o tych mowa, pojawia się drugi mankament – niezbyt przekonywujący finał. Pomimo że mamy do czynienia z dość niebezpiecznym, surowym (co można było bardzo wyraźnie dostrzec na przykładzie perypetii Bastarda) uniwersum, to jednak większość postaci pozytywnych kończy szczęśliwie, przez co utwór traci na realizmie, zaś dramatyzm jest dawkowany i rozdzielony na całość powieści. 

Wprawdzie po skończeniu głównego trzonu opowieści nastają wydarzenia mniej ciekawe, a tempo  akcji a zwalnia , to przy tekście utrzymuje nas wyrobione pióro Hobb. Potrafi ona  porywać czytelników – plastyka opisów, barwne sformułowania, poetycka maniera oraz stylistyka przyczyniają się do tego, że od lektury  trudno się oderwać. A i leksykalna strona Przeznaczenia Błazna stoi na bardzo wysokim poziomie. 

Na pewno tytułowi przyjrzeć się warto, chociaż nie jest on żadnym arcydziełem gatunku lecz zaledwie powieścią z górnej półki. Warstwa fabularna nie jest nadmiernie rozbudowana, dlatego należy przygotować się na parę wieczorów z książką, która swoją drogą i tak do najcieńszych  nie należy. Gwarantowane są mimo wszystko dobre wrażenia, kilkanaście naprawdę zapierających dech w piersi momentów oraz bohaterowie z krwi i kości. Szkoda tylko, że w większości wartka akcja oraz wyraziste postacie tracą przez „łagodne” rozwiązania fabularne.

 Recenzja ukazała się na portalu Fantasta.

[adrturz-blog]

Literacka kostka Rubika

Onikromos, Paweł Matuszek

Paweł Matuszek, były redaktor naczelny „Nowej Fantastyki”, już w Kamiennej ćmie pokazał, że  eksperymentowanie z formą i treścią oraz zabawa dwoma różnymi mediami przy tworzeniu  spójnej opowieści mogą się powieść i wnieść do fantastyki powiew świeżości. Teraz przyszedł czas na większą formę, bo Onikromos jest ponad trzy razy obszerniejszy od poprzedniej książki  autora, zaś jego treść została jeszcze bardziej nafaszerowana nieszablonowymi zabiegami, choć pisarz zrezygnował z medium graficznego. Niemniej wciąż wymaga od czytelnika dużego skupienia i zwracania uwagi nawet na najdrobniejsze detale – inaczej wiele może umknąć, przez co łatwo zagubić się w zagmatwanym labiryncie tej powieści szkatułkowej.

Tragiczna i zagadkowa śmierć brata sprawiła, że Druss został ostatnim człowiekiem w Linvenogre, mieście zamieszkiwanym przez dwie obce rasy, w którym surowe, bezwzględne rządy sprawuje Rada. To właśnie ona stoi na przeszkodzie odkrycia sekretów związanych z odejściem brata protagonisty, lecz Druss i ma zamiar – z pomocą przyjaciół Tenana i Hemala – rozwikłać tajemnicę. Jednak nie wie, że za nią kryją się kolejne sekrety, mogące doprowadzić do zagłady miasta. A władza doskonale zdaje sobie z tego sprawę i śledzi niemal każde jego posunięcie.

Onikromos to kostka Rubika, którą należy złożyć z pozornie niepasujących do siebie elementów. Matuszek snucie opowieści odsuwa na boczny tor, a pierwsze skrzypce grają tu liczne zagadki oraz świat przedstawiony, rozbity na kilka różniących się od siebie obrazów – czasem odnosi się nawet wrażenie, że to zupełnie inne uniwersa. Lecz to tylko złudzenie, tych zresztą w książce niemało. Cała powieść składa się z historii o różnej długości, niektóre zajmują nawet kilka stron, i to za ich pomocą autor często ucieka od głównej osi fabularnej, rozwijając wątki poboczne. Mają one zatarte punkty styczne i nierzadko wydaje się, że łączy je tylko świat przedstawiony, lecz gdy kopie się coraz głębiej – odpowiedź powoli się krystalizuje. Niestety, to co jest najlepsze w utworze, czyli tajemnice, czasem zawodzi – autor nie daje szybkich rozwiązań i odbiorcom przychodzi niekiedy czekać na nie  tak długo, że zostają zepchnięte przez inne, tracąc swój urok.

Matuszek stawia na rozwój wypadków i ciągłą zmianę, szukanie nowych tropów, obiektywne myślenie i różnorodne sposoby rozumowania, zatem aby znaleźć klucz do szyfru Onikromos, trzeba się mocno wysilić – i rozgryźć zasady gry. Zagubienie się w gąszczu wątków i treści jest bowiem bardzo łatwe, dlatego najlepiej analizować wszystko dwojako, bo odpowiedź, która wydaje nam się oczywista, niejednokrotnie zwodzi, może kryć się w podtekście, ale równie dobrze szukając jej w aluzjach, czytelnik może zbłądzić.

Warsztat autora   może wydawać się chaotyczny i dość osobliwy – szczególnie, że Matuszek już na początku odrzuca tradycyjną narrację i przedstawia historię w nietypowy sposób, nieco ją szatkując i  skrywając jej sedno. Ponadto zmyślnie żongluje  szablonami i wzorcami, które nasuwają czytelnikowi wiele skojarzeń i prowadzą w ślepy zaułek, by potem nagle zaskoczyć. Dzięki temu pisarz wymusza na odbiorcy przełamanie schematów myślowych, inaczej nie będzie w stanie zrozumieć, co właściwie autor miał na myśli i co pragnął przekazać. Na szczęście plastyczne dialogi, wyważone, sugestywne opisy czy tempo akcji – pozwalają  „gładko” przejść przez lekturę i zająć się analizą treści. Nieco przeszkadzają tylko neologizmy, których według mnie powinno być tu odrobinę mniej, bo wybijają czasem z rytmu.

Zaszufladkowanie Matuszkowi nie grozi – czytając konkretne historie tworzące tę  mozaikę, odnosi się wrażenie, że niektóre elementy zostały wciśnięte do nich tak, aby stworzyć – pozornie niezazębiające się – hybrydy. Owocuje to tym, że w powieści można dostrzec elementy grozy, science fantasy, realizmu magicznego, alternatywnych rzeczywistości, a wymieszane tu konwencje, jak chociażby oniryzm i surrealizm  razem stanowią niezwykle osobliwy obraz, którego sens dla każdego będzie inny, lecz zawsze ułoży się w  spójną wewnętrznie całość.

„Tajemniczość” to drugie imię tej niełatwej książki. Po ostatniej stronie przemyślenia nie przestają prześladować, a pozornie złożona układanka nie daje spokoju, szczególnie, że zawarte w niej zagadki nierzadko mają drugie dno. Autor podołał własnemu wyzwaniu i sprawił, że szablony prowadzą  donikąd. Onikromos wymaga od czytelnika intelektualnych rozważań na kilku płaszczyznach, utwór porusza kwestie zastanawiające i kontrowersyjne (jak koegzystencja dwóch odrębnych kultur i gatunków na podobnym poziomie rozwoju), zaś  pointa całości zostawia na odbiorcy trwały ślad.  Fabuła, rozwijana w nieprzewidywalny sposób, zmierza w ciekawym kierunku – a tam w finale historia się nie kończy, wręcz przeciwnie, dopiero zaczyna.

.

Recenzja ukazała się także na portalu Fantasta.