ރާއްޖޭގައި ޖުޒާމުބަލި ޖެހިގެން ގއ. ހުނަދޫ ގައި ތިބި މީހުންގެ ވާހަކަ !
ގއ.ވިލިނގިލީ ޕެންޒިވިލާ އަލްފާޟިލް ޢަބްދު ﷲ ޢަލީ އާއީ ގއ.ވިލިނގިލީ ކަންމަތީގެ އަޙްމަދު ފިކުރީ ކިޔައިދެއްވި ގޮތުގައި އެދެމީހުން ހުނަދޫއަށް ގެންދެވުނީ ޢުމުރުން ބާރަވަރަކަށް އަހަރުގައި ހިރިހަމާންތިކަލޭފާނުގެ އަތޮޅުވެރިކަމުގައެވެ. އޭރު ހުނަދޫގައި މީހުން ބައިތިއްބައިފައި ތިބީ ވަކި ތަރުތީބަކުން އަޅާފައިވާ ގެތަކެއްގައެވެ. ގެއާއި ބަދިގެއާއި ގިފިލި ރާނާފައިވާއިރު މިތަންތަނުގެ ފުރާޅުގައި ހުރީ ފަންލައިފައެވެ. ގެތައް ރާނައި އުވަޖަހައިދިނީ ރަށުގައި ތިބި ބަލި މީހުންނެވެ. އޭރު އެރަށުގައި 68 މީހުންތިއްބެވެ. އަދި އައްޑޫ ބަޣާވާތަށްފަހު އެރަށުގައި 120 މީހުން ތިބި ދުވަސްވަރެއްވެސް ދިޔައެވެ. ޢަބްދު ﷲ ޢަލީ އާއި އަޙްމަދު ފިކުރީ ފޮނަދުވަށް ގެންދެވުނުއިރު އެރަށުގައި ތިބި ބަލިމީހުންގެ ތެރޭގައި ފަޔާއި އަތުގައި ފާރުހެދި އުމަގު ހެދިފައިވާ މީހުންނާއި ، މުޅިގައިގައި ފާރު ހެދިފައިވާ މީހުންނާއި ، އަތް ފައިގެ އިނގިލި ގިރިގެން ގޮސްފައިވާ މީހުންތިއްބެވެ. އަދި ރަށުތެރޭގެ ކަންތައް ބެލެހެއްޓުމަށް ޓަކައި އިސްވެ އަމުރު ކުރާނޭ ބަޔަކުވެސް ބަލި މީހުންގެ ތެރެއިން ހަމަޖައްސާފައި ތިއްބެވެ. ކަށުކަމާކެމީގެ ކަންތައްތަކާއި މީހުންގެ މެދުގައި ދިމާވާ މައްސަލަތައް ބަލައި ނިންމަމުން ގެންދިޔައީ މިދެންނެވި މީހުންނެވެ. ހުނަދޫގައި އިސްވެ ބަސްކިޔާ މީހަކަށް އޭރު ހުރީ ގއ.މާމެންދޫ ބެހެދައްލަގޭ މޫސާތަކުރުފާނު (ކާޅާ ) ކިޔާ މީހެކެވެ. މިސްކިތު މުދިންކަމާއި ކަށުކަމާކެމީގެ ކަންތައް ބަލަހައްޓަމުން ދިޔައީ އޭނާއެވެ. އޭނާގެ ބެލުމުގެ ދަށުން ކަންތައްތައް ހިންގައި ބެލެހެއްޓުމައްޓަކައި 12 މީހުން ހަމަޖައްސާފައި ތިއްބެވެ. ޖުޒާމުބަލި ޖެހިފައި ތިބި އަންހެނުން ބައިތިއްބާފައި ތިބި ހަވޮއްޑާގައިވެސް ރަށުތެރޭގެ ކަންތައްތައް ބެލެހެއްޓުމަށް ދެތިން ފިރިހެނުން ބައިތިއްބާފައި ތިބިކަމަށްވެއެވެ. - ނުނިމޭ - މާތް ﷲ މި މީހުންގެ ފާފަ ފުއްސަވައި ރަޙުމަތް ލައްވާށި ! އާމީން
ރާއްޖޭގައި ޖުޒާމުބަލި ޖެހިގެން ގއ. ހުނަދޫ ގައި ތިބި މީހުންގެ ވާހަކަ -2 ވަނަ ބައި-
ކެއުމާއި އެނޫންވެސް ކަންކަމަށް ސަރުކާރުން ފޮނުއްވައިދެއްވާ އެހީތައް އެކަށީގެންވާ ގޮތެއްގައި ލިބެމުންދިޔައެވެ. ނަމަވެސް ބައެއް ފަހަރު ތަކެތިލިބުން ލަސްވާގޮތް ދިމާވިއެވެ. ސަރުކާރުން ފޮނުއްވައިދެއްވަމުން ގެންދެވި ތަކެތީގެ ތެރޭގައި ހެމެނުނީ ކޮންމެ މީހަކަށް މަހަކު 1/2 -8 ނާޅި ހަނޑުލާއި 3 ކިލޯ ފުަށާއި، 3 ކިލޯ ހަކުރާއި، މަސްދުވަހަށްވާނެ ހަވާދާއި، ވޮށުތެލެވެ. އަދި އަހަރަކު 2 ހެދުން ( 2 މުންޑު، 2 ގަމީސް، 2 ހުދު ފޮށާ، 2 ހަރުވާޅު ) ލިބުނެވެ. ބައެއް ފަހަރު ހެދުން ލިބުމުގެ ބަދަލުގައި ފޮއްޗާއި ނުފަހާ މުންޑު ލިބުނު ފަހަރުވެސް ދިމާވިއެވެ. މިގޮތަށް ދިމާވިފަހަރު އެރަށުގައި ފަހާފޮށްޓެއް ނުހުންނާތީ ގަމީހާއި މުންޑާއި ހަރުވާޅު ފެހީ އަތުންފަހާ ތިނޯހުންނެވެ. ކެއުމަށް ބޭނުންވާ ކާށި ރަށުން ލިބެއެވެ.
މަސް ހޯދަން ގޮސްއުޅުނީ ކައިރި ފަޅުރަށާއި ފާހަގަކޮށްފައިވާ ތިލަތިލަޔަށެވެ. މި ދަތުރުތައް ކޮށް އުޅުނީ ކަނދުފައްޗާއި އަމިއްލަޔަށް ބަންނަ ބޮއްކުރާގައެވެ. ބައެއް ފަހަރު އެކި ފަޅުފަޅަށް މަސްހިފަން ގޮސް އުޅުނެވެ.މަސް ބާނަން ބޭނުންކުރީ ވަކައިން ތައްޔާރުކުރާ މިޔަވާއްޔެވެ. ބުޅި ހޯދަނީ މަދުމަދުން ނަމަވެސް ހުނަދޫ ފަޅަށް އަންނަ ދޯނިފަރުގެ މީހުންނަށް ތެލުލި ބަނބުކޭލާއި ކާށި ދީގެން އެމީހުން އަތުންނެވެ. ދެކުނުގެ ބަޣާވާތުގެ ދުވަސްވަރު ކާޑުގެތަކެއްޗާއި އެނޫންވެސް ސަރުކާރުން ދެއްވަމުން ގެންދެވި ތަކެތި ލިބުން ދަތިވިއެވެ. ޚާއްޞަކޮށް ބަޣާވާތް ނިމުނުތާ ކައިރީގައި މިކަމުގެ ދަތިކަން މާބޮޑުވިއެވެ. މަހަކަށް ހަމައެކަނި 2 ނާޅި ހަނޑޫ ލިބުނު ދުވަސްކޮޅެއްވެސް ދިޔައެވެ. ފަލަމަޑިޔާއި ތަރުކާރީވެސް އެދުވަސްކޮޅު ރަށުގައި ހެދުން ދެރަވެ ރުއްތަކުގެ މަތިވަރުވެސް ވަރަށް ބޮޑަށް ދަށަށް ދިޔައެވެ. ނަތީއްޖާއެއްގެ ގޮތުން ހައިހޫނުކަން ބޮޑުވެ މިކަމުގެ ތެރޭގައި ގިނަބަޔަކު މަރުވެގެންވެސް ދިޔައެވެ.
އެއްދުވަހާ 2 މީހުން 3 މީހުން މަރުވި ދުވަސްވެސް ދިޔައެވެ. އަދި މަރުވަމުންދިޔަ މީހުން ވަޅުލުމަށްޓަކައި ކަފުނާއި ކަފަޔަށްވެސް ދަތިވާގޮތް ދިމާވިއެވެ. ކޮންމެ މީހަކުވެސް ހުނަދޫއަށް އައިސްތިބީ ޢާއިލާ އާއި އަލުން ބައްދަލު ނުވާނެކަން އެނގިހުރެއެވެ. އެހެންކަމުން ބައެއް މީހުން ހުނަދޫއަށް އައިރު ކަފުނާއި ކަފަ އަދި ސަންދޯއްޖަހާނޭ ފިލާވެސް ގެނެސްފައި ހުއްޓެވެ. އަނެއް ބަޔަކު ހުނަދޫއަށް އައި އިރު އެފަދައެއްވެސް އެއްޗެއް ނުގެނެއެވެ.ސަރުކާރުންވެސް ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ކަފުނާއި ކަފަ ފޮނުއްވަާދެއްވައެވެ. ނަމަވެސް އެއްފަހަރު މާގިނަމީހުން މަރުވެ ކަފުނާއި ކަފަ ރަށުން ހުސްވެ ބައެއް މީހުން ވަޅުލީ ހަކުރާއި ހަނޑުލާއި ފުށް ހުސްކުރި ގޯނި ދޮވެ އެގޯނި ލައްވައިގެންނެވެ. ސަންދޯކުގެ ބަދަލުގައި ބޭނުން ކުރީ ވިޔެފައިވާ ތޮށައްޔެވެ. މަރުވާ މީހާ ހިނެވުމަށްޓަކައި ގެންދަނީ އެމީހެއްގެ އެނދާއިއެކު ގޮނޑުދޮށަށެވެ. ލޮނުން ރަނގަޅަށް ހަށިގަނޑު ދޮވެ ހެދުމަށްފަހު ހިނަވަނީ ސާފު ފެނުންނެވެ.މާ ބޮޑަށް ފާރު ހެދިފައިވާ މީހުން ސާފުކުރަނީ އުނިފަތް އުނގުޅައިގެންނެވެ. - ނުނިމޭ -
ރާއްޖޭގައި ޖުޒާމުބަލި ޖެހިގެން ގއ. ހުނަދޫ ގައި ތިބި މީހުންގެ ވާހަކަ -3 ވަނަ ބައި ( ފަހުބައި )
ވައަކަންކުރާ މީހުންނަށާއި އެނޫންވެސް އެކިކަހަލަ ކުށްކުރާ މީހުނަށް ހުނަދޫގައިވެސް އަދަބުދީ ހެދިއެވެ. މިގޮތުން ރަށުން ލިބޭ ކާށްޓާއި، ފަލަމަޑީގެ ބާވަތްތަކާއި ، ތަރުކާރީއާއި އެނޫންވެސް ތަކެތި ޢަންމުކޮށް އެންމެނަށް ބައިއަޅައިގެން ބަހާއިރު، ކުށްކުރާ މީހުންނަށް ނުދިނުމާއި، އަނދަގޮނޑި ޖެހުމާއި، ފަނުން ހަދާފައި ހުންނަ ގުދަނަށްލައި ބަންދުކޮށް އެކަހެރި ކުރުން ފަދަ ކަންތައްކޮށް ހެދިއެވެ. ތަކުރާރުކޮށް ވަކަން ކުރާ މީހުންނަށާއި މާބޮޑަށް ނުކިޔަމަންތެރިވާ މީހުންނަށް އެނޫން އަދަބުވެސް ދީހެދިއެވެ.
ހުނަދޫ އާއި ހަވޮއްޑާގައި ތިބޭމީހުން އެބަޔަކު ތިބޭ ރަށްފިޔަވައި އެހެން ރަށަކަށް ދިއުން އޮންނަނީ މަނާކޮށްފައެވެ. ނަމަވެސް ކޮނޑޭ، ދިޔަދޫ، ދާންދޫ، ނިލަންދޫ، ފަޅުގައި ހުންނަ ކުދި ބައްތެލިފަހަރު ރޭނގަޑު ހުނަދޫއަށް ގެނެސްގެންނާއި ކެޔޮދަޅިން ކަނދުފަތި ހަދައިގެންނާއި އަދި ހުނަދޫގައި ކުދިދޯނި އަމިއްލަޔަށް ބަދެގެން ގޯނިން ރިޔާނަގައިގެންނާއި އަދި ފަލިޖަހާފައި ހުނަދޫގައި ތިބި ބައެއް މީހުން ( ޖުޒާމްބަލި ޖެހިފައިވާ އަންހެނުން ތިބިރަށް ) ހަވޮއްޑާ އަށް ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ގޮސް އުޅުނެވެ. އަދި މިގޮތަށް ހަވޮއްޑާއަށް ދާމީހުން މަސްދެމަސްވަންދެން އެރަށުގައި ތިބުމާއި ހަވޮއްޑާގައި ތިބޭ އަންހެނުން ހުނަދޫއަށް ގެނައުން ފަދަ ކަންކަން މަދުންނަމަވެސް ކޮށް އުޅުނެވެ.
ބަލި މީހަު ހުންނަންޖެހޭ ރަށްފިޔަވައި އެހެން ރަށެއްގައި ހުރިކަން އަތޮޅު އޮފީހަށް އެނގިވަޑައިގެންފިނަމަ އެމީހަކު ހުންނަންޖެހޭ ރަށްކަށް ވަރަށް އަވަހަށް ގެންދަވައެވެ. ބަލިމީހުން މިގޮތަށް އެއްރަށުން އަނެއްރަށްށް ކުރާ ދަތުރުތަކުގައި ބައެއް ފަހަރު ދަތުރުމަތީ ބެހިގެން އެހެން ރަށްރަށަށް ލެއްގުމާއި ، ވިއްސާރައިގެ ނުރައްކަލާއި ކުރިމަތިވުމާއި، ކަނޑުމަތިން ހޮވައިގެން ހުނަދޫއަށް ގެނައުން ފަދަ ކަންކަން މަދުން ނަމަވެސް ހިނގިއެވެ . ފޫހި ފިލުވުމުގެ ގޮތުން ހުނަދޫގައި މާ ޚައްޞަކަމެއް ނުކުރެއެވެ. ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ތާރަޖަހައި އުޅުނެވެ. ނިމުނީ
މާތް ﷲ މި ބަލީގައި މަރުވެދިޔަ މީހުންގެ ފާފަ ފުއްސަވައި ރަޙުމަތް ލައްވާށި ! އާމީން !
ނޯޓް :
01 - ޗާޓު ގައި މިރަށަށް ނަން ދެވިފައި އޮތީ ފޮނަދޫގެ ނަމުންނެވެ. އެހެންނަމަވެސް މިރަށުގެ އަސްލު ނަމަކީ ހުނަދޫއެވެ.
02- ހުނަދޫއިން ރަށަށް އައުމަށް ފަހު މަރްޙޫމު ޢަބްދުﷲ ގއ.ވިލިނގިލީގައި ކޮށް އުޅުމަސައްކަތަކީ ޤުރުއާން ކިޔަވައި ދިނުމެވެ. މަރްޙޫމު ފިކުރީ ވެސް ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ޤުރުއާން ކިޔަވައި ދިނެވެ އަދި އަތޮޅު ތަޢުލީމީ މަރުކަޒު ވޮޗަރުކަންވެސް ކުރިއެވެ. ( ފޮޓޯ : ވެލި ޕޭޖް / ވިލިނގިލީ )
03 " މައުލޫމާތު " ޞިއްޙީ ޚިދުމަތުގައި ދިވެހި ރާއްޖޭގެ އިއްޔެ އާއި އިހަށްދުވަސް / މުޙައްމަދު އިސްމާއިލް ފުޅު - ނައިފަރު / މއ.މާފުނަ ، ކ.މާލެ