dhivehi bavana

a cultural mapping blog scanning the cyberspace for artefact’s of culture, history, art, nature of the Maldive Islands creating an ethnoscape through selective use of impulse and curiosity. Editor: Ahmed Ikram (aike) contact: [email protected]

[dhivehi]

އައްޑޫ ހުޅުދޫ ބަނދަރު މަތީގައި ވާ ހެލަވަން އާއި ހެލަވަން ގެނައި މީހާ ގެ ކުޑަ ތައާރަފެއް.

Ali Anwar Ibrahim

oodnrStesp9c6fcctm7gmfgi28i0105f972037lma61ch99mh3l5ccclug07 ·

ހުޅުދޫ ބަނދަރު މަތީގައި ބަހައްޓާފައި ވާ ހެލަވަނަކީ 1991 ވަނަ އަހަރާއި ޖެހެންދެން ވެސް ހުޅުދޫ އެޅެހިށިގޭ ގޯތިތެރޭގައި ހުރި އެއްޗެކެވެ. ހުޅުދޫ އަށް ހެލަވަން ގެނެސްފައިވަނީ ހުޅުދޫ އެޅެހިށިގޭ ދޮންމަނިކު އެވެ.

އޭނާގެ ނަން މަޝްހޫރުވެފައި ވަނީ ފަނޑިޔާރު ތައްކާނުގެ ދޮންމަނިކުގެ ނަމުންނެވެ. އޭނާގެ ފުރިހަމަ ނަމަކީ އިބްރާހީމް ބަހާއުއްދީނު (1864-1932) އެވެ. އޭނާ އަކީ މުހައްމަދު ޝަމްސުއްދީން ތިންވަނައިގެ ދުވަސްވަރު ހުޅުދޫ އެޅެހިށިގޭ ގައި ދިރިއުޅުއްވި މަޝްހޫރު މަހުޖަނެކެވެ. އިލްމު ވެރިއެކެވެ. ހުނަރުވެރިއެކެވެ. މޮޅު މާލިމީ އެކެވެ. އެދުރު ބޭކަލެކެވެ. މޮޅު ވަޑިއެކެވެ. ހިޖާޒުކަރައިގެ މައްކާ ގައި 2 އަހަރަށް ހުންނަވައިގެން އަރަބި ބަހާއި ދީނީ ތައުލީމް ހާސިލު ކުރެއްވި އެވެ. ދުނިޔޭގެ ގިނަ ގައުމުތަކަށް ޒިޔާރަތް ކުރެއްވިއެވެ.

މައިކްރޯސްކޯޕް އަކާއި ބޮޑު ދުރުމީ އަކާއި މާލިމީ ފިލާ އާއި ޕިސްތޯލެއް ގެންގުޅުއްވި އެވެ. އަތަރު ހަދާ މެޝިން އާއި ޗާޕް މެޝިނެއް ގެންނެވިއެވެ. އޭނާ ސްރީލަންކާ އިން ހެލަވަނެއް ވެސް ގެންނެވިއެވެ. ސޮޑާ ޖޫސް އެޅެހިށިގޭ ގައި ތައްޔާރު ކުރެއްވި އެވެ. ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ދަނޑުވެރިކަން ކުރެއްވިއެވެ. އައްޑޫ އާއި ފުވައްމުލަކާއި ހުވަދޫ އަތޮޅުގެ ހިކިމަހާއި ކޮފުރާ ފަދަ ތަކެތި އަމިއްލަ އޮޑި ފަހަރުގައި ސްރީލަންކާ އަށް އެކްސްޕޯޓް ކުރެއްވިއެވެ.

އޭނާ ފަސްދާނު ލެވިފައިވަނީ ހުޅުދޫ ހުކުރުމިސްކިތުގެ އިރުއުތުރުގައި ވާ ބިސްތާނުގައެވެ. އޭނާ ދުނިޔެ ދޫކުރެއްވި އިރު 3 ބޭފުޅުން ތިއްބެވި އެވެ. އެއީ:

1. މުހައްމަދު ތައުފީގު ނިޔައުވީ 1994 ގައި

2. އަބްދުލް މުހުސިން ނިޔައުވީ 1971 ގައި

3. އަހްމަދު ސާލިހު. ނިޔައުވީ 1967 ގައި

ދޮންމަޱިކު ނިޔާވި އިރު ކާވެނި ބައްލަވައިގެން ހުންނެވީ ކިލެގެފާނު ގެ ދޮށީދީދީ ގެ މީދޫ ގަނޑުވަރު ހަސަންދީދީ ފިޔޯރީ ދޮންދީދީގެ މަރްޔަމް ދީދީ އާއި އެވެ. މަރްޔަމް ދީދީ ނިޔާވިީ 1980 ޖެނުއަރީ 10 ގައެވެ. އެދެމެދު ދަރިއަކު ނެތެވެ.

ދޮންމަޱިކު ހުޅުދޫ އަށް ގެންނެވި ހެލަވަނަކީ މީގެ 100 އެއްހާ އަހަރު ކުރިން ސްރީލަންކާ އިން އޭނާގެ އޮޑިއެއްގައި ގެނެސްފައިވާ ހެލަވަނެކެވެ. ހެލަވަން ގެނައުމުގެ ބޭނުމަކީ ރުކުކާށިން ތެޔޮ ހޭނުމަށެވެ. އެ ގޮތުން އެކަމަށް ބޭނުންކުރަނީ ކުރޮޅި ނުވަތަ ކޮފްރާ ( ގޮގޮޑި) އެވެ. ކޮފްރާއިން ކޫލް ޕްރެސް އޮއިލް ( ވަރޖިން ކޮކޮނަޓް އޮއިލް) ހަދާށެވެ.

ހެލަވަން އޮޕްރޭޓް ކުރަނީ އޭގައިވާ ބޮޑު ވަނުގެ ތެރެއަށް ކްރޮޅިތައް ފަޅިކޮށްފައި ލުމަށްފަހު ހިލައިން އޮންނަ މޫލާ ވަނުތެރެއަށްލައި އަނބުރައިގެން ކްރޮޅިތައް ހިމުންކޮށް ޗިސްކޮށްގެންނެވެ. ހިމުންވަމުން ދިޔަ ވަރަކުން ކްރޮޅީގައި ހުރި ތެޔޮ ވަނުގެ ކުޑަ ލޯވަޅުން ނުކުންނަނާނެއެވެ. ދެން އެކުޑަ ވިދުތެރެއިން ތެޔޮ އެޅޭނީ ކުޑަކުޑަ މިނީ ދިޔަދޮއްވަކަށެވެ. އެ ގޮތަށް ތެޔޮ ހާނާއިރު ހޫނު ކުރާކަށް ނުޖެހެއެވެ. އެއަށް މިޒަމާނުގައި ކިޔާއުޅެނީ ވަރޖިން ކޮކޮނަޓް އޮއިލް އެވެ.

ނަމަވެސް އެއްވެސް އިރެއްގައި ހެލަވަން ބޭނުންކޮށްގެން ތެޔޮ ހޭނުމުގެ މަސައްކަތް ހުޅުދޫ ގައި ކޮށްފައި ނުވެއެވެ.

އެ ގޮތުން ހެލަވަނަކީ ހުޅުދޫ ގެ އެވޭލާ ތާރީޚު ގެ ބައެއް ދައްކުވައިދޭ މޮނޫމެންޓް އެއްހެން ބަނދަރުމަތީގައި ބަހައްޓާފައި ހުރި ތާރީޚީ ނިޝާނެކެވެ.

#addu #hulhudhoo #bahaaudheen #helavan

[dhivehi]

ކޮމާންޑަރ ބަންދު މުޙައްމަދު ކަލޭފާނު ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގެންނެވީ 11 ޑިސެންބަރު 1907 ގައި. ބަންދު މުޙައްމަދު ކަލޭފާނުގެ ބައްޕައަކީ ހުވަދު އަތޮޅު ވިލިނގިލީ މަފުތާގެ މަޙްމޫދުގެ ޙަސަން ތައްޚާނު. މަންމައަކީ ހުވަދު އަތޮޅު ހަވަރުތިނަދޫ ފޮތެލުގޭ މަރިޔަމް މަނިކެ.

via x @H_haleem_AH

[dhivehi]

ކެއްކުމުގައި އަދި ބޭސްވެރިކަމުގައި ބޭނުން ކުރާ ބައެއް ގަސްގަހާގެހި

Yumna Yum ·Follow

ndestrSoopim1ivf0h217 2u3e9raf0,1l5h2N0078ho6ilf63tb 1am50e5 ·

ކެއްކުމުގައި އަދި ބޭސްވެރިކަމުގައި ބޭނުން ކުރާ ބައެއް ގަސްގަހާގެހި އަދި ބޭހުގެ ގޮތުގައި އަދި މީރުވަސް ދުއްވުމަށް ބޭނުންކުރާ ގަހުގެ ތަފާތު ބައިތަކުގެ ބައެއް ނަންތައް.( މިސާލަކަށް ތޮށި، ލަކުޑި ،ދަނޑި ,ކުނޑި ، ފަތް, މޫ، ކިރު، މޭވާ ،މައު، އޮށް ،ތޮޅި) ޓިކްޓޮކް ވީޑިއޯ ހަދާ ކުދިން ވެސް ވާނެ މިފަހަރު ނަންތައް ރަނގަޅަށް ދަސްކޮށްލަންވާނެއެވެ. ގަނދަކޯޅި ކުޅިތުޅާ ފަދަ ނަންތައް ވަރަށް ގިނަ ފަހަރު ނުބައި ކޮށް ބޭނުން ކޮށްފައި ހުންނާތީ ފެނެއެވެ.

Thai Basil, ގަދަކޯޅި ،ހުދުގަނދަކޯޅި ، ހުވަނދު ގަދަކޯޅި

Holy Basil , Sweet basil (Ocimum basilicum)

(Thulsi) ކުޅިތުޅާ

ބޭސިލް ގަނދަކޯޅީގެވެސް ކުޅިތުޅާގެ ވެސް ވަރަށް ގިނަ ބާވަތް ހުރެއެވެ*

އަޅުގަނޑު ދެކޭ ގޮތުގައި ފޮނިތުޅާ ކިޔަންޖެހޭނީ ސްވީޓްބޭސިލް އަށް

ނަމަވެސް މިނަން މިވަނީ ބޭސިލް ގެ އާއިލާގައި ހިމެނޭ މިންޓް އާއިލާގެ ގަހެއްކަމަށްވާ ޖާވާޓީ ގަހަށް ކިޔާފައެވެ

The Java tea plant (Orthosiphon aristatus or Orthosiphon stamineus) belongs to the Lamiaceae family, which is the mint family.

Sesame ތިލެޔޮ

Asafoetida ހުނގު

Fenugreek އޯބަތް

Dill ދަމުއި

Caraway ފަރިހިދަމުއި

carom seeds ( ajwain) ހިތިދަމުއި

Star anise ތަރިދަމުއި ، ބިރިޔާނިމާ

Garden cress އަސަޅިޔާ

Sweet wood /Licorice ވޭމުއި

Roselle (Hibiscus sabdariffa) ކަރުކަދު

Saffron ,crocus,(Crocus sativus) ކުކުން

Black mustard seeds ރެވިއޮށް

Brown mustard seeds ރެވި، ކުދިރެވި

Black mustard. , ކަޅުރެވި ، ބޮޑު ރެވި.

lemon grass. ީކާސިންޖ

Polynesian Arrowroot, Fiji arrowroot, Pia seashore arrow root (Tacca leontopetaloides)., Maldives arrowroot ހިއްތަލަ

Violet wood (Viola odorata) ބަނަފްސާ

Black Myrobalan (Terminalia chebula) އަރޮޅި

Belleric mayrobalan (Canarium pimela ) ބުރޮޅި

Stinging nettle ގައިކެހެނބުޅި

Mace ބަޒަބާޒު

Nutmeg (ހުއްދަ އެއްޗެއްނޫން) ތަކޫވައް

Camomile ބަބުނަ

Garden cress އަސަޅިޔާ

black cumin, black caraway، (love in mist) ކަޅުދިރި

Cumin ދިރި

Fannel ދަވިއްގަނދު

Coriander ކޮތަނބިރި

Black pepper (Piper nigrum) އަސޭމިރުސް

Bay leaf ތޭޒް

Long pepper ވަކިފޫ

Tailed pepper, cubeb pepper ކައްބާބު

Country Mint ކުދީނާ

Peppermint ފެފުރުމިންޓް

Java tea ( cat's whiskers) ފޮނިތުޅާ

(ކުރިން ވައިފިލާ ކަމަށް ހީވެފައިއޮތީ)

Galangal aromatic ginger ފޮތިހުވަނދު

Silver bush ފުސްތުޅާ

Gam gugal ގަނދުރަހާ

Devils cotton ( Abroma augustum). ގަރަޑާ

Purslane. ގެދަ

Sea purslane މާފިލާ

Latherleaf (colubrina adiatica) ރާރޮހި ،ރާރޮށި

Rose of Jericho މަރްޔަމް މާ

Jujube ކުންނާރު

Aseyrian plum ,Cordiamyxa އަލީބުޚާރީ

Mysore Gamboge, Egg tree (Garcinia xanthochymus) އަނބިހި

Mastic މަސްތަކާ

Agarwood, eaglewood,Oud, bakhoor (Aquilaria) ބޮކަރު

Babul،Indian gum Arabic tree (Acacia nilotica) ގިއުޅިލާށި

golden shower (Cassia fistula) އައްމަލްތާޝް

Malabar lamiaceae( Indian cat mint). މަސްކޮތަން

Indian saraparilla ނަންނާރި

Devil's apple,Thorn apple, Angel's trumpet (datura stramonium) އޮށަނި

Fever nut (Caesalpinia bonducella )ލާގުޅާ، ކަށިކުނބުރުގަހުގެ (ވަކި)

Milkweed ރުވާ

Butterfly pea( Clitoria ternatea ) ނަންތީތިމާ

Beach morning glory (Ipomea pes-caprae ) ތަނބުރު

Cairo morning glory ( ipomea cairica) ދޮށިމޭނާ

Fountainbush, firecracker plant, coral plant,(Russelia equisetiformis,) ބަޑިކުއްޅަ

Sea vetch tree ހާޅަލަ

Jersey orchid ސަލަ މިސްރީ

Asparagus ސަތާވަރު

Peruvian bark ސިންކޯނަރ

Sea coconut/double coconut ތާވައްކާށި

Quarker buttons، Nux vomica ތަނބިވައް

Indian nettle، Indian acalypha ވައްފުފުޅި ، ވޮއްފޮފުޅި

Caravalla seeds Basturd mustard، spider flower

ވައިފިލާ ، ކުކުޅު ވައިފިލާ

Indian olibanum(.Boswellia serrata) ވައިގުގޫ

Dog mustard, spider clemoe viscosa ރާ ބެބުރި

Angelonea މިސްރު ގަނދަކޯޅި

Barbados aloe ބޭސް ހަބަރުގަސް

Costus root ހުއިސުން

Toothbrush tree އިރާކު

Stone breaker ކާޅުލުނބޯ

hibiscus solandra ކުކުޅުފައި ޕިލާ

Siamese ginger ކޮލިޒާން

Benzoin ކުމުންޒާނި

Lanterna ކަށިކޮތަން

Oregano or lime ހުވަނދު ކޮތަން

Oregano މަސްކޮތަން

Black cutch. ކައިރު

Black dammar, Canarium strictum ,elumi ، ލާމި ބޭސްލާމި، ޗަންދަރުސް

Gum tragacanth (gond katheera). ކަސީރާ

Sandal wood ކެލާ

Dragons blood (Aracaceae) ވަށަގުނލި

Senna obtusifolia (sickle pod) ވައްތިޔަރަ

Indian gooseberry(Phyllanthus emblica ) ބޭސްގޯނބިލި

Lilac tassel flower. ހިރިކުއްޅަ

Asthma weed ކިރުތޮނަ

Billy goat weed ކޮއްޗޭފަތް

Purging croton ޖަމަލުކޮޓާ

False daisy. ކަޅުކަނދިލި

Fox nuts,Lotus puffed seeds (makhana) ލައިނޫފަރު އޮށް

Prickly chaff flower ކަށިހެނބޫ

Mirabelle plum , yellow plum (Prunus domestica subsp.syriaca) އެނބޫ

Cinderella weed , sunderella nodiflora

ނިތުބަޑި ، ކުނަހަނގާލި ، ވަލުކުރެދި

Khus khus grass ލަންސިމޫ

Indian mallow, country mallow މާބުޅާ

Periwinkle, (catherenthus roses), graveyard plant , old maid pink, bright eye މަލިކު ރުވާ

Love vine, dodder laurel ވެލަނބުލި

Thyme leaved gratiola ވެއްޕިލާ

Woody night shade , bitter sweet (solanum dulcmara) ވިހަބަށި

Elephant foot yam, whitespot giant arum (Amorphophallus paeoniifolius)ކުރުކުރު އަލަ

Japanese sweet flag, Japanese rush,(Acorus gramineus) ހުވަގޮށް

Mountain knot grass( Ouret lanata)ހުދުފުށްފިލާ ، ހުދުހުއްޕިލާ

Quinine (Cinchona officinalis) Jesuit's bark , Peruvian bark. ބޭދަނާ

(Zingiber officinale var.rubrum) Red Ginger ކަފޫރު

Ginger (Zingiber officinale) އިނގުރު ،ޒަންޖަބީލު ރޯއިނގުރުރ

Tumeric( Curcuma longa) ގޮށް ރީނދޫ

Elettaria cardamomum, commonly known, green cardamom, true cardamom ކާފޫރު ތޮޅި (ޗޯޓީ އިލައިޗީ)

Amomum subulatum, black cardamom, hill cardamom, Bengal cardamom, greater cardamom, Indian cardamom, ބޮޑު ކާފޫރު ތޮޅި (ބަޅީއިލައިޗީ)

Butterfly ginger ،white garland-lily، white ginger lily,(Hedychium coronarium) ކަރަންކާ

Cinnamomum verum، (synonym Cinnamomum zeylanicum,) true cinnamon، Ceylon cinnamon ފޮނިތޮށި

Clove( Syzygium aromaticum ) ކަރަންފޫ

False Ashoka Tree , Deodar (Polyalthia longifolia) ދެބުދާރު

Sappan wood ބޭސް ފަތަނގު

Climbing dayflower ,Asiatic dayflower ,comelina dhiffusa( Commelina communis) ދިއްކަންފަތް

Bangal dayflower ( Commelina benghalensis) tropical spiderwort. ދިޔަމުރޯޅި

Glory bower ދުގެނތި

Clerodendrum wallichii ޗަނބޭލީ

Chinese Glory Bower, Cashmere bouquet,(Clerodendrum philippinum,) އިރަމާ

Bleeding Heart Vine, glory bower, Bag flower, bleeding glory bower, tropical bleeding heart, (Clerodendrum thomsoniae)

ގުރަހަލި , ގަލްބުއްނާޒިފް، ދިލޭ މަޖުރޫހް، ހިތް ފަޅިވާ

Hong Kong orchid tree,Tree Orchid ( Bauhinia × blakeana )Camel's foot,(Khuff al-jamal )

Butterfly tree ކޮކާ މާ ، ގަސް އޯކިޑް

Coleous ,Coleus, painted nettle (Coleus scutellarioides) ލޭ ކޮކާ

Chaste tree، Five leaved chaste tree ،Negundo Negundo ަދުންނިކަ ، ލިކާ

Oldenlandia umbellata chay root އެއްމުލިވިނަ

True indigo (Indigofera tinctoria) ވެސްނޫގަސް، ކުދިހިތި،ވިހަފިލާ ވަލުމުރަނގަ

Little iron weed (Cyanthillium cinereum) ފެންކުނބުރުވާނި

Cosmos (Cosmos bipinnatus,) Garden cosmos, Mexican aster ފުލޫނިއާ

Marijuana Cannabis, weedpod ގަންޖާ، ހުއްދަ އެއްނޫން

Castor bean plant (Ricinus) އާމަނަކަ

Boougainvillea. ދާޚިލިއްޔާމާ

Pigweed , Prince of Wales feather (Amaranthus viridis ,) green amaranth. މައްސާގު

Sea lettuce މަގޫ

Alligator weed ކަން ވިނަ

water spinach, water morning glory

(Ipomoea aquatica) ކަންކުން

Red bead tree (Adenanthera pavonina). މަދޮށި

Golden leather fern (Acrostichum aureum) މާކެހަ

Sun hemp ( crotalaria retusa) ވިހަ ގިގުނި

Gloriosa Lily ވިހަ ލަގޮނޑި

Maxican poppy (devils fig) ޒަ

[dhivehi]

މަލިކު ދަނޑި ކީ ނަމަވެސް, މިއީ މަލިކު ކުޅިވަރެއް ކަމެއް ތާރީޚުން ފެންނާކަށް ނެތް ކަމަށް ކެލާ ރައްޔިތުން އެއްބަސް ވޭ.

ފަންނާއި ސަގާފަތާއި ތަރިކައާ ބެހޭ ވުޒާރާ08 ޖޫން 2025

އެހެނިހެން

މި ފަހަރުގެ ޢީދުގައި ހއ. ކެލައިން ފެނުނު އެންމެ ހިތްގައިމު އެއް ކުޅިވަރު. "މަލިކު ދަނޑި" އަކީ ކެލާ ނޫން ރާއްޖޭގެ އިތުރު އެއްވެސް ރަށަކުން ޖަހާ ދަނޑިއެއް ނޫން ކަމަށްވާ އިރު, އީދު މަހާސަމާ 1446 ގެ ޝަރަފުވެރި މެހެމާނު ޞިއްޙަތާ ބެހޭ ވަޒީރު ޢަބްދުالله ނާޡިމް އިބްރާހީމްގެ ޝަރަފުގައި, އަދި މި ބޮޑު ޢީދުގެ ފޯރީގައި ކެލާ ޔޫތު ފޯރަމުން ވަނީ މި ކުޅިވަރު ދައްކާލައިފައެވެ.

ގިނަ ބައެއްގެ ތަރުހީބު ލިބިގެން ދިޔަ މި ކުޅިވަރަށް މިހާރު ގަރުނަކަށް ވުރެ ގިނަ ދުވަސް ވެފައިވާ ކަމަށް ކެލާ ރައްޔިތުން ބުނޭ. މަލިކު ދަނޑީގެ ދެ ވައްތަރު ދަނޑިއެއް ޖަހާ އުޅޭ. އެއީ ކުރުދަނޑި އަދި ދިގުދަނޑި ނުވަތަ މާލި ދަނޑި. މަލިކު ދަނޑީގައި ކިޔާ ލަވަތަކުގައި ކިޔާ އަޑު އިވުނީ "މުޑި ފޯ, މުޑި ފޯ, އެވާ މުޑި ފޯ, މުޑި ފޯ ލަންޑޭ އެވާ ލަންޑޭ, ލަންޑޭ އަބުޑޭ އެވާ އަބުޑޭ" އެވެ.

މިއީ ބަލައިލަން ވެސް ހިތްގައިމު ކުޅިވަރެއް.

[dhivehi]

ރާއްޖޭގައި ޖުޒާމުބަލި ޖެހިގެން ގއ. ހުނަދޫ ގައި ތިބި މީހުންގެ ވާހަކަ !

ގއ.ވިލިނގިލީ ޕެންޒިވިލާ އަލްފާޟިލް ޢަބްދު ﷲ ޢަލީ އާއީ ގއ.ވިލިނގިލީ ކަންމަތީގެ އަޙްމަދު ފިކުރީ ކިޔައިދެއްވި ގޮތުގައި އެދެމީހުން ހުނަދޫއަށް ގެންދެވުނީ ޢުމުރުން ބާރަވަރަކަށް އަހަރުގައި ހިރިހަމާންތިކަލޭފާނުގެ އަތޮޅުވެރިކަމުގައެވެ. އޭރު ހުނަދޫގައި މީހުން ބައިތިއްބައިފައި ތިބީ ވަކި ތަރުތީބަކުން އަޅާފައިވާ ގެތަކެއްގައެވެ. ގެއާއި ބަދިގެއާއި ގިފިލި ރާނާފައިވާއިރު މިތަންތަނުގެ ފުރާޅުގައި ހުރީ ފަންލައިފައެވެ. ގެތައް ރާނައި އުވަޖަހައިދިނީ ރަށުގައި ތިބި ބަލި މީހުންނެވެ. އޭރު އެރަށުގައި 68 މީހުންތިއްބެވެ. އަދި އައްޑޫ ބަޣާވާތަށްފަހު އެރަށުގައި 120 މީހުން ތިބި ދުވަސްވަރެއްވެސް ދިޔައެވެ. ޢަބްދު ﷲ ޢަލީ އާއި އަޙްމަދު ފިކުރީ ފޮނަދުވަށް ގެންދެވުނުއިރު އެރަށުގައި ތިބި ބަލިމީހުންގެ ތެރޭގައި ފަޔާއި އަތުގައި ފާރުހެދި އުމަގު ހެދިފައިވާ މީހުންނާއި ، މުޅިގައިގައި ފާރު ހެދިފައިވާ މީހުންނާއި ، އަތް ފައިގެ އިނގިލި ގިރިގެން ގޮސްފައިވާ މީހުންތިއްބެވެ. އަދި ރަށުތެރޭގެ ކަންތައް ބެލެހެއްޓުމަށް ޓަކައި އިސްވެ އަމުރު ކުރާނޭ ބަޔަކުވެސް ބަލި މީހުންގެ ތެރެއިން ހަމަޖައްސާފައި ތިއްބެވެ. ކަށުކަމާކެމީގެ ކަންތައްތަކާއި މީހުންގެ މެދުގައި ދިމާވާ މައްސަލަތައް ބަލައި ނިންމަމުން ގެންދިޔައީ މިދެންނެވި މީހުންނެވެ. ހުނަދޫގައި އިސްވެ ބަސްކިޔާ މީހަކަށް އޭރު ހުރީ ގއ.މާމެންދޫ ބެހެދައްލަގޭ މޫސާތަކުރުފާނު (ކާޅާ ) ކިޔާ މީހެކެވެ. މިސްކިތު މުދިންކަމާއި ކަށުކަމާކެމީގެ ކަންތައް ބަލަހައްޓަމުން ދިޔައީ އޭނާއެވެ. އޭނާގެ ބެލުމުގެ ދަށުން ކަންތައްތައް ހިންގައި ބެލެހެއްޓުމައްޓަކައި 12 މީހުން ހަމަޖައްސާފައި ތިއްބެވެ. ޖުޒާމުބަލި ޖެހިފައި ތިބި އަންހެނުން ބައިތިއްބާފައި ތިބި ހަވޮއްޑާގައިވެސް ރަށުތެރޭގެ ކަންތައްތައް ބެލެހެއްޓުމަށް ދެތިން ފިރިހެނުން ބައިތިއްބާފައި ތިބިކަމަށްވެއެވެ. - ނުނިމޭ - މާތް ﷲ މި މީހުންގެ ފާފަ ފުއްސަވައި ރަޙުމަތް ލައްވާށި ! އާމީން

ރާއްޖޭގައި ޖުޒާމުބަލި ޖެހިގެން ގއ. ހުނަދޫ ގައި ތިބި މީހުންގެ ވާހަކަ -2 ވަނަ ބައި-

ކެއުމާއި އެނޫންވެސް ކަންކަމަށް ސަރުކާރުން ފޮނުއްވައިދެއްވާ އެހީތައް އެކަށީގެންވާ ގޮތެއްގައި ލިބެމުންދިޔައެވެ. ނަމަވެސް ބައެއް ފަހަރު ތަކެތިލިބުން ލަސްވާގޮތް ދިމާވިއެވެ. ސަރުކާރުން ފޮނުއްވައިދެއްވަމުން ގެންދެވި ތަކެތީގެ ތެރޭގައި ހެމެނުނީ ކޮންމެ މީހަކަށް މަހަކު 1/2 -8 ނާޅި ހަނޑުލާއި 3 ކިލޯ ފުަށާއި، 3 ކިލޯ ހަކުރާއި، މަސްދުވަހަށްވާނެ ހަވާދާއި، ވޮށުތެލެވެ. އަދި އަހަރަކު 2 ހެދުން ( 2 މުންޑު، 2 ގަމީސް، 2 ހުދު ފޮށާ، 2 ހަރުވާޅު ) ލިބުނެވެ. ބައެއް ފަހަރު ހެދުން ލިބުމުގެ ބަދަލުގައި ފޮއްޗާއި ނުފަހާ މުންޑު ލިބުނު ފަހަރުވެސް ދިމާވިއެވެ. މިގޮތަށް ދިމާވިފަހަރު އެރަށުގައި ފަހާފޮށްޓެއް ނުހުންނާތީ ގަމީހާއި މުންޑާއި ހަރުވާޅު ފެހީ އަތުންފަހާ ތިނޯހުންނެވެ. ކެއުމަށް ބޭނުންވާ ކާށި ރަށުން ލިބެއެވެ.

މަސް ހޯދަން ގޮސްއުޅުނީ ކައިރި ފަޅުރަށާއި ފާހަގަކޮށްފައިވާ ތިލަތިލަޔަށެވެ. މި ދަތުރުތައް ކޮށް އުޅުނީ ކަނދުފައްޗާއި އަމިއްލަޔަށް ބަންނަ ބޮއްކުރާގައެވެ. ބައެއް ފަހަރު އެކި ފަޅުފަޅަށް މަސްހިފަން ގޮސް އުޅުނެވެ.މަސް ބާނަން ބޭނުންކުރީ ވަކައިން ތައްޔާރުކުރާ މިޔަވާއްޔެވެ. ބުޅި ހޯދަނީ މަދުމަދުން ނަމަވެސް ހުނަދޫ ފަޅަށް އަންނަ ދޯނިފަރުގެ މީހުންނަށް ތެލުލި ބަނބުކޭލާއި ކާށި ދީގެން އެމީހުން އަތުންނެވެ. ދެކުނުގެ ބަޣާވާތުގެ ދުވަސްވަރު ކާޑުގެތަކެއްޗާއި އެނޫންވެސް ސަރުކާރުން ދެއްވަމުން ގެންދެވި ތަކެތި ލިބުން ދަތިވިއެވެ. ޚާއްޞަކޮށް ބަޣާވާތް ނިމުނުތާ ކައިރީގައި މިކަމުގެ ދަތިކަން މާބޮޑުވިއެވެ. މަހަކަށް ހަމައެކަނި 2 ނާޅި ހަނޑޫ ލިބުނު ދުވަސްކޮޅެއްވެސް ދިޔައެވެ. ފަލަމަޑިޔާއި ތަރުކާރީވެސް އެދުވަސްކޮޅު ރަށުގައި ހެދުން ދެރަވެ ރުއްތަކުގެ މަތިވަރުވެސް ވަރަށް ބޮޑަށް ދަށަށް ދިޔައެވެ. ނަތީއްޖާއެއްގެ ގޮތުން ހައިހޫނުކަން ބޮޑުވެ މިކަމުގެ ތެރޭގައި ގިނަބަޔަކު މަރުވެގެންވެސް ދިޔައެވެ.

އެއްދުވަހާ 2 މީހުން 3 މީހުން މަރުވި ދުވަސްވެސް ދިޔައެވެ. އަދި މަރުވަމުންދިޔަ މީހުން ވަޅުލުމަށްޓަކައި ކަފުނާއި ކަފަޔަށްވެސް ދަތިވާގޮތް ދިމާވިއެވެ. ކޮންމެ މީހަކުވެސް ހުނަދޫއަށް އައިސްތިބީ ޢާއިލާ އާއި އަލުން ބައްދަލު ނުވާނެކަން އެނގިހުރެއެވެ. އެހެންކަމުން ބައެއް މީހުން ހުނަދޫއަށް އައިރު ކަފުނާއި ކަފަ އަދި ސަންދޯއްޖަހާނޭ ފިލާވެސް ގެނެސްފައި ހުއްޓެވެ. އަނެއް ބަޔަކު ހުނަދޫއަށް އައި އިރު އެފަދައެއްވެސް އެއްޗެއް ނުގެނެއެވެ.ސަރުކާރުންވެސް ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ކަފުނާއި ކަފަ ފޮނުއްވަާދެއްވައެވެ. ނަމަވެސް އެއްފަހަރު މާގިނަމީހުން މަރުވެ ކަފުނާއި ކަފަ ރަށުން ހުސްވެ ބައެއް މީހުން ވަޅުލީ ހަކުރާއި ހަނޑުލާއި ފުށް ހުސްކުރި ގޯނި ދޮވެ އެގޯނި ލައްވައިގެންނެވެ. ސަންދޯކުގެ ބަދަލުގައި ބޭނުން ކުރީ ވިޔެފައިވާ ތޮށައްޔެވެ. މަރުވާ މީހާ ހިނެވުމަށްޓަކައި ގެންދަނީ އެމީހެއްގެ އެނދާއިއެކު ގޮނޑުދޮށަށެވެ. ލޮނުން ރަނގަޅަށް ހަށިގަނޑު ދޮވެ ހެދުމަށްފަހު ހިނަވަނީ ސާފު ފެނުންނެވެ.މާ ބޮޑަށް ފާރު ހެދިފައިވާ މީހުން ސާފުކުރަނީ އުނިފަތް އުނގުޅައިގެންނެވެ. - ނުނިމޭ -

ރާއްޖޭގައި ޖުޒާމުބަލި ޖެހިގެން ގއ. ހުނަދޫ ގައި ތިބި މީހުންގެ ވާހަކަ -3 ވަނަ ބައި ( ފަހުބައި )

ވައަކަންކުރާ މީހުންނަށާއި އެނޫންވެސް އެކިކަހަލަ ކުށްކުރާ މީހުނަށް ހުނަދޫގައިވެސް އަދަބުދީ ހެދިއެވެ. މިގޮތުން ރަށުން ލިބޭ ކާށްޓާއި، ފަލަމަޑީގެ ބާވަތްތަކާއި ، ތަރުކާރީއާއި އެނޫންވެސް ތަކެތި ޢަންމުކޮށް އެންމެނަށް ބައިއަޅައިގެން ބަހާއިރު، ކުށްކުރާ މީހުންނަށް ނުދިނުމާއި، އަނދަގޮނޑި ޖެހުމާއި، ފަނުން ހަދާފައި ހުންނަ ގުދަނަށްލައި ބަންދުކޮށް އެކަހެރި ކުރުން ފަދަ ކަންތައްކޮށް ހެދިއެވެ. ތަކުރާރުކޮށް ވަކަން ކުރާ މީހުންނަށާއި މާބޮޑަށް ނުކިޔަމަންތެރިވާ މީހުންނަށް އެނޫން އަދަބުވެސް ދީހެދިއެވެ.

ހުނަދޫ އާއި ހަވޮއްޑާގައި ތިބޭމީހުން އެބަޔަކު ތިބޭ ރަށްފިޔަވައި އެހެން ރަށަކަށް ދިއުން އޮންނަނީ މަނާކޮށްފައެވެ. ނަމަވެސް ކޮނޑޭ، ދިޔަދޫ، ދާންދޫ، ނިލަންދޫ، ފަޅުގައި ހުންނަ ކުދި ބައްތެލިފަހަރު ރޭނގަޑު ހުނަދޫއަށް ގެނެސްގެންނާއި ކެޔޮދަޅިން ކަނދުފަތި ހަދައިގެންނާއި އަދި ހުނަދޫގައި ކުދިދޯނި އަމިއްލަޔަށް ބަދެގެން ގޯނިން ރިޔާނަގައިގެންނާއި އަދި ފަލިޖަހާފައި ހުނަދޫގައި ތިބި ބައެއް މީހުން ( ޖުޒާމްބަލި ޖެހިފައިވާ އަންހެނުން ތިބިރަށް ) ހަވޮއްޑާ އަށް ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ގޮސް އުޅުނެވެ. އަދި މިގޮތަށް ހަވޮއްޑާއަށް ދާމީހުން މަސްދެމަސްވަންދެން އެރަށުގައި ތިބުމާއި ހަވޮއްޑާގައި ތިބޭ އަންހެނުން ހުނަދޫއަށް ގެނައުން ފަދަ ކަންކަން މަދުންނަމަވެސް ކޮށް އުޅުނެވެ.

ބަލި މީހަު ހުންނަންޖެހޭ ރަށްފިޔަވައި އެހެން ރަށެއްގައި ހުރިކަން އަތޮޅު އޮފީހަށް އެނގިވަޑައިގެންފިނަމަ އެމީހަކު ހުންނަންޖެހޭ ރަށްކަށް ވަރަށް އަވަހަށް ގެންދަވައެވެ. ބަލިމީހުން މިގޮތަށް އެއްރަށުން އަނެއްރަށްށް ކުރާ ދަތުރުތަކުގައި ބައެއް ފަހަރު ދަތުރުމަތީ ބެހިގެން އެހެން ރަށްރަށަށް ލެއްގުމާއި ، ވިއްސާރައިގެ ނުރައްކަލާއި ކުރިމަތިވުމާއި، ކަނޑުމަތިން ހޮވައިގެން ހުނަދޫއަށް ގެނައުން ފަދަ ކަންކަން މަދުން ނަމަވެސް ހިނގިއެވެ . ފޫހި ފިލުވުމުގެ ގޮތުން ހުނަދޫގައި މާ ޚައްޞަކަމެއް ނުކުރެއެވެ. ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ތާރަޖަހައި އުޅުނެވެ. ނިމުނީ

މާތް ﷲ މި ބަލީގައި މަރުވެދިޔަ މީހުންގެ ފާފަ ފުއްސަވައި ރަޙުމަތް ލައްވާށި ! އާމީން !

ނޯޓް :

01 - ޗާޓު ގައި މިރަށަށް ނަން ދެވިފައި އޮތީ ފޮނަދޫގެ ނަމުންނެވެ. އެހެންނަމަވެސް މިރަށުގެ އަސްލު ނަމަކީ ހުނަދޫއެވެ.

02- ހުނަދޫއިން ރަށަށް އައުމަށް ފަހު މަރްޙޫމު ޢަބްދުﷲ ގއ.ވިލިނގިލީގައި ކޮށް އުޅުމަސައްކަތަކީ ޤުރުއާން ކިޔަވައި ދިނުމެވެ. މަރްޙޫމު ފިކުރީ ވެސް ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ޤުރުއާން ކިޔަވައި ދިނެވެ އަދި އަތޮޅު ތަޢުލީމީ މަރުކަޒު ވޮޗަރުކަންވެސް ކުރިއެވެ. ( ފޮޓޯ : ވެލި ޕޭޖް / ވިލިނގިލީ )

03 " މައުލޫމާތު " ޞިއްޙީ ޚިދުމަތުގައި ދިވެހި ރާއްޖޭގެ އިއްޔެ އާއި އިހަށްދުވަސް / މުޙައްމަދު އިސްމާއިލް ފުޅު - ނައިފަރު / މއ.މާފުނަ ، ކ.މާލެ

[dhivehi]

ދިގަލި ޔޫސުފް – އޭދަފުށީގެ ހިތުން ނުފިލާނެ ނަމެއް!

އޭދަފުށި ދަންނަ މީހުން ދިގަލި ޔޫސުފް ދަންނާނެއެެވެ. އެއީ މަސައްކަތްތެރިކަމާ މުރާލި ކަމުގެ ސަބަބުން އޭނާ ހޯދާފައިވާ މަޝްހޫރު ކަމުންނޭ ބުނުމަކީ ހަގީގަތާ އެންމެ ގާތް ގޮތެވެ. އެކަމަކު މަށް އޭދަފުށި ރައްޔިތުންނަށާ ބ.އަތޮޅަށް އޭނާ މަޝްހޫރުވުމުގައި މިނޫން ސަބަބު ތަކެއްވެސް ވެއެވެ. ޒުވާން އުމުރު، ރިޔަލު ބައްތެއްޔެއްގައި މާލެއާ އޭދަފުއްޓާ ދެމެދު ދަތުރު ކުރަމުން ދިޔަ މޮޅު މާލިމީ އެއްގެ ގޮތުންނެވެ. ހަމައެއާއެކު ކުޅަދާނަ ނެތްވެއްގެ ގޮތުންނެވެ. 12 ދަރިން ‘މީހުންނަށް’ ހަދައިދިން ކާމިޔާބު ބައްޕައެއްގެ ގޮތުންނެވެ. އަދި ބުނަން ހެއްޔެވެ. ބޮލަށް ވައްޓާލި ލިބާހާ އެއްކޮށް ކައިވެނި ކުރި 12 ދަރިންގެ މަންމަ ހައްވައާއެކު މިއަދާ ހަމައަށް ވެސް ވަފާތެރިކަން މަތީގައި ނިކަން ލޯބިން ދުނިޔެއުޅެ ނިންމާލަމުން ގެންދާ ފިރިއެއްގެ ގޮތުންނެވެ. މިއީ ދުނިޔޭގެ ނިސްބަތުން ބެލި ކަމަށްވިޔަސް މަދު ބައެކެވެ.

ކާމިޔާބު މީހަކަށްވުމަށް އެންމެ ބޭނުމީ ދަރިންނަށް ރަނގަޅު މަންމައެއް ހޯދައިދިނުން ކަން ހަނދާން ކޮށްދެމުން އޭނާ ބުނަނީ މިހެންނެވެ. “ކާމިޔާބު ފިރިހެނަކަށް ވުމަށް ފުރަތަމަ ވާން ޖެހެނީ ކާމިޔާބު ފިރިއަކަށް. ކާމިޔާބު ފިރިއަކަށް ވެވޭނީ ދަރިންނަށް ރަނގަޅު މަންމަ އެއް ހޯދައިދީގެން. ކައިވެންޏަކީ އޭގެ ފުރަތަމަ މަރުހަލާ. އަންހެނާގެ ސިފައަށް އެކަނި ބަލައިގެން ކައިވެނި ކުރާނަމަ ލަނޑު ލިބިދާނެ. އޭގެ ބަދަލުގައި އެއީ ކިހާ ފިސާރި އަންހެނެއްތޯ ބަލަން ވަކަރަށް ޖަހައިގެން ނޫނީ ކައިވެންޏާ ހަމައަށް ދާކަށް ނުވާނެ.”

ޔޫސުފްގެ ދިރިއުޅުމަށް ހައްވަ ގެނައީ އޭނާ ބުނިހެން ވަކަރަށް ޖަހާފަ އެވެ. ވަޅި ތީރިވާނީ ތޫނިއްޔާއޭ ބުނާ މިސާލަށްވެސް ބަލައިގެންނެވެ. މިއީ ޔޫސުފް ބުނާ ވާހަކައެވެ.

ހައްވައަކީ ރީއްޗާއި ރަނގަޅު އެކުވެގެން އުފެދިފައިހުރި މޮޑެލެކެވެ. ފަސްމީރު ކުރި ރުކެކެވެ.

އެއީ މާޒީއެވެ. ބައިގަރުނަށްވުރެވެސް ކުރިއެވެ. މިއަދު މި ދެމަފިރިންގެ ދުނިޔެއުޅުން އަސުރުން ލަނބާލައި ރަތްވިލާގެ ކުލަތައް ފެންނަމުން ދާއިރު ދުނިޔޭގެ ސުންނަތާ އެއްގޮތަށް ދެން އޮންނާނީ އޮއްސުމެވެ. އުފަލަކީ އެކަމާ ކުރާނެ ޝަކުވާ އެއް ނެތުމެވެ. ހަށިގަނޑުން ބާރުދެރަވެ މުސްކުޅި އުމުރުގެ ދުވަސްތައް ވޭތުކުރަމުން ދާއިރު ދެމީހުންވެސް ތިބީ ފިސާރި ރަނގަޅަށް ފުރިހަމައަށް ތައްޔާރުވެގެންނެވެ. ހިތާމަކުރަންޖެހޭ އެއްވެސް ކަމެއް މުސްކުޅި އުމުރުގައި ނެތުމަށްވުރެ ވަކިން ބޮޑު އުފަލަކީ ކޮބާ ހެއްޔެވެ؟

އެކަމަކު މި ހިމޭން ދުނިޔެ އެމީހުންނާ ބައްދަލު ކުރީ ހަޔާތުގެ ދިގު ދަތުރު ހަލަބޮލި ކަނޑެއްގައި އަހަރުތަކެއް ވަންދެން އުޅެފައެވެ. އެދުވަސްތަކުގެ ހަނދާންތައް އާކުރަން އެމީހުން ބޭނުން ނުވިޔަސް އަހަރެމެންގެ އެދުމަށް އެމީހުންގެ އެންމެ ޗާލާކީ ޒުވާން ދުވަސްވަރާ ހަމައަށް ގެންދިޔައެވެ.

އުމުރުން 16 އަހަރުގައި ރަށު މަދަރުސާ އިން ކިޔެވެން ހުރި ވަރަކަށް ކިޔަވައިގެން ޔޫސުފު ނުކުތީ މަސްވެރިކަމަށެވެ. އޭރު ދިރިއުޅުމަށް ކުރަން އޮތް އެންމެ ރަނގަޅު މަސައްކަތަކީ އެއީ އެވެ. އިތުރަށް ކިޔަވަން މާލެއަށް ދާން ބޭނުން ވިޔަސް އެހާ ތަނަވަސްކަމެއް ނެތުމަކީ އެކަމާމެދު ވިސްނި ކަމެއްވެސް ނޫނެވެ. އެކަމަކު މަސްއޮޑިއަށް ފުންމާލާފައި ރަނގަޅަށް އޮޔާއި ވައި ދަސްނުވެ އުޅެނިކޮށް ބ.އަތޮޅުވެރިއަކަށް ހުންނެވި އޭދަފުށީ ޔޫސުފް ކަލޭފާނު އޭނާގެ އަތުގައި ހިފައިފިއެވެ. ނަސީބުއައިސް އަތުގައި ހިފީކަމަށް ޔޫސުފަށް ގަބޫލު ކުރެވުނެވެ.

“ޔޫސުފް ކަލޭފާނު އެންގެވީ އުނޑޫދޫ ކާޑުގެއާ ހަވާލުވުމަށް އެރަށަށް ދާން. އެއީ 60ގެ އަހަރު ތަކުގެ ކުރީކޮޅު. ރަށްރަށުގެ ކާޑުގެއަކީ ރަށް ހިންގުމުގެ ބާރުތައް ޖަމާވެފައި ހުންނަ ތަން. އެރަށު ކުދިންނަށް ކިޔަވައިދޭންވެސް އެންގެވި.” ޔޫސުފްގެ ފުރަތަމަ ވަޒީފާއާ ބެހޭގޮތުން ވާހަކަ ދެއްކި އެވެ.

އުޑޫދޫގައި ތިން އަހަރު ހުރެފައި ދެން ދިޔައީ މާޅޮހު މަދަރުސާ އަށް މުދައްރިސެއްގެ ވަޒީފާ އަށެވެ. އޭގެ ފަހުން ފެހެންދޫ ކާޑުއާ ހަވާލު ވުމަށް އެރަށަށެވެ.

ހައްވައާއި ކައިވެނިކުރީ އެދުވަސްވަރު އެވެ. ކައިވެނީގެ މިހާ ކުރީކޮޅު ޒުވާން އަނބިމީހާއާއި ދުރުގައި އޭނާ އަށް އުޅެން ޖެހުނީ އެއް ރަށުން އަނެއް ރަށުގެ ކާޑުގެއާއި މަދަރުސާ ތަކުގައި ކިޔަވައިދޭށެވެ. ދިރިއުޅުމާ މެދު ފޫހިވީ މިހާ ހިސާބުންނެވެ. އެއް ތަނެއްގައި ގާއިމުވެ ނުހުރެވި އާއިލާއާ ދުރުގައި ދަތުރުވެރިއެއްގެ ގޮތަށް އުޅުމަކީ ދިރިއުޅުމެއް ނޫނެވެ.

އެހެންވެ ވަޒީފާ ދޫކޮށްލާފައި ރަށަށް އައީއެވެ. އެކަމަކު ޔޫސުފްކަލޭފާނު ހުންނެވީ ޔޫސުފް ދޫކޮށްލާ ގޮތަކަށް ނޫނެވެ. ދެން ހަވާލު ކުރެއްވީ މާލެއާއި އޭދަފުއްޓާ ދެމެދު ދަތުރު ކުރާ ރައްޔިތުންގެ ނާލު ބައްތެލި “މުއްދޫ”އެވެ.

ޔޫސުފްގެ ނެވި ކަމުގެ ދަށުން ”މުއްދޫ” ބައްތެލި މާލެ ދަތުރުތައް ފެށުމާއެކު ޔޫސުފް ކަލޭފާނަށް ޔޫސުފްގެ މަސައްކަތާ މާބޮޑަށް ގަޔާވެލެއްވީ ކަމަށް ވެދާނެއެވެ. ”މުއްދޫ” ގްރައުންޑް ކުރުމުގެ ކުރިން އެހެން ބައްތެއްޔެއް ބެންނެވިއެވެ. އެއީ ޔޫސުފްގެ ގޭގެ ނަމުންވެސް ނަން ދީފައިވާ މަޝްހޫރު ”ދިގަލި” ބައްތެއްޔެވެ. އެބައްތެލި ހަވާލު ކުރީ ޔޫސުފާ އެވެ.

“ދިގަލި ބައްތެލި ބަނދެފަ ޔޫސުފް ކަލޭފާނު ބުނުއްވީ އެހެރީ ބައްތެލި ބަނދެފައޭ ދުއްވާށޭ.” ޔޫސުފް ކިޔައިދިނެވެ.

އޭދަފުށީ ރައްޔިތުން ބާނާ މަހާ ރައްޔިތުން މާލެއަށް ވިއްކަން ބޭނުންވާ މުދާ މާލެ ގެންގޮސް ވިއްކައިގެން ފައިސާއަށް ހެދުމާއި ރައްޔިތުން ބޭނުންވާ މުދާ ގެނެސް ދިނުމުގެ ޒިންމާ އަދާކުރުމުގެ ފުރިހަމަ ކަމުން ތާރީފުގެ ބަސްތައް އޮހެން ފެށި ހިސާބަކީ އެއީއެެވެ.

ބައެއް ފަހަރު ކާށިދޫ ކަނޑުގެ ބިޔަ ރާޅުތަކުގެ ތެރޭގައި ގަދަ ވަޔާ ވިއްސާރައިގާ ސަލާމަތް ނުވާ ހިސާބަށް ގޮސް ކަނޑުވެދާނެކަމަށް ހީކުރި ދުވަސްތަކާއި ކުރިމަތިލީ ވެސް އެތައް ދަތުރެކެވެ. ވައި މަޑުވެގެން ފަލި ޖަހާފައި ހަތް ދުވަހުން މާލެއަށް އާދެވުނު އެތައް ދަތުރެއްވެސް އޭނާ ވަނީ ދިގަލި ބައްތެލީގައި ކޮށްފައެވެ. އެފަދަ ދަތި ހާލަތްތަކުގައި އަނބިދަރިންނަށް ވާއެެއް ނުވާ އެއް ނޭނގި ބިރުން ނުނިދިފާ ތިބިވެސް ކިތަންމެ ރެއެކެވެ. އެހެންނަމަވެސް ސިންދުބާދެކޭ އެއްފަދައިން ދަތުރު ނިމުމާއެކު އެހަނދާން ނެތި އޭގެ ދެތިން ދުވަސް ފަހުން އަނެއްކާވެސް ދަތުރަށް ފަށައެވެ.

ދިގަލި ބައްތެލީގައި ނެތްވެއްގެ ގޮތުންނާއި ކައްޕިއެއްގެ ގޮތުން 16 އަހަރު ޔޫސުފް ވަނީ މަސައްކަތް ކޮށްފައެވެ. މިހާ ގިނަ އަހަރު ތަކެއްގައި މެދުކެނޑުމެއް ނެތި މަސައްކަތް ކުރިއިރު އޭނާއަށްވެސް ވަނީ ބަދަލުތަކެއް އައިސްފައެވެ. ކަޅުއަލި ޔޫސުފުގެ ނަން ދިގަލި ޔޫސުފަށް ބަދަލު ވުމެވެ. ‘ދިގަލި’ މިނަން ޔޫސުފްގެ ޓްރޭޑް މާކަކަށްވެސް ވެގެން ދިޔައެވެ. ބަދަލު ނުވެ އޮތީ ހަމައެކަނި ދިގަލި ބައްތެލި ދެކެ އޭނާ ވަމުން އައި ލޯތްބަށެވެ. އެލޯބީގެ ރަމްޒެއްގެ ގޮތުން އޭނާ އަށް ލިބުނު ގޯތީގެ ނަމަކަށްވެސް ދިނީ ”ދިގަލި” އެވެ.

ދިގަލި ބައްތެލީގައި ޔޫސުފުގެ ހަޔާތުގެ އެއް ދަންފަޅި ހޭދަކުރިއިރު އެހާ ގިނަދުވަހު ކަނޑުމަތީގައި ބިޔަ ރާޅުތަކުގެ ތެރޭގައި ހުޅަނގުގެ އެންމ ގަދަ ނަކަތް ތަކުގައި ބައްތެއްޔަށް ވެސް އޮބިނޯވެގެން ދެއަތަށް ހޫރެމުން ދަތުރު ޔޫސުފުގެ އިހްސާސްތަކާއި ތަޖްރިބާ ތަކަކީ ކޮބައިބާއެވެ.

“މޫސުން ގޯސްވެގެން ބައެއް ފަހަރު ބައްތެއްޔާއެކު ކަނޑުވެދާނެކަމުގެ ޝައްކު އުފެދޭ ހިސާބަށް ވެސް ދޭ. އެކަމަކު ނާއުއްމީދެއް ނުވަން. ބިރެއްވެސް ނުގަނޭ. އަނެއް ކަމަކީ ވައި ހިނދި ބޯފެން ހުސްވިޔަސް އެކަން އެހެން ބަޔަކަށް އަންގާލާނެ ވަސީލަތެއް ނެތުން. ދިގަލި ބައްތެލި ފުރަތަމަ ދުއްވިއިރު މުވާސަލާތު ކުރެވޭނެ އެއްވެސް ގޮތެއް ނޯންނާތީ ބައްތެލި މާލެ ހިނގައްޖެކަން ރަށުގައި ތިބި މީހުންނަށް އެންގެން އޮތް ހަމައެކަނި ގޮތަކީ މާލެއަށް ގޮސް ޓަނު ދެއްކުން.” ޔޫސުފް ބުންޏެވެ.

ޔޫސުފް އެބުނި ޓަނަކީ ދަތުރު ކުރާ އުޅަނދާ ބެހޭ މައުލޫމާތު ލިޔެފައި އޮންނަ ސަރުކާރުގެ ރަސްމީ ލިއުމެކެވެ. އެ ލިޔުން އޮންނާނީ މާލެ ދަތުރު ކުރާ އުޅަނދުގައެވެ. ރައްކާތެރިކަމާއެކު އޮޅާލާފައި އޮނު ބުރިއަކަށް ލައިފައެވެ. ބޭނުމަކީ ފެނުން ސަލާމަތް ކުރުމެވެ. މާލެ ގޮސް ފުރަތަމަ ކުރަންޖެހޭ ކަމަކީ ކަސްޓަމަށް ”ޓަނު” ދެއްކުމެވެ. މާލެއިން ފުރަން ތައްޔާރުވުމުން ކުރަންޖެހޭ ފަހު ކަމަކީވެސް ކަސްޓަމަށް ލާފައި އޮތް ‘ޓަނު’ ނެގުމެވެ.

ކަސްޓަމަށް ”ޓަނު ” ދައްކައިފިނަމަ އޭގެ މާނައަކީ އެ އުޅަނދު މާލެ އައީއެވެ. ރޭގަނޑު7 ގެ ރޭޑިއޯ ޚަބަރަށް ފަހު ފޮނުވާ “ފުރާ ދުއްވާ ތަކެތީގެ ހަރަކާތް” ޕްރޮގްރާމްގައި މާލެއަށް އެދުވަހު މާލެ އައި އުޅަނދު ތަކުގެ ލިސްޓުގައި އެނަން ހިމަނައި އެއުޅަނދުގެ ނަން ކިޔާނެއެވެ. މާލެއިން ފުރައިފިކަން އެނގޭނީވެސް ރޭޑިއޯގެ އެ ޕްރޮގްރާމުންނެވެ. ފުރަން ތައްޔާރުވުމުން އެންމެ ފަހު ކަމަކަށް ކުރަންޖެހޭނީ ކަސްޓަމުގައި ބާއްވާފައި އޮތް ޓަނު ނެގުމެވެ.

ދިގަލި ބައްތެލީގެ ވާހަކައަށް އިތުރު ކޮށްލަން ޖެހޭ ތަންކޮޅެއްވެސް އެބައޮތެވެ.

އޭދަފުށީގައި މިނޫން ބައްތެލި ހުރި އިރު އެ އުޅަނދުތަކަށް ދަތުރު އޮޅި މާފިލާފުށި ދަށަށް ނޫނީ ތޮއްޑު ފެންނަ ހިސާބަށް ދެވެނީ މަދެއް ކޮށެއް ނޫނެވެ. ދިގަލި ބައްތެއްޔަށް މިފަދަ ގޮތެއް ހަޔާތުގައިވެސް ދިމާނުވާ ކަމަށް ޔޫސުފް ބުނެލީ ފަހުރުވެރިކަމާ އެކުގައެވެ.

ޔޫސުފްވަނީ ދިގަލި ބައްތެލީގައި ރެކޯޑެއްވެސް ހަދާފަ އެވެ.

“އަހަރެންގެ މާލިމީ ކަމުގައި ދިގަލި ބައްތެލީގައި އެންމެ 9 ގަޑިއިރު ތެރޭގައި އޭދަފުށިން ފުރައިގެން މާލެއަށް ދިޔައިން. ފައްސިޔަ ވައިގާ ތިން ރިޔާ ނަގައިގެން.”

އެއީ އޭރަށް ބަލާއިރު އަޖައިބު ވާހައި އަވަސް މުއްދަތެކެވެ. އެހެންނަމަވެސް ވައިމަޑު ދުވަސްވަރު 7 ދުވަހުންވެސް މާލެއާ އޭދަފުއްޓާ ދެމެދު ފަލި ޖަހައިގެން ދަތުރު ތަކެއް ކުރިކަމަށް ޔޫސުފް ބުންޏެވެ.

ދިގަލި ބައްތެލި ބާވުމުގެ ކުރިން އާ އުޅަނދެއް ބަނދެ ޔޫސުފާ ހަވާލު ކުރަން ޔޫސުފް ކަލޭފާނު ނިންމެވިއެވެ. އެކަން ފުރިހަމަ ނުވެވި އޮއްވާ ޔޫސުފް ކަލޭފާނު ނިޔާވީއެވެ. އެކަމަކު މިކަމާބެހޭ ގޮތުން ޔޫސުފްކަލޭފާނު ވަސިއްޔަތެއް ކުރެއްވިއެވެ.

“ޔޫސުފް ކަލޭފާނު ބަލިވެ އޮންނަވައި އުމުރުގެ އެންމެ ފަހު ދުވަސްކޮޅު އައިމިނާފުޅު (އަނބިކަނބަލުން) ގާތު ބުނުއްވި ތިމަންނަ މަރުވިޔަސް ޔޫސުފް ގާތު ބުނާށޭ ދިގަލި ބައްތެލި ދުއްވާށޭ.” ޔޫސުފް ބުންޏެވެ.

މި ވަސިއްޔަތާ އެއްގޮތަށް ދިގަލި ބައްތެލި ދުއްވުގައި ދެމި ހުރެވޭތޯ ޔޫސުފް ބެލިއެވެ. އެހެން ނަމަވެސް ޔޫސުފް ކަލޭފާނު ނިޔާވުމާގުޅިގެން މަސްރަހަށް އައި ލޮޅުންތަކާއެކު ދިގަލި ބައްތެލި ދޫކޮށްލެއްވީއެވެ. ދެން ކުރިމަތިލެއްވީ މަސްވެރިކަމަށެވެ. މަސްވެރިއެއްގެ ގޮތަކުން ނޫނެވެ. އޮޑިވެރިއެއްގެ ގޮތުންނެވެ.

“ފުރަތަމަ ބަނީ 12 ރިޔަނުގެ ވަދު ދޯންޏެއް. އޭގެ އަހަރެއްހައި ދުވަސް ފަހުން ‘ކަނޑުމަސް’ ކިޔާ މަސްދޯނި ބަނދެ މަސްވެރިކަމަށް ފެށީ. އެދޯނި، ރައީސް ނާސިރުގެ އަނބިކަނބަލުން ނަސީމާ މުހައްމަދު ކަލޭފާނު ބޭނުން ފުޅުވެގެން 7000 ރުފިޔާ އަށް ވިއްކާލީ.” އޮޑިދޯނިފަހަރު ބަންނަން ފެށިގޮތް ޔޫސުފް ކިޔައިދިނެވެ.

އެ ދޯނި ވިއްކާލާފައި އަނެއްކާވެސް މަސްދޯންޏެއް ބަނދެ “ކަނޑުމަސް” ކިޔާފައި ކަނޑަށް ނެރުނީ ކުރީ ދޯނި ފަދައިން މަހަށް ތޫނު ދޯންޏަކަށް ވާނެ ކަމަށް ބަލާފައެވެ. އެކަމަކު މަސްވެރިކަމަށް ވުރެ އެދޯނި ތޫނުވީ ކަނޑުން މާވަހަރު ހޯދުމަށެވެ.

އެހެން ދޯނިފަހަރު ހައްސަ ބައިގެން އައުމުގެ ބަދަލުގައި އެދުވަހު ކަނޑުމަސްދޯނި އައީ 6 ކިލޯގެ މާވަހަރެއް ހޮވައިގެންނެވެ.

“އެއީ 1979. އެ މާވަހަރު ވިއްކާލީ މަޝްހޫރު ވިޔަފާރިވެރިޔާ ޑީއައިކޭ (ދިއްދޫ އިބްރާހީމް ކަލޭފާނު) އަށް އެއްލައްކަ ރުފިޔާއަށް.” ޔޫސުފް ބުންޏެވެ.

މުދަލާ ފައިސާގެ އަގުން އަޅާކިޔާނަމަ އެއީ ބޮޑު އަގެކެވެ. ހަނޑޫބަސްތާއެއް 40 ރުފިޔާއަށް ލިބުނު ދުވަސް ވަރެވެ. އެދުވަހު އެދޯނިން މަހަށް ދިޔަ ކޮންމެ ފަޅުވެރިއަކަށް 6000 ރުފިޔާ ލިބުނެވެ.

ކުއްލިއަކަށް މިހާ ގިނަ ފައިސާ އެއް ފަހަރާ ލިބުމުން ޔޫސުފް އިސްކަންދިނީ ހައްޖުގެ އަޅުކަން އަދާކުރުމަށެވެ. 5000 ރުފިޔާއިން ހައްޖަށް ދެވެއެވެ.

ޔޫސުފް، އިތުރު ދޯންޏެއް ބަންނަން ޖެހުނީ އެކަމަށް އެދުނު މީހުން ގިނަކަމުންނެވެ. ފެން އޮތް ތަނަކަށް މަސް ދާނެއޭ ބުނާހެން އެގޭގައި މަސްވެރިކަން ކުރާ ދެ ދޯންޏާއި ފަޅުރަށަކާ ވިޔަފާރި އެއް ހިންގަމުން ދާއިރު “ދިގަލި” ގޭގެ ކާރޫ ބާރޫ އޮތީ ވަރަށް ބޮޑުވެފަ އެވެ.

އެކަމަކު އެހިސާބުން ޔޫސުފް ވަރުބަލިވީއެވެ. ދަރިން ބޮޑެތިވުމާއެކު ދަރިންނާއި ދަނބިދަރިންނަށް ހުރިހާ ކަމެއް ހަވާލު ކުރިއެވެ. ދަރިންގެ ހައްގުގައި އާއިލާ ކޮޅަށް ޖެހުމަށް ކުރި ބުރަމަސައްކަތުން ރަނގަޅު ހިސާބަކަށް އާދެވިއްޖެކަމަށް ބަލައިގެންނެވެ.

ޔޫސުފްގެ ހަޔާތުގެ މުޅި މަގްސަދަކަށް ވެފައި އޮތީ ރަށާއި ގައުމަށް ބޭނުން ތެރި ދަރިން ތަކެއް ބިނާ ކުރުމެވެ. އެހާ ބުރަކޮށް މަސައްކަތް ކުރީ އެހެން ވެގެންނެވެ. ރަށުގައި އިބްތިދާއީ ތައުލީމު ފުރިހަމަ ކުރުމަށް ފަހު ކޮންމެ ދަރިއަކަށްވެސް އޮންނަ ހުުކުމަކީ މާލެ ދިއުމެވެ. އެއީ ތައުލީމީ ގޮތުން ރާއްޖެއިން ކިޔެވެން ހުރި އެންމެ މައްޗަކަށް ކިޔެވުމަށެވެ. އެފުރުސަތު ދަރިންނަށް ހޯދައިދިނުމަށް ފުރަތަމަ އެކުދިން ބޭތިއްބީ އެކި ކުދިން އެކި ގޭގައެވެ. ނަމަވެސް އެއީ ދަރިންނަށް ކުރެވުނު އުފާވެރި ތަޖްރިބާ އަކަށް ނުވާތީ މާލެއިން ހުސްގޯއްޗެއް ކުއްޔަށް ހިފައިގެން ހުރިހާ ކުދިން އެއްތަނެއްގައި ބައިތިއްބައިގެން ކިޔަވައިދިނުމުގެ މަސައްކަތް ފެށިއެވެ.

ޔޫސުފްގެ ހަޔާތުގެ އެންމެ ރީތި ސަފްހާ އަކީ ހައްވައާ ޔޫސުފާ ދެމެދު މިއަދާ ހަމައަށް ބަދަލު ނުވެއޮތް ވަރުގަދަ ލޯތްބެވެ. ޔޫސުފު ޔޫސުފަކަށް ހަދައިދިނީ އެލޯތްބެވެ. އެލޯބި ދެއްކި މަގުން ހިނގައިގެން ބާރަ ދަރިންނަށް ތައުލީމާ ތަރުބިއްޔަތު ދިނުމުގައި ފޭލި ނުވެ ކާމިޔާބާ ހަމައަށް ގެނެސްދީފިއެވެ. ޔޫސުފްއަކީ މޮޅު މާލިމީއެކެވެ. އެމޮޅުކަން ދެއްކިފައިވަނީ ދިގަލި ބައްތެލީގައި ކާށިދޫ ކަނޑުގެ ބިޔަ ރާޅުތަކުގެ ތެރޭގަ އެވެ. އެކަމަކު ދިރިއުޅުމުގެ އުނދަގޫ ދަތުރު ތަކުގައި ހަޔާތުގެ ފަންސިގަނޑު ބައެއް ފަހަރު ވަޔާ އޮޔާ ދެކޮޅަށް ދުއްވައިގެން އަދި ބައެއް ފަހަރު ކަނޑުވަނީއޭ ހީވާ ހިސާބަށް ދިޔައިރު ވެސް އައްސޭރިއާ ހަމައަށް އާދެވިފައިވަނީ ހައްވަގެ މާލިމީ ކަމުގައި އޭނާ ބުނާ ގޮތަށް ދަތުރު ކޮށްގެންނެވެ. ކޮންމެ ކާމިޔާބު ފިރިހެނެއްގެ ފަހަތުގައި އަންހެނަކު ހުންނާނެއޭ ބުނާ ފަދައިންނެވެ.

ޔޫސުފްގެ ދަރިންނާއި ކާފަ ދަރިންނާއި ޅީދަރިންނާއި ދަނބި ދަރިންގެ ޖުމްލަ 82 އަށް އަރާފައިވާއިރު ސަރުކާރުގެ ޚިދުމަތުގައި ޕީއެޗްޑީ ހަދައިގެން ތިބި ދަރިންނާއި މިނިސްޓަރުންނާއި މިނިސްޓަރުންގެ އަނބިންގެ އިތުރުން ޕޮލިސީ ލެވެލްގައި މަސައްކަތް ކޮށްފައިވާ ދަރިން އެބަތިއްބެވެ. މަޝްހޫރު ބޮޑެތި ކުންފުނިތައް ހިންގާ ވިޔަފާރިވެރިންނާއި ކުޅިވަރުގެ ރޮނގުން ގައުމަށް ރީތި ނަން ހޯދާދީފައިވާ ކުޅުންތެރިންނާއެކު މި ދަރިންގެ އަޚުލާގު ރަނގަޅު ވުމަކީ އިއްތިފާގެއް ނޫނެވެ. އެއީ ދަރިން ތަރުބިއްޔަތުކުރުމުގައި މަންމައަކާ ބައްޕައަކު ކޮށްފައިވާ ބުރަ މަސައްކަތްތަކެއްގެ ނަތީޖާއެވެ.

ޔޫސުފް ބުނަނީ މިހެންނެވެ.

“ދިރިއުޅުމުގައި ލިބުނު ކުރިއެރުމުގެ ހަގީގީ މިލްކުވެރިއަކީ ހައްވަ. ނުހުންނާނެ މިފަދަ ދެވަނަ އެއް. ހަމަ ވަރަށް ނާދިރު މިސާލެއް. ދިރިއުޅުން ކީއްކުރަން. އަހަރެން، އަހަރެންގެ ގޮތުގައި މި ދުނިޔޭގައިވެސް ނުހުންނާނެ.” ގާތުގައި ޖެހިގެން އިން ހައްވަގެ ބުރަކަށީގައި ފިރުމާލާފައި ތައުރީފް ކުރަން ފެށިއެވެ.

“ދުނިޔެ ބަދަލުވޭ. މޫސުން ބަދަލުވެ. ބައެއް ފަހަރު ގަދަ ވިއްސާރަ. ބައެއް ފަހަރު އަވި ބާރު ކަމުން މަގުތަކުގައި ހިނގަން ނުކެރޭ ހިސާބަށް ދޭ. މިއީ ދުނިޔެ ހިނގަމުން އަންނަ ގޮތް. މި ބަދަލަށް އަހަރެމެން މި ތިބީ ހޭނިފަ. މި ހުރިހާ ބަދަލަކާއެކު އަހަރެމެންގެ އުމުރު ނިމިގެންދާއިރުވެސް މި ދިރިއުޅުމަކަށް ބަދަލެއް ނާދޭ. އަހަރެންގެ އުމުރުން 88 އަހަރު. ހައްވަގެ އުމުރުން 71 އަހަރު. އަދިވެސް މިތިބީ އެކުގައި. އިރާދަ ކުރެއްވިއްޔާ ނިމިދާނީ ވެސް މި ގޮތުގައި ދެމީހުން އެކުގައި.”

“އުމުރަކީ އަކުރެއް. ހަމައެކަނި ނަމެއް. އަހަރެމެން މިދުނިޔެއަށް އައީ އެކުގައި އުޅެ ނިންމާލުމަށް. އެވައުދުވީ ދެމީހުންގެ އަލަތު ކައިވެނީގައި މީގެ 62 އަހަރު ކުރިން. އަދިވެސް އަހަރެމެން މިތިބީ އެގޮތުގަ “ގޭގެ ސިޓިންގ ރޫމްގައި ހުރި ސޯފާއެއްގައި އަތުގުޅުވާލައިގެން ނިކަން ލޯބިން ތިބި ހައްވައާއި ޔޫސުފްގެ އެމަންޒަރުން ދޭހަ ކޮށްދެނީ މިވާހަކަ ކޮޅެވެ.

ނޯޓު: މި ލިޔުމަކީ 24 ޖުލައި 2020 ގައި ލިޔެ، 7 އޮކުޓޯބަރު 2022 ގައި އޭދަފުށި ވޮއިސްގައި ޝާއިއުކޮށްފައިވާ ލިޔުމެކެވެ.

1997 އަދި 1999 ގައި އޭދަފުށީ ސިފައިންގެ މަރުކަޒު ހިންގުމާ ހަވާލުވެ ހުރިއިރު ޔޫސުފުބެއާ ބައްދަލުވުމުގެ ނަސީބު ލިބުނެވެ. އެއީ އަހުރެންގެ ބޮޑުބޭބެއެއްފަދަ ގާތް ބޭކަލެކެވެ.

ޔޫސުފުބެއަކީ މަޝްހޫރު ވިޔަފާރިވެރިޔާ ދިގަލި ވަހީދުއާއި ރައީސް އޮފީހުގެ އަންޑަރު ސެކެރެޓަރީ ޑރ. މޫސާ ފަތުހީއާއި ފިނޭންސް މިނިސްޓަރު Moosa Zameer ގެ އަނބިކަނބަލުންFazla Yoosuf ގެ ލޮބުވެތި ބައްޕައެވެ. އަދި މަޝްހޫރު ފުޓުބޯޅަ ތަރި ބައްޓޭއާއި ކުރީގެ އިސްލާމިކު މިނިސްޓަރު ޒިޔާދުގެ ކާފައެވެ.

Mohamed Haleem  · Follow

ފޮޓޯ: 1 ޔޫސުފުބެ 2. ދިގަލި ބައްތެލި

[dhivehi]

މަލިކު ނަކަތް ކަލަންޑަރާއި ދިއްދޫ އަލިފުޅު މާލިމީގެ ދިވެހި ނަކަތް ކަލަންޑަރު

Dhivehi Tharika ދިވެހި ތަރިކަ

Adam Sharyf ·

Admin

މަލިކު ނަކަތް ކަލަންޑަރާއި ދިއްދޫ އަލިފުޅު މާލިމީގެ ދިވެހި ނަކަތް ކަލަންޑަރު

***************************

މި އަލިފުޅު މާލިމީ އަކީ ރާއްޖޭގައި އުފެދުނު ހުނަރުވެރި މޮޅު މާލިމީންގެ ތެރެއިން ވި މާލިމީއެކެވެ. ނެވިކަމުގެ ޢިލްމު އުނގެނިގެން ހުންނެވި ދައުލަތުގެ އިތުބާރު ލިބިލެއްވި ބޭކަލެކެވެ. ބޭރުގެ ކަރަކަރައަށް ދަތުރުކޮށް ހެއްދެވި މަޝްހޫރު ނެއްވެކެވެ ނުވަތަ މާލިމީ އެކެވެ. އުތުރުގެ އަތޮޅުތަކުން އިހުގައި ވިޔަފާރިކަމު ދަތުރު ކުރަނީ ބޭރުގެ ކަރަތަކަށެވެ. މާލެއަށް ދިރިއުޅުން ބަރޯސާ ކުރި ބައެއް ނޫނެވެ. އަލިފުޅު މާލިމީ ފަދަ މޮޅު އެތައް މާލިމީންނެއް ތިލަދުންމަތީގައި އުޅުނެވެ. ދިރިއުޅުމަށް ބޭނުންވާ އެންމެހައި ތަކެތި އެތެރެކުރަމުން އައީ އެބައިމީހުން އަމިއްލަ އޮޑިފަހަރުގައި ބޭރުކަރަތަކުންނެވެ. ވިޔަފާރިވެރި އެތައްބަޔަކު މި ވިޔަފާރި ހިންގިއެވެ. ތިލަދުންމަތީ މީހުން މާލޭ ސަރުކާރު ޖަވާބުދާރީ ކުރުވަން ކުރި ބޮޑު ދަތުރާހަމައަށް މި ވިޔަފާރި ހުއްޓުމެއްނެތި ހިނގަމުން ދިޔައެވެ.

ތިލަދުންމަތީ މީހުންގެ ބޮޑުދަތުރާއި ވިދިގެން ފަހުން އައި ދުވަސްތަކުގައި ސަރުކާރުން ފިޔަވަޅުތަކެއް އެޅިއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި މާމޫލު ނެގުމާއި ބޭރުދަތުރުކުރާ އޮޑިފަހަރު މާލެއަށް އައިސް ކަރަންޓީނުވެފައި ނޫނީ ރަށްރަށަށް ދިއުން މަނާކުރުމާއި ބޭރުން ގެންނަ މުދާ ސަރުކާރަށް ނޫނީ ނުވިއްކުން ފަދަ ކިތަންމެ ކިތަންމެ ފިޔަވަޅެއް ސަރުކާރުން އެޅުއްވިއެވެ. ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ބޭރުކަރަކަރައަށް ކުރި ދަތުރުތައް މަޑުމަޑުން ހުއްެޓެމުން އައިސް އެތައް ލުކުޝާނެއް ވާން ފަށައިފިއެވެ. މިފަދަ އެތައްކަމަކާއި ގުޅިގެން ތަކްލީފް ބޮޑުވެގެން ދެކުނުގެ އަތޮޅުތަކުން ދިވެހި ދައުލަތާއި ވަކިވެ ވަކި ދައުލަތެއް އިޢްލާން ކުރިއެވެ.

އަތޮޅުތަރޭގެ ރައްޔިތުން އަމިއްލައަށް ކުރަމުން އައި ވިޔަފާރި ކުރުމަށް ހުރި މަގުތައް ބަންދުކޮށް މާލެއިން ނޫންގޮތަކަށް ކާބޯތަކެއްޗާއި ވިޔަފާރި މުދާ ނުލިބޭނޭހެން ސަރުކާރުން ކަންކަން އިންތިޒާމްކުރުމުގެ ނަތީޖާ މިއަދު މި ފެންނަނީއެވެ. އަތޮޅުތައް ފަޤީރުވީއެވެ. އަތޮޅުތެރޭގެ ވިޔަފާރިއާއި ރައްޔިތު ބައްތެލިތައް ވީރާނާވީއެވެ. އަތޮޅުތެރޭގެ ރައްޔިތުންނަށް މުދާލިބުން އަގުބޮޑުވީއެވެ. ކޮންމެ ކަމަކު މާލެ އަންނަން މަޖުބޫރުކުރުވީއެވެ. މާލެއައިސް މާލޭގައި ތިބެން ގޭގެއަށް ކުލި ދައްކަން މަޖުބޫރު ކުރުވީއެެވެ. ހިނގަހިނގާ އޮތް ފުރިހަމަ ލާމަރުކަޒީ ނިޒާމެއް ބަދަލުކޮށް މަރުކަޒީ ނިޒާމެއް ގެނުވީއެވެ.

[dhivehi]

އިރުވައި މޫސުން ލައިގަތުމާއި ގާއިމްވުން

ބަހާއި އަދަބު

އިރުވައި މޫސުން ލައިގަތުމާއި ގާއިމްވުން

 ޢަބްދުﷲ ރަޝީދު2025, ޖަނަވަރީ 5

ޢަބްދުﷲ ރަޝީދު، ލިނެޓް

މިހާރަކަށް އައިސް ކޮންމެ އަހަރަކުވެސް އިރުވައި މޫސުން ފެށެނީ އެކި އަހަރު އެކި ދުވަހުގައި ކަމަށް ބުނާތީ އިވެއެވެ. އެއީ، ރަނގަޅު ވާހަކައެއް ނޫނެވެ. ރާއްޖޭގައި މޫސުން ހިމަނައި ބަލައި އުޅެނީ ވަރަށް ސާބިތު ޤުދުރަތީ އަޞްލުތަކެއްގެ މައްޗަށެވެ. އެކަންކަމަކީ ބަދަލުވާ ކަންކަމެއް ނޫނެވެ. އަދި ބަދަލުވާނޭ ކަންކަމެއްވެސް ނޫނެވެ.

ދުނިޔޭގެ ކޮންމެ ކަމަކީވެސް އަބަދަކު އެއްގޮތަކަށް ދެމި އޮންނާނޭ ކަންކަމެއްވެސް ނޫނެވެ. ނަމަވެސް ހުރިހައި ކަމެއް ތަދުބީރު ކުރައްވާ ކުޅަދުންވަންތަ މާތްﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާގެ ފިޠްރަތަކީ، އެކަމަކަށް އެކަލާނގެ ކަނޑައަޅުއްވައިފައިވާ ވަގުތު ޖެހުމުގެ ކުރީގައި ބަދަލެއް އަންނާނޭ ކަންކަމެއް ނޫނެވެ. ދުނިޔެ ފަނާވެ ނެތިދިއުމަކީވެސް ވާނޭ ކަމެކެވެ. އެކަމަކު އެއީ، އިންސާނުންނަށް އެކަމުގެ ވަގުތުގެ ޢިލްމު އެނގޭނޭ ކަންކަމެއް ނޫނެވެ. އޭގެ މާނައަކީ، އެކަލާނގެ ލެއްވި ޢިލްމެއްގެ އަލީގައި އިންސާނުންނަށް ބައެއް ކަންތައްތައް ހޯދައި ދެނެނުގަނެވޭނޭ ވާހަކައެއް ނޫނެވެ. އެގޮތުން ހޯދައި ދެނެގަނެވޭނެ އިމުގައި ހިމެނޭ ކަންތައް ތަކުން މިންވަރެއް ނޭނގޭނެ ވާހަކައެއްވެސް ނޫނެވެ.

އެގޮތުން ރާއްޖޭގައި މޫސުން ބަލައިއުޅޭ ނަކަތްތަކަކީ، އިރުގެ ވަށައިގެން ދުނިޔެ ހިނގާ 360 ދަރަޖައިގެ ފަލަކުގައި ދުނިޔެ ހިނގާއިރު، ދުނިޔޭގެ ނަޒަރުން، އިރު ހިނގާ މަގުކަމަށް ބަލައިއުޅޭ މަގުގައި ގާއިމުވެ ހުންނަ ބުރުޖުތަކާއި އެ ބުރުޖު ތަކުގައި ސާބިތުވެ ހުންނަ ދަރަޖަ ދަގީގު ތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ބަލައިއުޅޭ ނަކަތް ތަކެކެވެ.

ނަމަވެސް، އިރު ހިނގާ ފަލަކު ފުރިހަމަވާނީ އަވިހި ނަކަތްވެސް ހިމަނައިގެން 28 ނަކަތުގެ މައްޗަށެވެ. 28 ނަކަތް ހަމަކޮށް ހިމަނާނަމަ، ފަލަކުން ނަކަތަކަށް ޙިއްޞާވާ މިންވަރަކީ 12 ދަރަޖަ 51 ދަގީގެވެ. މިހާރު އަވިހި ހިމަނަނީ ހަމައެކަނި ހަނދުގެ މަންޒިލްތަކުގެ ތެރޭގައެވެ. މި ލިޔުމާއެކު ހިމަނާފައި އެވާ ބުރަކީ ހަނދު ހިނގާ ފަލަކުގައި ބުރުޖުތަކާއި ބުރުޖުތަކުގައި ނަކަތްތައް ހިމެނިފައިވާ ގޮތް ފެންނަ ބުރެކެވެ.

މިހާރަކަށް އައިސް މޫސުމާއި ނަކަތްތަކުގެ އަސަރުތައް ތަފާތުވާކަމަށް އަދި އެކި އަހަރު ވައިޖެހޭގޮތާއި އިރުމަތީ ފަރާތުގައި އިރުވައި މޫސުމުގެ ވައި (އައްޔޫގު އިރާނާއި، ތުރިއްޔާނު އީރާނާ ދެމެދުގައި) ގާއިމުވެ ހަރުލައި ހުންނަން ފަށާ ދުވަސް ތަފާތުވާކަމަށް ހީކުރާ މައިގަނޑު ސަބަބަކީވެސް، 13 ދަރަޖައިގެ މައްޗަށް ނަކަތްތަކުގެ ދުވަސްތައް ހިމަނާފައިވުމުން އަންނަ ތަފާތުގެ ސަބަބުންނެވެ.

27 ނަކަތުގެ މައްޗަށް އިރުހިނގާ މަގުގެ ދަރަޖަ ދަގީގު ސާނިޔާތައް ހިމަނާނަމަ ނަކަތެއްގެ ފުރިހަމަ މިންވަރެއް ކަމުގައިވަނީ 13 ދަރަޖަ 20 ދަގީގެވެ. އެހެންކަމަށްވާތީ 13 ދަރަޖަ 20 ދަގީގާއި، 12 ދަރަޖަ 51 ދަގީގާ ދެމެދުގައި 29 ދަރަޖައިގެ ތަފާތެއް ހުރުމުން، އެކި އަހަރުގައި ނަކަތް ނަކަތުގެ އަސަރު އެ ނަކަތެއްގެ ޒާތުގައި ސީދާ އެ ނަކަތެއް ލައިގަންނަ ދުވަހަކު ފާޅު ނުވެދާނެއެވެ. އެއީ، އެނަކަތެއް ލައިނުގަތީ ކަމަށް ބަލާންވީ އަސާސެއް ނޫނެވެ. އަދި ނަކަތެއް ލައިގަންނަ ދުވަހަކު އެނަކަތެއްގެ އަސަރު ފާޅުނުވުމަކީވެސް އެނަކަތެއް ލައިނުގަންނަ ކަމަށް ބަލަންޖެހޭ ސަބަބެއްވެސް ނޫނެވެ.

އަދި އޭގެ އިތުރުން، ދުނިޔެ އިރުގެ ވަށައިގެން ކޮންމެ އަހަރެއްގެ ތެރޭގައި ހިނގާ ހިނގުމުގައި ދުނިޔެއަށް، ދުނިޔެ ހިނގާ ފަލަކު ނުވަތަ ދުނިޔެ ހިނގާ ބުރު ފުރިހަމަ ނުކުރެވޭކަމުގެ ސަބަބުވެސް މޫސުމީ އަސަރު ފާޅުވުމާއި ނުވުމާ ގުޅިފައި ވެއެވެ. އެއީވެސް ނަކަތެއް ލައިގަންނަ ދުވަހު އެ ނަކަތެއްގެ ސީދާ އަސަރު ފާޅުނުވާ ސަބަބުތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަމެކެެވެ.

އަދި މިލާދީ އަހަރެއްގެ ފުރިހަމަ ދިގުމިނަކީ، އިރުވަށައިގެން ދުނިޔެ ހިނގާ ފަލަކު ފުރިހަމަ ކުރުމަށް ވޭތުވާ ވަގުތުގެ މިންވަރެވެ. އެ މިންވަރަކީ 365 ދުވަހާއި 6 ގަޑިއިރެވެ.

އެހެނަސް މީލާދީ އާންމު އަހަރެއްގެ ދިގުމިން ކަމަށް ބަލާން ޖެހެނީ 365 ދުވަހުގެ މިންވަރެވެ. އެއީ، އިރުގެ ވަށައިގެން ދުނިޔެ ޖަހާ ބުރުގެ ނިސްބަތުން އާންމުކޮށް ބަލައިއުޅޭ އާދައިގެ އަހަރެއްގެ ދިގުމިނަކީ 365 ދުވަހުގެ ވަގުތުގެ މިންވަރުގެ މައްޗަށް ހިމެނެނިގެންވާ އަހަރުތައް ކަމަށް ވާތީއެެވެ.

އެހެން އެކަންވާ ސަބަބަކީ، އެއް އަހަރުގެ ޖަނަވަރީގެ ފުރަތަމަ ރޭގެ މެންދަމު 12:00 އިން ފެށިގެން ހަމަ އެ އަހަރުގެ ޑިސެމްބަރ 31 ވަނަ ދުވަހުގެ ރޭގެ 11:59 މިނެޓާ ދެމެދުގައި ހިނގާ މީލާދީ އަހަރެއްގެ ފުރިހަމަ މިންވަރަކީ 24 ގަޑިއިރުގެ މައްޗަށް ބިނާވެގެންވާ 365 ދުވަހުގެ މިންވަރު ކަމަށް ވާތީއެވެ.

އެކަމަކު އެއީ، ފަލަކީ ގޮތުން ފުރިހަމަ އަހަރެއްގެ ދިގުމިނެއް ނޫނެވެ. ފަލަކީ ގޮތުން ފުރިހަމަ އަހަރެއްގެ ދިގުމިނަކީ 365 ދުވަހާއި އިތުރު 6 ގަޑިއިރެވެ. އެކަމުގެ ސަބަބުގެ އަޞްލަކީ ދުނިޔެ އަމިއްލަ ޖިސްމުގެ ވަށައިގެން އެނބުރޭ އިސްޕީޑުގެ ގޮތުން 365 ދުވަހާއި 6 ގަޑިއިރު، ހަމަކޮށްގެން، އާ އަހަރެއް ފަށާނަމަ ޖަނަވަރީ މަހެއްގެ ފުރަތަމަރޭ މެންދަމު 12 ޖަހާއިރު އަހަރެއް ފަށައި، ދެން ޖެހިގެން އަންނަ އަހަރު ފެށޭނީ ޖަނަވަރީ މަހުގެ ފުރަތަމަ ދުވަހުގެ ހެނދުނު 6 ޖަހާއިރުއެވެ. ދެން ޖެހިގެން އަންނަ އަހަރު ފެށޭނީ ޖަނަވަރީ މަހުގެ ފުރަތަމަ ދުވަހުގެ މެންދުރު 12 ޖަހާއިރުއެވެ. ދެން ޖެހިގެން އަންނަ އަހަރު ފެށޭނީ ޖަނަވަރީ މަހުގެ ފުރަތަމަ ދުވަހުގެ ހަވީރު 6 ޖަހާއިރުއެވެ. ދެން ޖެހިގެން އަންނަ އަހަރު ފެށޭނީ ޖަނަވަރީ މަހުގެ 2 ދުވަހުގެ މެންދަމު 12 ޖަހާއިރުއެވެ.

އެހެންކަމުން، އެގޮތަށް އަހަރު ފަށާނަމަ އަހަރު ފެށޭ ދުވަސްވެސް ދާނީ އަހަރުން އަހަރަށް ބަދަލުވަމުންނެވެ. ޖަނަވަރީ މަހުގެ ފުރަތަމަ ދުވަހުން ދެވަނަ ދުވަހުން ތިންވަނަ ދުވަހުން ބަދަލު ވަމުންނެވެ. އެގޮތުގެ މަތީން ޒަމާންވެސް ދާނީ މުޅީން ބަދަލުވަމުން އޮޅެމުންނެވެ. 

އެ ސަބަބަށްޓަކައި އާންމު އަހަރެއް ފަށަނީ، ހިނގަމުންދާ އަހަރު ނިމޭ މަސްކަމުގައިވާ ޑިސެމްބަރު މަހުގެ 31 ވަނަ ދުވަހުރޭ 11:59 ގެ ފަހުން ޖެހިގެން ފުރަތަމަ ހިނގާ ސިކުންތުން ފެށޭ ޖަނަވަރީ މަހުގެ ފުރަތަމަ ރޭގެ މެންދަމު 12 ޖަހާއިރުކަމަށް ބަލަން ޖެހެއެވެ.

އެހެން ދިމާވާ އަޞްލަކީ، ދުނިޔެއަށް އާންމު އަހަރުތަކުގައި ފަލަކުގައި ހިނގެނީ 359 ދަރަޖައާއި 45 ދަގީގުގައި ކަމަށް ވާތީއެވެ. އެހެން ވުމުން ދުނިޔެއަށް ފަލަކުން ފުރިހަމަ ނުކުރެވޭ 15 ދަގީގު އުނިވެގެން ދެއެވެ. ދުނިޔެ 15 ދަގީގުގައި ހިނގުމަށް ބޭނުންވަނީ 6 ގަޑިއިރުގެ ވަގުތެވެ.

އެހެނަސް، ކޮންމެ އާންމު އަހަރަކުވެސް އެ 15 ދަގީގާއި އެ 15 ދަގީގުގައި ހިނގުމަށް ބޭނުންވާ 6 ގަޑިއިރުގެ ވަގުތު ދޫކޮށްލާފައި ދުނިޔެ އާ އަހަރަކަށް ފަށައެވެ. އެކަމަކު ފަލަކުން ދުނިޔެއަށް ނުހިނގި ދޫކޮށްލާފައިވާ 15 ދަގީގާއި އެ 15 ދަގީގުގައި ހިނގުމަށް ބޭނުންވާ 6 އިޢާދަ ކުރުމަށްޓަކައި ކޮންމެ 4 އަހަރަކުން 1 ފަހަރު 366 ދުވަހުގެ 1 އަހަރު ގެނުވައެވެ.

 ކޮންމެ އާންމު އަހަރަކު ފަލަކުން ދުނިޔެއަށް ނުހިނގި ދޫކޮށްލެވޭ މިންވަރު ކަމުގައިވާ 15 ދަގީގުގެ 4 އަހަރުގެ ޖުމުލައަކީ 60 ދަގީގެވެ. އެއީ، ފުރިހަމަ 1 ދަރަޖައެވެ. އެފަދައިން 15 ދަގީގުގައި ދުނިޔެ ހިނގުމަށް ބޭނުންވާ 6 ގަޑިއިރުގެ 4 އަހަރުގެ މިންވަރަކީ 24 ގަޑިއިރެވެ. އެއީ، ފުރިހަމަ 1 ދުވަހެވެ.

އެެހެންކަމަށްވާތީ، ކޮންމެ 4 އަހަރަކުން އެއްއަހަރު (ނުވަތަ ކޮންމެ ލީޕް އަހަރަކު) ފެބްރުއަރީ މަހަށް 1 ދުވަސް އިތުރުކޮށް ފެބްރުއަރީ މަހުގައި 29 ދުވަސް ހިމަނަނީ އެ ސަބަބަށްޓަކައެވެ. އެހެންނޫނީ ފަލަކުންނާއި ޒަމާނުން ބައެއް ދާނީ އުނިވަމުންނެވެ. ޒަމާން ދާނީ އޮޅެމުންނެވެ.

އެކަމަކުވެސް ފެބްރުއަރީ މަހުގައި 29 ދުވަސް ހިމަަނަނީވެސް ވަކި ހަމަޔަކުންނެވެ. އާންމުކޮށް ކިޔައި އުޅެނީވެސް ހަތަރު އަހަރުން އެއް އަހަރަކީ ލީޕް އަހަރެއް ކަމުގައެވެ. އެއީ، ރަނގަޅު ވާހަކައެކެވެ. ފެބްރުއަރީ މަހު 29 ދުވަސް ހިމަނާ، އަހަރު ތަކުގައި އަހަރުގެ ޢަދަދުގައި އެކަމުގެ ފާހަގައެއް އޮވެއެވެ. އެއީ، އަހަރުގެ ޢަދަދުގެ ކަނާތްފަރާތު 2 އަކުރު 4 އިން ގެއްލި ހުސްވުމެވެ. އަދި އެއީ، ހާސް ހަމަވާ އަހަރެއް ނަމަ ވާތްފަރާތު ދެއަކުރު 4 އިން ގެއްލި ހުސްވުމެވެ. އެހެންވީމާ، އަހަރު ހިމަނައި ގުނައި ހަދަނީވެސް ނޯޅޭފަދަ ހަރުދަނާ ބިނާވެގެންވާ އަސާސްތަކެއްގެ މަތީގައިކަން އެނގެއެވެ.

އަހަރުގެ ޢަދަދުގެ ކަނާތް ފަރާތު ދެއަކުރުގެ މިސާލެއްގެ ގޮތުން ބަޔާން ކުރާނަމަ 1996 ވަނަ އަހަރު، އަހަރުގެ ޢަދަދުގެ ކަނާތް ފަރާތު ދެއަކުރަކީ 96 އެވެ. އެއީ، 4 އިން ގެއްލި ހުސްވާ ޢަދަދެކެވެ. ދެން ހާސް ހަމަވާ އަހަރުގެ ވާތްފަރާތު ދެއަކުރު ބަލާނަމަ 2000 ވަނަ އަހަރުގެ ވާތްފަރާތު 2 އަކުރަކީ 20 އެވެ. އެއީވެސް 4 އިން ގެއްލި ހުސްވާ ޢަދަދެކެެވެ. ލީޕް އަހަރުތަކަކީ، ނުވަތަ ފެބްރުއަރީ މަހުގެ 29 ދުވަސް ހިމަނާ އަހަރުތަކަކީ ބުނެފައިވާ މިސާލުގައިވާ ފަދަ އަހަރު ތަކެވެ.

ދެން މި ޖެހިލަނީ މި ވާހަކަ މިލިޔުމުގައި ދައްކާން ޖެހުނު އަޞްލު ސަބަބަށެވެ. އެއީ، ކޮންމެ އަހަރެއްގެ މުލަ ނަކަތް ލައިގަތުން ކަމުގައި ބަލަންޖެހޭ ގޮތުގެ ވާހަކައަށެވެ. މުލަނަކަތް ލައިގަންނަނީ އިރު ފަލަކުގެ ކޮން ދަރަޖައަކަށް ވަނުމުންކަން އެނގުމަށްޓަކައެވެ.

މުލަ ނަކަތަކީ އިރު ހިނގާ ފަލަކުގެ މަގުގައިވާ 12 ބުރުޖުގެ (ނުވަތަ 12 ރާހީގެ) ތެރެއިން 9 ވަނަ ބުރުޖު ކަމުގައިވާ ގައުސު ބުރުޖު (ސެޖިޓޭރިއަސް ސައިން، ނުވަތަ ދިވެހި ގޮތަށްނަމަ ދަނަ ރާހި) ގެ 16 ދަރަޖަ 22 ދަގީގުން ފެށިގެން އެ ބުރުޖުގެ 29 ދަރަޖަ 35 ދަގީގާ ދެމެދުގައި ސާބިތުވެގެންވާ ނަކަތެކެވެ.

އިރުވައި ލައިގަތުމަކީ، ގައުސު ބުރުޖުގައިވާ މުލަ ނަކަތުގެ (ޢަރަބި ބަހުން ކިޔާ ގޮތަށްނަމަ شُوْلَة) ނަކަތުގެ 2 ވަނަ ދަރަޖަ ފަހަނަޅައި އިރު މުލަ ނަކަތުގެ ތެރެއަށް ވަނުމެވެ. ނުވަތަ ގައުސު ބުރުޖުގެ 18 ދަރަޖަ ފަހަނަޅައި ކުރިޔަަށް އިރު ޖެހުމެވެ.

މުލަނަކަތުގެ 2 ވަނަ ދަރަޖަޔަށް އިރުވަނުމުން އިރުވައި މޫސުމަށް ފެށުނީއެވެ. އެކަމަކު އިރުވައި ގާއިމުވުމަކީ، އައްޔޫގު އީރާނާއި ތުރިއްޔާނު އީރާނާ ދެމެދުގައި އިރުވައިގެ ވައި ގާއިމުވެ ހަރުލުމެވެ. އެއީ ދެކަމެކެވެ.

ދިމަދިމާގައި ވައި ހަރުލައި ގާއިމު ވުމާއި، ވިއްސާރަވުމާއި ވިއްސާރަ ނުވުމާއި މިކަންކަމަކީ، ނަކަތްތަކުގެ އަސަރުތައް ކަމުގައި މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ބަލާ ސިފަތައް ކަމުގައި ވިޔަސް، އެކަންކަމަކީ ސީދާ ނަަކަތެއް ލައިގަންނަ ދުވަހު އެ ނަކަތެއްގެ އަސަރާ އެއްގޮތަށް ކޮންމެ އަހަރަކު އެއްގޮތެއްގެ މަތީގައި ފާޅުވެ ހިނގާނޭ ކަންކަމެއް ނޫނެވެ. އެފަދަ ކަންކަން ބިނާވެގެންވަނީ އިސްވެ ބަޔާންކުރި ފަލަކީ ހުރިހައި ސަބަބަކާއެވެ. އެ ހުރިހައި ކަމަކަށް ނަޒަރު ނުކޮށް އެކި އަހަރުގައި އިރުވައި މޫސުން ނުވަތަ ހުޅަނގު މޫސުން ފެށޭ ދުވަސް ބަދަލުވާ ކަމަށް ކަނޑައަޅައި ބުނުމަކީ އެންމެ ރަނގަޅު ހެޔޮ ނިންމުމެއް ކަމުގައެއް ނުވެއެވެ.

ހާހެއްހައި އަހަރުގެ މޫސުމީ ރެކޯޑުވެސް އަދި ސަތޭކަ އަހަރުގެ ރެކޯޑުވެސް އެއްކުރެވިފައި ނެތި، މޫސުމަށް ބަދަލު އަންނަ ކަމަށް ކުރާ ލަފައެއް މުޢުތަބަރެއް ނުވާނެއެވެ. އަހަރެެމެން މި ތިބޭ ސޯލާސިސްޓަމުގައި ގުރަހަތައް އެކި އަަހަރު އެތުރިފައި ހުންނަ ގޮތާވެސް މޫސުމީ އަސަރުތައް ގުޅޭނެއެވެ. އިންސާނީ ޢުމުރުގެ ހިނދުކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި އެފަދަ ކަންކަމަށް އަންނަ ބަދަލުތަކުން ނުކުންނަ ނަތީޖާތަކެއް ދެނެއެއް ނުގަނެވޭނެއެވެ.

04 ޖަނަވަރީ 2024

[dhivehi]

World Comes to the Weaver

By 

Andrew Forbes

July 22, 1996 12:01 am ET

Male, The Maldives

These islands have achieved fame in the modern world for their pristine beaches and clear, blue waters. But centuries ago they were known regionally for a different aesthetic--finely woven grass mats, decorated with geometric patterns.

I became a devotee of this aesthetic after an epiphany in the basement of the Peabody Museum at Harvard, when I unwrapped some of the archipelago's grass mats, subtly colored in saffron, orange and black dyes and richly decorated with intricate geometric sequences. My pilgrimage began when, upon arrival in Male, I started making inquiries about the craftsmen responsible for what are surely the finest grass mats in the world.

I soon learned that the mats, called kunaa in Divehi, the Indo-European local tongue, were manufactured on only one of the nearly 2,000 islands that make up the far-flung island chain. The center of mat-making activity is Gadu, a tiny speck of land on the southeastern rim of Suvadiva Atoll, close to the equator and more than 250 miles south of Male.

I had time to read up on kunaa on the week-long voyage south aboard a traditional inter-island ferry. Traversing the calm lagoons of the inner atolls was plain sailing, literally. There was plenty of time to lie back on deck, enjoying the spicy, if predictable, tuna curry and watching an apparently endless succession of Robinson Crusoe islands slip by.

Crossing the deep-sea channels between the atolls was altogether another matter. The tiny cockle-shell of a ferry, no more than 30 feet long, was buffeted by huge waves as soon as we left the protection of the surrounding coral reefs. Almost immediately I was wracked by seasickness and crawled to the side of the boat where I hung for the rest of the crossing. The islanders, born and bred to the ocean, looked on stoically. By the time we reached our next inter-atoll crossing (there are no fewer than six on the voyage to Suvadiva), I had learned my lesson and was well-dosed up with Avomine. This had the curious effect of making me not merely resistant to seasickness, but also very hungry. Accordingly, as the boat was flung violently from side to side, I consumed bowl after bowl of tuna curry. The islanders, a quiet people whose native politeness sometimes borders on diffidence, were clearly puzzled by the transformation, but were too shy to comment.

Gadu is, by Maldivian standards, a medium-sized island, about half a mile long by a quarter mile across. The single village, built largely of white coral stone, is surrounded by craning coconut groves and banana plantations. It was here that I met Mariam Saeeda, master mat-weaver, who showed no surprise at this unexpected intrusion by an inquisitive Westerner. She acquainted me with the secrets of her hereditary craft; kunaa weaving, it seems, is an exclusively female occupation. The women of Gadu cross regularly to the neighboring island of Gan where they harvest a specially resilient grass known as hau . This is then colored with a variety of natural dyes before being woven into traditional designs on a simple loom.

The designs, Ms. Saeeda explained, are handed down from mother to daughter. Why are they always geometric arabesques? "Because our religion forbids images." Islam has been the religion of the Maldives for more than eight centuries, ever since a wandering Arab holy man converted the king of the Buddhist islanders in 1153.

The proscription against images traces back to a hadith , or tradition of the Prophet. It is reported that, one day in 7th-century Arabia, the Prophet Mohammed returned home to find that his favorite wife, Aisha, had bought some cushions decorated with illustrations of birds and animals. The Prophet explained that only God could bestow life, and that pale imitations, such as the pictures on the cushions, should be avoided. As the hadith puts it: "The house which contains pictures will not be entered by the angels."

By the mid-17th century, Gadu's kunaa had become so prized in the neighboring Indian Ocean region that they were sent as part of the annual tribute from the Maldivian sultan to the kingdom of Sri Lanka. The craft had come to a low ebb since then, so I rounded off my visit to Gadu by purchasing a number of exquisite kunaa from Mariam Saeeda, with whom I left pictures of the ancient designs preserved at Harvard and in London. She intended to copy them and, if it proved commercially viable, to send them to Male for sale in the developing tourist trade.

On a later trip to the Maldives, I found that the trade in kunaa was indeed beginning to pick up again. At the back of one tourist shop in Male I was delighted to find Mariam Saeeda, visibly more prosperous, negotiating the sale of a bundle of freshly woven mats. After exchanging greetings, I asked if I might examine her wares. Giving me a decidedly wary look, she agreed, though with a puzzling lack of enthusiasm.

All became clear when I asked the price. "You won't get them cheap like you did last time," she said with finality. "They're so valuable that someone has written a book about them."

(See map of the Maldives )

[dhivehi]

ވައްޖިދުވުން - ކިހިނެއްކުރާކަމެއް

ޢަލީ މުނީޒު (2014)

| 4/13/2015 on Monday, April 13, 2015 dhuraya.blogspot.com :ލިޔުނީ

އެއީ ޑަކުޓަރީ ބޭސްވެރިކަމުގެ ކުރިއެރުން ރާއްޖެއަށް މިހާރުފަދައިން ނުފޯރާ ޒަމާނެވެ. ވުމާއެކު ރޯގާ ބަލިމަޑުކަން އެ ދުވަސްވަރު ރާއްޖޭގައި ވަރަށް އާންމެވެ. ހަ އަހަރުގެ ޙަސަނު ރޮމުން ދިޔައީ މުޅިގައި ފާރުވެ ފޮޅުލައި ފައިވުމުގެ ސަބަބުންނެވެ. ލިބާސްލައްވާ ވަރަށް އުމުރުގޮސްފައި ހުރިނަމަވެސް ފަނަރަ އަހަރުގެ ކަތްދަ އޭރުވެސް ފެންނަނީ ދިހަވަރަކަށް އަހަރުގެ ކުޑަކުއްޖެއްހެންނެވެ. ދެކުދިންނަށް ވެސް ޖެހިފައިވާ ބަލިމަޑުކަމުން ނަޖާވޭތޯ ލައްކަ ގިނަ މަސައްކަތް ވަނީ ކޮށްފައެވެ. އެކަމަކު ލިޔުނު ތަވީދުތަކާއި ޖެހި އާހަދިތަކުން ވީކަމެއް ހަރާމެވެ. އެންމެ ފަހުން  ފަހުބަޑިޖެހިއެވެ. އާދޭހެވެ. ވައްޖިދުވިއެވެ. އެހިސާބުން ދެކުދިންގެ ހާލަތަށްވެސް ބަދަލުއައިސް ކަމުން ނަޖާވިއެވެ.

މި ދަންނަވައިލެވުނީ ނުވަދިހައިގެ އަހަރުތަކުގެ ފަހުކޮޅާހަމައަށް ވެސް ރާއްޖޭގައި ކުރެވެމުން ދިޔަ ވައްޖިދުވުމުގެ ހާދިސާއެއް ހިގަން މެދުވެރިވި ސަބަބުގެ ވާހަކައެވެ. ވައްޖިދުވުން ނުވަތަ ވަޖިދުވުމަކީ ކިޔެވޭ ކިޔެވެލިތަކެއްގެ ތެރެއިން މީހެއްގެގައިން ލޭނެރުމެވެ. ފިސާރިވަރުގަދައަށް ޖަހާ ތާރައާއި އެ ތާރައިގެ ހަމައަށް ކިޔާ ލަވަތަކެއްގެ ތެރެއިން ކުރާ މިކަމަކީ ދީނީ ކަމެއްގެ ކުލަ ޖައްސައިގެން ﷲ ގެ ކިބައިން ރަޙުމަތާއި ޘަވާބަށް އެދި ބާއްވާ ޒާތެއްގެ މުނިފޫހިފިލުވުމުގެ މެހެފިލެކެވެ.

މި ލިޔުމުގެ މައިގަނޑު މަގުސަދަކީ ވައްޖިދުވުމަކީ ދީނީގޮތުން ބިދުޢައެއްކަމުގެ ހުއްޖަތް ދެއްކުމަށްވުރެ ބޮޑަށް ރަށްފުށުގައި މިކަން ކުރާގޮތް ތާރީޚަށްޓަކައި ހާމަކުރުމެވެ. ލިޔުންތަކުން އެނގޭގޮތުން ވައްޖިދުވުމަކީ ސޫފީންގެ ތެރޭގައި ކުރަންފެށުނުކަމެކެވެ. އަދި މިހާރުވެސް ސޫފީ މުސްލިމުންގެ ބޮޑު އާބާދީއެއް އޮންނަ އިންޑިޔާގެ އަހުމަދުއާބާދުގައި ކޮންމެ އަހަރެއްގެ ވެސް މޭމަހުގެ ފުރަތަމަ ހޯމަދުވަހު ވަރަށް ވަރުގަދައަށް ކުރާކަމެވެ. މިފަދަ ކަމެއް ދުނިޔޭގެ އެކިކަންކޮޅުތަކުގައި ކުރާއިރު އެކަން ކުރާކުރުމުގައި ތަފާތުތަކެއް ހުރުމަކީ އެކަށީގެންވާކަމެކެވެ. ވުމާއެކު މިކަންވެސް ރާއްޖޭގެ އެކި ރަށްރަށުގައި ކުރިގޮތުގައި ތަފާތުތަކެއް ހުރެދާނެކަން މިފުރުޞަތުގައި ފާހަގަކުރަމެވެ.

ނޮޅިވަރަމުގައި ދެ މުނާސަބާއަކާ ގުޅުވައިގެން ވައްޖިދުވިއެވެ. ފުރަތަމަ މުނާސަބާއަކީ ވައްޖިދުވުމުގެ ސަބަބުން ލިބޭ ރަޙުމަތާއި ބަރަކާތް ރަށުގެ ނުވަތަ އަވަށުގެ އެންމެނަށް ލިބުން އަދައިގެން ގިނަބަޔަކު ޚަރަދުކޮށްގެން ކޮންމެ އަހަރަކުވެސް ބޭއްވި އަހަރީ ވައްޖިދުވުމެވެ. ދެވަނަ މުނާސަބާއަކީ ބަލިހާލުން ނުވަތަ އެ ނޫންވެސް މުސީބާތަކުން ސަލާމަތްކޮށްދެއްވުމަށް އެކިއެކި ފަރުދުން ނަދުރުބުނެގެން ނަދުރުފުއްދުމުގެ ގޮތުން ބޭއްވި ވައްޖިދުވުމެވެ.

ވައްޖިއެއް ކައިރިވާކަމުގެ އަލާމާތަކީ ހަވީރާއި ރޭގަނޑު ރަށުތެރެއިން ތާރައިގެ އަޑުފަށްގަނޑު އިވެންފެށުމެވެ. ތާރައަކީ ވައްޖިދުވުމަށް ބޭނުންވާ އިންޖީނެވެ. ވުމާއެކު ތާރަތަކުގެ ހަންތަކާއި ވޮށިތައް އާކޮށް ލަވަތައް ފަރިތަކޮށް މެދުނުކެނޑި ގިނައިރު ތާރަޖެހުމަށް ބޭނުންވާ ހަކަތަ އަތްތިލައާއި މުލައްދަނޑިތަކަށް ފޯރުކޮށްދިނުމަށްޓަކައި ވައްޖިދުވުމުގެ ފަނަރަވަރަކަށް ދުވަސްކުރިން ފަރިތަކުރުންތައް ފައްޓައެވެ.

ވައްޖިދުވުމުގެ ހަރަކާތްތައް ފެށޭނީ ދުވަހުގެ އަސުރު ނަމާދުންނެވެ. ވައްޖިދުވުމުގައި ބައިވެރިވާ މީހުން އަސުރުނަމާދު ޖަމާޢަތުގައި ކުރުމަށްފަހު ދާނީ ރަށުގެ އިރުމަތީ ފަރާތުގައި ހުންނަ "މަގާންފުޅު" ކިޔާ ބިނާއެއްގެ ގާތަށެވެ. މި  މަގާންފުޅަކީ އެތަނުގެ ތާރީޚު އެނގުމެއްނުވާ ވަށާފާރުލައި ފައިވާ ޒިޔާރަތެއްފަދަ ތަނެކެވެ. މިތަނުގައި ތިބެ ޞަލަވާތް ފާތިޙާ ކިޔަވައި ވައްޖިދުވުމުގައި ބައިވެރިވާ މީހުން ތާރަޖަހަމުން ރަށުތެރެއަށް އައުމަށް ހިނގައިގަނެއެވެ.

އެވެރިން އަންނައިރު އެންމެ ކުރީގައި ހުންނަނީ ހުދު ފޮތިގަނޑެއްގައި ޝަހާދަތުގެ ދެކަލިމަ ލިޔެފައިވާ ބޮޑު ދިދަ އެއް ހިފަހައްޓައިގެން ހުންނަ ޖަޑިބެވެ. ޖަޑިބުގެ ފަހަތުން ތާރަވެރިން ތިބޭއިރު ދޭތެރެދޭތެރެއިން ތަންތަންކޮޅަށް މަޑުކޮށްފައި ގުނގުރު ހިފައިގެން ނެށުމުގައިވެސް ދެމީހަކު ހަރަކާތްތެރިވާނެއެވެ. މި ނެށުންގަނޑު ނިންމާލާނީ އެކަކު އަނެކަކަށް ވާދައަށް ތާރަޖެހުމަށްފަހުގައެވެ.

މި ގޮތުގައި ގޮސް ވައްޖިދުވުމަށް ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ހަރުގެއާ ހަމައަށް ދެވުމުން އެތަނުގައިވެސް ކުރިން ބަޔާންކުރިހެން ނެށުމާއި ވާދައިގެ ތާރަޖެހުން ތަންކޮޅެއް ގިނައިރު ކުރިޔަށް ގެންދާނެއެވެ. އަދި ނިންމާލުމުގެ ކުރިން ވައްޖިދުވުމުގެ މައި މުރީދުމީހާ ޖަޑިބު ގެންގުޅުނު ދިދަ ނުނިއުޅޭގޮތަށް ބިމަށްޖަހައި ހަރުކުރާނެއެވެ. މިކަންކުރާނީ ހަރުގޭގެ ކުރިމަތީގައި ވައްޖިދުވުމަށް އޮންނަ މައިދާނުގެ ވަށާކަހަލަގޮތަކަށް އެ ދިދައިން ރޮނގުއަޅަމުން ހިނގައިފައެވެ. އެހިސާބުން ވައްޖިދުވުމުގެ އާންމުންނަށް ފެންނަ ހަރަކާތްތައް އެ ވަގުތަށް ނިމުނީއެވެ. ނަމަވެސް ގެޔަށް ދިއުމުގެ ކުރިން ވައްޖިދުވާޓީމުގެ އެންމެހައި މެންބަރުންނަށް ވަރުގަދަ ސައެއް އޮންނާނެއެވެ.

ދެވަނަ ބައި ފެށޭނީ ޢިޝާނަމާދުން ފައިބައިގެންނެވެ. އަހަރީ ވައްޖިދުވުންނަމަ އަވަށުމީހުންނަށް އޮންނަ ކޭން ކެއުމުންނެވެ. މި ކޭމުގައި ބަތާއި ކުކުޅުރިހައާއި ދޮންކޭލާއި ފަންޏާއި އެކި ޒާތްޒާތުގެ ހަލުވާތައް ހިމެނޭނެއެވެ. ނަދުރު ބުނެގެން އަމިއްލަ މީހަކު ދުވާ ވައްޖިއެއްނަމަވެސް އެގަޑީގައި އޮންނާނީ ވައްޖިދުވާ މީހުންނަށް އޮންނަ ކެއުމެކެވެ.

ކެއުމަށްފަހު ލަސްތަކެއް ނުވެ ވައްޖިދުވުމުގެ މަސައްކަތްފަށާނެއެވެ. މުރީދުމީހާ ފަށާނީ ރާތީބު ކިޔަވާށެވެ. ރާތީބަކީ ސޫފީ އެކިޖަމާޢަތްތަކުގެ މީހުން އެކި ރޭރެއަށް ކިޔައި އުޅޭ މަދަހައާއި ޒިކުރުތަކަށް ކިޔައިއުޅޭނަމެކެވެ. މުރީދު މީހާ ރާތީބުކިޔަވަމުން ދާއިރު ތާރަޖަހާ މީހުން ދެ ސަފަކަށް އެތުރި އިށީނދެ ތިބެގެން އެކިޒާތްޒާތުގެ ބަނިތައް ލައްވަމުން ތާރަޖަހަމުން ގެންދާނެއެވެ. ސަފުގެ ކައިރީގައި ތާރަޖަހައި ލަވަ ނަގައި ކިޔުމަށްޓަކައިވެސް ބަޔަކު ތިބޭނެއެވެ.

މިގޮތުގައި ގަޑިއެއްހާއިރު ވުމަށްފަހު މުރީދުމީހާގެ ގައިން ލޭނެރެން ފަށާނެއެވެ. ލޭނެރޭނީ މޫނާއި އަގަޔާއި ބޮލަށާއި ބަނޑަށް ވަރަށް ކުޑަކޮށް ވަޅިހަރައިގެންނެވެ. ފުރަތަމަ ފަށާނީ ވަރަށް ކުޑަކޮށެވެ. ބޭނުންކުރާނީ ކުދިކުދި ކޮށާވަޅިތަކެކެވެ. ފަހުން ބޮޑު ކަނޑިއެއްވެސް ބޭނުންކުރެއެވެ. މި ކަނޑިއާއި ވަޅިތައް ހިފައިގެން އެ ސަރަހައްދުގައި މުރީދުމީހާ ދުވަންފެށުމުން ކުޅިބަލަންތިބޭ އާންމުން ކެކިއަރައިގެން ދާއިރު ބިރުން ހޭކެނޑޭ ބަޔަކުވެސް ތިބެއެވެ. އޭރު ތާރައިގެ ހަމަވެސް ދާނީ އިރުކޮޅަކަށްވުރެ އިރުކޮޅެއް އަވަސްވަމުންނެވެ.  ކިޔާނީ ހިޖުރައިން 471 ވަނަ އަހަރު އީރާނުގެ ޖީލާނީއަށް އުފަންވި ސޫފީންގެ ޝައިޚު ޢަބްދުލްޤާދިރަށް ނިސްބަތްކޮށް ހަދައިފައިވާ ޢަރަބި ލަވައެކެވެ. މިކަމުންވެސް ވައްޖިދުވުން ދީނީ މިންގަނޑުން ކަސިޔާރުކަން އެނގެއެވެ. އެހެނަސް މިއީ އެއްކަލަ ބަލިތަކުން ނަޖާވަ ވަގުތުކޮޅެވެ. މުރީދު މީހާ އައިސް ބަލިޖެހިފައި ތިބޭ މީހުންގެ ގައިންލޭނެރޭ ވަގުތުކޮޅެވެ.

ލޭނެރުމުގެ ފިޔަވަހި ނިމުމަށްފަހު ދެން އޮންނާނީ ލޭމަނާކުރާ ލަވަކިޔުމެވެ. ތާރައިގެ ހަމަވެސް ޖަހާނީ ލަސްލަހުންނެވެ. ލޭމަނާކުރުމަށް ބޭނުންކުރަނީ ފެނެވެ. ކިޔަވާފައި ހާކާ ފެނުން ލޭ މަނާވުމުން "ލޭމަނާކުރާލަވަ" ހުއްޓާލައެވެ. އެހިސާބުން ވައްޖިދުވުންވެސް ނިމުނީއެވެ.

[dhivehi]

ތާރަޖެހުމާ ގުޅިފައިވާ ބައެއް އާދަކާދަ

ތާރަޖެހުމާ ގުޅިފައިވާ ބައެއް އާދަކާދަ

ޢަބްދު ﷲ ސަޢީދު

ތާރައަކީ ވަށްކޮށް އޮންނަ އޮނިގަނޑެއްގެ އެއްފަރާތުގައި ނުވަތަ އެއްކޮޅުގައި ހަން އަޅައިގެން ހަދައިފައި އޮންނަ އެއްޗެކެވެ. ތާރަ ހަދައިފައި ހުންނަނީ ޑައިމީޓަރުގައި ގާތްގަނޑަކަށް އެއް ފޫޓު ހުންނަވަރުގެ ހަތަރު އިންޗި ބޯމިނުގައި ދިގުހަރުން ލިއެ، އެތެރެކޮނެ، އެއްފަރާތުގައި މަޑިހަން ނުވަތަ ބަކަރި ހަން އަޅައިގެންނެވެ. ތާރަ ޖެހުމަކީ ކުޅިވަރެކެވެ. މިއީ ލަވައާ އެކު ތާރައިގައި އަތްތިލައިން ވަކި ހަމަތަކަކަށް ޖަހަމުން ލެނގެމުން ކުޅޭ ކުޅިވަރެކެވެ.

ތާރަ ޖަހާ މީހުންގެ ހެދުމަކީ އަތްދިގު ހުދު ލިބާހާއި ހުދު މުންޑެވެ. މުންޑުގެ ދަށުން ތިބެނީ އެއް ކުލައަކުން ކަކުލުގެ ތިރިއަށް ހުންނަވަރުގެ ދިގު ހަރުވާޅެއް ލައިފައެވެ. ގިނަ ރަށްރަށުގެ މީހުން ލަނީ ރަތް ކުލައިގެ ހަރުވާޅެވެ. ތާރަ ޖަހާ މީހުން ބޮލުގައި އަޅަނީ ތެޔޮރުމާލެވެ. ފަހަކަށް އައިސް އަތްދިގު ހުދު ލިބާހުގެ ބަދަލުގައި ބޭނުންކުރަނީ އަތްދިގު ހުދު ގަމީހެވެ.

ދިވެހީންގެ ތެރޭގައި ތާރަޖެހުމުގައި ޒަމާނުއްސުރެ ގެންގުޅުނު އާދަކާދަތަކެއް ހުއްޓެވެ. ކުރީ ޒަމާނުގައި މި ކުޅިވަރާ ދީނީ އަގީދާއާ އޮންނަނީ ގުޅުވާފައެވެ. މި ކުޅިވަރަށް ތައްޔާރުވުމަށް އެންމެ ފުރަތަމަ ކުރާ ކަމަކީ ދުރާލާ ފަރިތަކުރުމެވެ. ތާރަތައް ތައްޔާރުކޮށް ލަވަތައް ފަރިތަކުރުމެވެ. އެއަށްފަހު ތާރަޖަހާނެ ހަރުގެއެއް އަޅައެވެ.

ތާރަޖަހާ ދުވަސްދުވަހު ގިނަ ރަށްރަށުގައި މި ކުޅިވަރު ފަށަނީ ޢަޞްރު ނަމާދަށް ފަހުގައެވެ. ތާރަ ޖަހާ ހުރިހާ އެންމެން ފުރަތަމަ ޖަމާޢަތުގައި ކުރަނީ ޢަޞްރު ނަމާދެވެ. އެއަށްފަހު އޮންނަނީ ޞަލަވާތް ފާތިހާ ކިޔެވުމެވެ. އެ ރަށެއްގައި ނަދުރުބުނެ ހަދާ ޒިޔާރަތެއް ނުވަތަ އެފަދަ މަގާމުފުޅެއް ހުރެއްޖެނަމަ އެ ތަނަކަށް ގޮސް ޞަލަވާތް ފާތިހާ ކިޔަވައެވެ. ޞަލަވާތް ފާތިހާ ކިޔަވާއިރު ޤާދިރީ ކަލޭގެފާނަށް ޞަލަވާތް ކިޔަވައެވެ. މި ޤާދިރީ ކަލޭގެފާނަކީ ހިޖުރައިން 471 ވަނައަހަރު އީރާނުގައި އުޅުއްވި ސޫފީ ޤާދިރީ ތަރީގާގެ އިސް އިމާމު ކަމުގައިވާ ޢަބްދުލްޤާދިރު ޖީލާނީ އެވެ. .

ޞަލަވާތް ފާތިހާ ނިމުމުން ތާރަޖަހާ މީހުން ދިގުމަގު ކުޅެމުން އެކި ތަންތަނަށް ހުއްޓި ތިބެ ކުޅެމުން ހިނގާފައިދަނީ ތާރަ ޖެހުމަށް ހަދައި ޒީނަތްތެރިކޮށްފައި ހުންނަ ޚާއްޞަ ހަރުގެއަށެވެ. ތާރަ ޖަހާ މީހުން ދެ ސަފަށް ތިބެގެން ތާރަ ޖަހަމުން ހިނގާފައި ދާއިރު ދިދަ ހިފައިގެން ކުރީގައި ޖަޑިބެއް ހުރެއެވެ. ހަރުގެ ކައިރިއަށް ގޮސް ހަރުގެން ބޭރުގައި ދިދަ ޖަހައެވެ. ދިދަ ޖަހަނީ އިސް މުރީދު ނުވަތަ އިސް އިމާމެވެ. މި ދިދަ ޖަހަނީ ވަލީވެރީންނަށް ޞަލަވާތް ފާތިހާ ކިޔަވައި ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ ބައެއް ސޫރަތްތައް ކިޔަވައި ދުންބުރުވައި ހެދުމަށް ފަހުގައެވެ. އާންމުކޮށް ކިޔަވަނީ ޔާސީން ސޫރަތެވެ. މި ދިދައަކީ މި ކަމަށް ޚާއްޞަ ދިދައެކެވެ. މި ދިދަ ހުންނަނީ ހުދު ފޮތިގަނޑެއްގައި ޝަހާދަތުގެ ދެ ކަލިމަ އާއި ޤުރުއާނުގެ ބައެއް އާޔަތްތަކާއި ދުޢާތައް ލިޔެ ޒީނަތްތެރިކޮށްފައެވެ.

ތާރަޖެހުމާއި ވަޖިދުވުމުގެ އަސްލު ބައި ފެށެނީ ޢިޝާ ނަމާދަށްފަހު އޮންނަ ކޭން ކެޔުމަށްފަހުގައެވެ. ފުރަތަމަ މުރީދު މީހާ ފަށަނީ ރާތީބު ކިޔަވާށެވެ. ރާތީބަކީ ސޫފީ އެކި ޖަމާޢަތްތަކުގެ މީހުން އެކި ރޭރެއަށް ކިޔައި އުޅޭ މަދަހައާއި ޒިކުރުތަކަށް ކިޔައިއުޅޭނަމެކެވެ. މުރީދު މީހާ ރާތީބުކިޔަވަމުން ދާއިރު ތާރަޖަހާ މީހުން ދެ ސަފަށް އެތުރި އިށީނދެ ތިބެގެން އެކިޒާތްޒާތުގެ ބަނިތައް ލައްވަމުން ލެނގެމުން ތާރަޖަހަމުން ގެންދާނެއެވެ.

ތާރަޖަހާ މީހުން ދެ ސަފަށް އެތުރިގެން ތިބޭއިރު އެއް ކޮޅުގައި މުރީދާއި ލަވަ ނަގައި ކިޔާ މީހުން ތިބެއެވެ. ދިދަ ޖަހާފައި ހުންނަނީ ހަރުގޭގައި މި މީހުން ތިބޭ ކޮޅުން ބޭރުގައެވެ. ތާރަ ޖަހަން ފަށައިދެނީ މުރީދު ކިޔާ ޒިކުރު ފޮތުގެ ސަލާމް ޅެންބައިންނެވެ. އެއަށްފަހު ދެން ލަވަ ޖަހާނީ ތާރަޖަހާ ފަތީ މީހުންނެވެ. ތާރަ ޖެހުން ދާނީ ލަވައާއި ހަރަކާތާ އެކު އަވަސްވަމުންނެވެ. ފޯރި ދާނީ ގަދަވަމުންނެވެ. މި ލަވަތަކުގެ ތެރޭގައި ކަފާ ލަވަ ކިޔާ ލަވައެއް އޮވެއެވެ. އެ ހިސާބުން ފަށާނީ ވަޖިދުވާށެވެ. ނުވަތަ ވައްޖިދުވުމަށެވެ. ވަޖިދުވުމަކީ ލަވައެއްގެ ގޮތުގައި ކިޔާ ކިޔެވެލިތަކެއްގެ ތެރެއިން ގައިން ލޭނެރުމެވެ. ވަޖިދުވަނީ އެކަމުގެ ސަބަބުން ބަރަކާތް ލިބޭ ކަމަށް ގަބޫލުކޮށްގެންނާއި، ބަލިބައްޔާއި މުސީބާތަކުން ސަލާމަތް ވާނެކަމަށް ގަބޫލުކޮށްގެންނެވެ.

ވަޖިދުވާން ފަށަނީ ގަޑިއެއްހާއިރު ތާރަ ޖެހުމަށްފަހުގައެވެ. ފުރަތަމަ ލޭ ނެރެނީ މުރީދު މީހާ އޭނާގެ ގައިންނެވެ. ފުރަތަމަ ވަޅި ޖެހުމުން ލޭ ނާންނަނަމަ އަނެއްކާ ވެސް ކިޔަވަން ފަށައެވެ. ލޭ އަންނަނަމަ ބައެއް ފަހަރު ދަނޑިއަޅާފައި ލޭ އާދެއެވެ. ލޭ ނެރެނީ މޫނާއި ބޮލަށާއި ބަނޑަށް ކޮށާވަޅީގެ ތުނޑުން ވަރަށް ކުޑަކޮށް ވަޅިހަރައިގެންނެވެ. ބައެއް ފަހަރު ކަނޑި ވެސް ބޭނުންކުރެއެވެ. މި ކަނޑި ނުވަތަ ކޮށާވަޅި ހިފައިގެން މުރީދު މީހާ ވަޖިދުވެގެން އެ ސަރަހައްދުގައި ބައެއް ފަހަރު ދުވެހަދައެވެ. އެ ހިސާބަށް ދާއިރު ކުޅިބަލަންތިބޭ އާންމުން ކެކިއަރައިގެން ދާނެއެވެ. ބައެއް މީހުން ބިރުން ހޭނެތޭ ފަހަރު ވެސް އާދެއެވެ. ބަލިބަލި ޖެހިފައި ތިބޭ މީހުންގެ ގައިން ލޭ ނެރެނީ މި ވަގުތުގައެވެ. ވަޖިދުވާއިރު ކިޔަނީ ޤާދިރީ ކަލޭގެފާނަށް ނިސްބަތްވާ ޢަރަބި ލަވައެވެ.

ލޭ ނެރުމަށްފަހު އޮންނަނީ ލޭމަނާކުރުމެވެ. މިކަމަށް ވެސް ލަވަކިޔައެވެ. އޭރަށް ތާރައިގެ ހަމަ ވެސް ދާނީ ލަސްވަމުންނެވެ. ލޭމަނާކުރުމަށް ބޭނުންކުރަނީ ކިޔަވާފައި ހުންނަ ފެނެވެ. އެ ފެން ހޭކުމުން ނުވަތަ ބޮލަށް އެޅުމުން ލޭ މަނާވެއެވެ. އެ ފެނުން ލޭތައް ދޮވުމުން ވެސް ލޭ ފޭދެންޏާ އެ ތަންތަނުގައި ދިދައިގެ ފޮތިގަނޑުން އޮބައެވެ. ވަޖިދުވުން ނިމެނީ ލޭ މަނާވުމުން "ލޭމަނާކުރާ ލަވަ" ހުއްޓާލުމުންނެވެ. ތާރަޖަހާފައި މި ވަޖިދުވާ ވަޖިދުވުމަކީ އިސްލާމުންގެ ތެރޭގައި ސޫފީންކުރާ ކަމެކެވެ. މިހާރު ވެސް ދުނިޔޭގެ އެކި ތަންތަނުގައި ސޫފީން ވަޖިދުވުމުގެ ކުޅިވަރުތައް ކުޅެއުޅެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި ވެސް އެކި ރަށްރަށުގެ މީހުން ތާރަޖެހުމާއި ވަޖިދުވުމުގެ މި ކުޅިވަރު ކުޅެއުޅުމުގައި ބައެއް ތަފާތުތަކެއް ހުއްޓެވެ. 

[dhivehi]

"Laya Project is a musical and visual journey through coastal and surrounding villages in the path of the December 2004 tsunami in Indonesia, Sri Lanka, Thailand, India, Myanmar and Maldives.

Maldives

We traveled through the post-card islands of North Male Atoll, Baa Atoll, Maloosh Island, Kamadhoo Island, and Dhonfanu Island. The days were sunny and stretched long in the heat and blinding white pristine beaches.

Traditional Maldivian music is an unique mixture of influences from East Africa, South India, and the Middle East. The Maldivian Boduberu has its roots in East Africa. The lyrics have no meaning.

Musicians

Female Vocal: Shaheema Male Vocal: Yoosuf Adbul Qadir Boduberu Group Vocal and Percussion: Abdul Azeef Yoosuf, Yoosuf Al Rahman, Abdul Nasir, Abdullah Rasheed, Ahmed Sobah, Ahmed Hussein, Hassan Amir, Mohamed Ibrahim, Naushaad Abdullah, Zakariya Hameed, Mohamed Rasheed Bandiyaa Group: Zuhudha Abdull Kareem, Fathumath Surayya, Madheeha Adam, Zulayha Hassan, Shaheema Mohamed, Aishath Sathuna

Recorded on location by Yotam Agam and Patrick Sebag; Mixing and Mastering by Yotam Agam, Clementine Studios, India."

Laya Project - Six shores sharing one ocean, one sky, and one language of survival and music.

A visual journey documenting folk music recorded and filmed on location, some of these performances are rare and documented for the first ti

[dhivehi]

Etymology of Villi/Vilu

The term vilu (ވިލު) refers to the deeper parts within a lagoon. It shares its origins with several ancient Indo-Aryan languages:

Sanskrit (Sk.): Derived from vila or bila, meaning a cave, hole, pit, opening, or aperture.

Pali (P.): Related to bila, meaning a hole, den, or cave.

Sinhalese (Sin.): Cognate with vil, meaning a hole, pit, or lake.

In some regional dialects, such as in Fua Mulaku, the word is pronounced simply as vil.

Geographical Application

The root is a foundational element in Maldivian place names, often describing an island's specific location relative to the deep lagoon:

Vilin'gili: Combines vilu + gili, referring to an island situated on the rocks of the deep lagoon.

Vilamendhoo: Combines vila + medhu + dhoo, meaning the "middle island in the deep lagoon".

Viligalaa: Combines vilu + gala, referring to an islet on the rocks of the deep lagoon.

Vilin'gilivaru: Combines vilu + gili + varu, meaning an island in the sector of deep lagoon and rocks.

Source:

Ponnampalam Ragupathy, Naseema Mohamed, An etymological dictionary of Maldivian island names, Male’, National Centre for Linguistic and Historical Research (Maldives), 2008

Maniku, Hassan Ahmed. A concise etymological vocabulary of Dhivehi language. Colombo : The Royal Asiatic Society of Sri Lanka, 2000.

Written: Ahmed Ikram / x handle @aikey

[dhivehi]

އަރުވާލި ސޮރާއި ދެކުނުގެ ފަންޑިތަވެރިޔާ

ޟަމްރަތު އަހުމަދު

20 April 2021, 15:52

ބޯޓުގެ ދިރުނބާ ކޮޅުގައި ބައެއް ޒުވާނުންނާއެކު ހަރު މީހުން ތަފާތު ވާހަކަތައް ދައްކަން ތިއްބެވެ. އެމީހުންނަށް ދިމާވެފައިވާ މަޖާ ބައެއް ކަންކަން ވެސް ހިއްސާ ކުރަމުން ދިޔައެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުގެ އާ ދަތުރެވެ. އުމުރުން 11 ވަރަކަށް އަހަރެވެ. އެތާ ތިބި މީހުންގެ ތެރެއިން އެންމެ ކުޑައީވެސް އަޅުގަނޑެވެ. މިވާހަކަތަކުގެ ތެރެއިން އެކަކު ކިޔައިދިން ވާހަކައެއް މިތާގައި ހިއްސާކޮށްލަމެވެ.

ފުނޑާ ދައާއި ރަތްހާ

Ads by Hali Pvt

ކޮންމެ ވެސް ކަމަކާހެދި އޭނާ އުތުރުގެ ރަށަކަށް އަރުވައިލިއެވެ. އޭނާއަކީ ދެކުނުގެ ރަށަކަށް ނިސްބަތްވާ މީހެކެވެ. އޭނާ އަރުވައިލި ސަބަބާއި ރަށް ވެސް އޭނާ ބުނެދިނެވެ. ނަމަވެސް މިހާރު ހަނދާނެއް ނެތެވެ.

ރަށްރަށަށް އެގޮތަށް އަރުވާލާ މީހުންނާމެދު މީހުން އޭރު އަމަލުކުރަނީ ވަރަށް ނިކަމެތިކޮށެވެ. އެމީހަކާ މުޚާތަބު ކުރާނީ ވެސް "އަރުވާލި ސޮރު" ގެ ނަމުންކަމަށް އޭނާ ބުންޏެވެ. އެރަށުގައި އޭނާ އުޅެމުން ގެންދިޔައީ ވަރަށް ނިކަމެތި ހާލުގައެވެ. އަރާނެ ފައިވާނެއް ވެސް ނެތިއެވެ.

އެރަށުގައި ހުކުމުގެ ދުވަސްތައް ގުނަމުން ދަނިކޮށް އެރަށު ގެއަކުން ފުނޑާދައެއް ވަގަށް ނަގައިފިއެވެ. އެޒަމާނުގައި އެއީ ހަރުމުދަލުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ އެއްޗެކެވެ. އެހެން ކަމުން އެ ވަނީ ވަރަށް މުހިންމު އެއްޗަކަށް ވެފައެވެ. އެ ނެތިއްޔާ ހަވާދެއް އަދި ފުނޑަންޖެހޭ އެހެން އެއްޗެއް ވެސް ފުނޑޭނެ ގޮތެއް ނޯވެއެވެ.

ދައި ގެއްލިގެން އޭގެ ވެރިމީހާ ވަރަށް ކަންބޮޑުވެއްޖެއެވެ. އަވަށްޓެރިންގެ ގާތުން އަހައިގެން ވެސް އެއަށްވީގޮތެއް ނޭނގުނެވެ. ރަށު އޮފީހަށް އަންގައިގެން ވެސް އެ ފެނޭގޮތެއް ނުވިއެވެ. އެންމެފަހުން އެރަށު މީހެއްގެ ލަފާގެ މަތިން އަރުވާލި ސޮރުގާތަށް އެމީހާ ހިނގައްޖެއެވެ. ދެކުނުގެ މީހަކަށްވާތީއެވެ. ފަންޑިތައަށް މޮޅުވާނެތީއެވެ. އެމީހާގެ މަގުސަދަކީ ފާލެއް ބަލައިގެން ނަމަވެސް ދައި ހޯދުމެވެ. ނުވަތަ ވީގޮތް ބެލުމެވެ.

ހަގީގަތަކީ އަރުވާލި ސޮރަށް އެބާވަތުގެ އެއްވެސް ކަމެއް ނޭނގެއެވެ. ފަންޑިތައޭ ވެސް ކިޔާކަށް ނޭނގެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް ދެކުނު މީހަކަށްވާތީ އެނގޭނެ ކަމަށް ބަލާފައި އެމީހާ އައީއެވެ. އެމީހާއައިސް ވެގެން އުޅޭގޮތް ކިޔައިދީފިއެވެ. އަރުވާލި ސޮރު ހިތަށް އެރިއެވެ. ﷲ އެއްވެސް މީހަކަށް ދެރަގޮތެއް މެދުވެރި ނުކުރައްވާނެއެވެ. އޭނާގެ ނަސީބު އަތުގައި ހިފީކަމަށް ބަލައިފިއެވެ. ހިތްވަރު ކޮށްލާފައި ކަންކުރަންވީ ގޮތް އެމިހާއަށް ކިޔައިދިނެވެ.

މަސްފަލަ ބޮޑު ރަތް ހާލެއް ހޯދާށެވެ. މިއަދަކީ ބުދަ ދުވަހެވެ. ހުކުރު ދުވަހު އެންމެން ހުކުރަށް ތިބޭ ގަޑީގައި ހާލުގެ ފައިގައި ކުޑަކުޑަ ތަވީދެއް އަޅުވާފައި ދޫކޮށްލާނަމެވެ. ދޫކޮށްލުމުން އޭތި އެދިޔަގޮތަށް ގޮސް މިސްކިތަށް އަރާނެއެވެ. ހުކުރަށް ތިބޭ މީހުންގެ ތެރެއިން އެ ދައި ނެގި މީހާގެ ގަޔަށް ހައު އަރައިގަންނާނެއެވެ. އެހިސާބުން އެންމެނަށް އޭނާއަކީ ކާކުކަން އެނގޭނެއެވެ.

ހަމަ އެދުވަހުން އެދުވަހަށް ރަތްހާލެއް ހޯދައިގެން އައިސް އަރުވާލި ސޮރު ބުނިގޮތަށް ކަންތައް ކޮށްފިއެވެ.

މިވާހަކަ މާ ހަލުއިކޮށް މުޅިރަށަށް ފެތުރި މަޝްހޫރު ވެއްޖެއެވެ. އަރުވާލި ސޮރުގެ ކުޅަދާނަކަމާއި ފަންޑިތައަށްހުރި މޮޅުކަން ދެކެން އެރަށުގެ އެންމެން ބޭނުންވެގެން، ހުކުރު ދުވަހު ހުކުރުވަގުތަށް އެންމެން އިންތިޒާރު ކުރަން ފަށައިފިއެވެ. އެޒަމާނުގައި ހުކުރަށް ދިއުން މަޖުބޫރުވާނެއެވެ. ނުގޮސްފިއްޔާ ދުއްރައިން ތަޅާ ކަމަށް ވެއެވެ. އެހެން ކަމުން ކޮންމެ ގޮތެއް ހަދާފައި ވެސް މީހުން ހުކުރަށް ދާނެއެވެ.

ޖެހިގެން އައި ބުރާސްފަތި ދުވަހު އަރުވާލި ސޮރު ޢަސްރުނަމާދުން ފައިބައިގެން ގެއަށް ދިޔަ މަގުމަތީގައި އޭނާގެ ފަހަތުން މީހަކު އަންނަކަން އޭނާއަށް ފާހަގަވިއެވެ. އޭނާއަށް ގޯނާކުރަން އުޅޭމީހެއް ކަމަށް ހިތަށްއަރައި ޖެހިލުންވެހުރެ އޭނާ ގެއާދިމާއަށް ހިނގަމުންދިޔައެވެ. ގޭ ދޮރާށީން ވަނުމުގެ ކުރިން ފަހަތުން އައި މީހާ ސަލާމް ގޮވާލިއެވެ. ސަލާމަށް ޖަވާބު ދިނުމަށްފަހު، ކީއްކުރާ މީހެއްތޯ އަހާލިއެވެ. ޖަވާބުގައި ބުނީ ވާހަކައެއް ބުނަން އައީ ކަމަށެވެ. މިހެން ބުނުމުން އޭނާގެ މޫނަށް ބަލައިފައި އަރުވާލި ސޮރު ބުންޏެވެ. މިއަދު ކަލޭ އަންނާނެކަން އެނގޭތީ ތިމަންނަ މި ހުންނަނީ އިންތިޒާރުގައެވެ. ތިޔަ ބުނަންއުޅޭ ކަންތަކުގައި ސަލާމަތްއޮތީ ކަލޭ ތެދުވެރިވި މިންވަރެއްގެ މައްޗަށެވެ.

މިއަޑު އަހައިފައި އެމީހާ ބުންޏެވެ. ދައި ވަގަށްނެގީ އޭނާއެވެ. ދައި މިހާރު އޮތީ މިވެނި ތަނެއްގައޭ ވެސް ބުނެފިއެވެ. ހުކުރު ދުވަހު ތިޔަ ހަދަން އުޅޭ "ފަންޑިތަ" ހަދައިފިއްޔާ އޭނާ މުޅި ރަށަށް ބޭޒާރުވެ، ރަށުގައި ނޫޅެވޭވަރު ވާނެއެވެ. އެހެން ކަމުން އެކަން އެގޮތަށް ނުކޮށް ދައި އޭގެ ވެރިމީހާއަށް ރައްދުކުރެވޭނޭ ގޮތެއް ހަމަޖައްސައިދޭން އޭނާ އެދުނެވެ.

އަރުވާލި ސޮރު މިކަމާ އެއްބަސްވިއެވެ. ނަމަވެސް އޭނާގެ ބަހުގައި އެއްވެސް ދޮގުވެރިކަމެއް ހުރިކަން ސާބިތުވެއްޖެއްޔާ ޖެހިގެން އަންނަ ހުކުރުގައި ފަންޑިތަ ހަދާނެކަމަށް ބުންޏެވެ.

ހަމަ އެރޭ ދައިގެ ވެރިމީހާ އެގެއަށް އަތުވެއްޖެއެވެ. އަދި ހުކުރު ދުވަހަށް ތައްޔާރުތޯ އަހައި ކަންކަން އޮޅުންފިލުވައި، ރަނގަޅަށް ކަންކަން ހިނގާނެތޯ ކަށަވަރު ކުރުމަށެވެ.

އަރުވައިލި ސޮރު ބުންޏެވެ. މިސްކިތަށް ހާލެއް ވެއްދުމަކީ މިސްކިތުގެ ހުރުމަތް ކެނޑޭނޭ ކަމެކެވެ. އެކަމާ ވިސްނައިފައި އަހަރެން ފާލެއް ބަލައިފީމެވެ. ދައި އޮތީ ވަޅުލައިފައެވެ. އެތަން ވެސް އެނގެއެވެ. އެތަން ބުނާނީ މާދަމާ ހުކުރުން ފައިބާ ގަޑީގައެވެ. ދައި އޮތްތަނަށް ދާންވާނީ ކޮންމެވެސް ބަޔަކު ވެސް ގޮވައިގެންނެވެ. އެހެން ނޫނީ ފަންޑިތަ ބާތިލް ވެސް ވެދާނެއެވެ.

ޖެހިގެން އައީ ހުކުރު ދުވަހެވެ. އެދުވަހު ހުކުރުން ފައިބައިގެން ރަށުވެރިން ވެސް ގޮވައިގެން ވަގުކަލޭގެ ބުނި ސަރަހައްދަށް މީހުން ގޮސް ކޮނެގެން ބަލަން ފަށައިފިއެވެ. ދައެއް ނުއެއް ފެނުނެވެ. އެންމެފަހުން އަރުވާލި ސޮރު އެއްގަމަށް ގޮސް ވަގުކަލޭގެ ގޮވައިގެން އަތުވެއްޖެއެވެ. އޭނާގެ "ވަރަށް މަސައްކަތުން" އެ ދައި ފެނިއްޖެއެވެ.

އެހިސާބުން އަރުވާލި ސޮރުގެ މޮޅުކަމާމެދު އެންމެން އަޖައިބުވެ އޭނާއަށް ތައުރީފް ކުރަންފެށިއެވެ. ދައި ފެނުމުން އޭގެ ވެރިމީހާ އިނާމެއް ގޮތުގައި ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ފައިސާ ވެސް ދިނެވެ. އެ ހިސާބުން އަރުވާލި ސޮރު މުޅިރަށަށް މަޝްހޫރުވީ ދެކުނުގެ ފަންޑިތަވެރިޔާގެ ނަމުންނެވެ.

ކުކުޅު ނަޖިހާއި މާބަނޑުމީހާ

ފުނޑާދައިގެ ހާދިސާގެ މަޝްހޫރު ކަމަށްފަހު އޭނާދެކެ އެރަށު މީހުން ޖެހިލުންވިއެވެ. އޭނާއަށް ގަދަރަކާއި އިހްތިރާމް ކުރަން ފެށިއެވެ. މިހާރު އޭނާއަކީ ދެނު ފަންޑިތަވެރިޔާއެވެ.

މިހެން އުޅެނިކޮށް މާބަނޑު އަންހެނަކު ވިހެއުމުގެ ވަގުތުޖެހި ބަނޑުގައި ރިއްސަން ފަށައިފިއެވެ. ތިންރޭ ތިންދުވާ ވެގެންދިޔައިރު ވެސް ރިއްސަނީއެވެ. ވިހާ ގޮތެއް ނުވިއެވެ. ފޫޅުމައިންނާއި ފަންޑިތަވެރިން އައިސްކުރި އެއްވެސް ކަމަކުން އަލިމަގެއް ނުފެނުނެވެ. އެންމެފަހުން ދެކުނުގެ ފަންޑިތަވެރިޔާއަށް ގޮވަން ޖެހިއްޖެއެވެ. އަނެއްކާވެސް ކަމެއް ލައްވައިލީއެވެ. "ފަންޑިތަވެރިޔާ" ﷲ އާ ވަކީލުކޮށްފައި ގެއިން ނުކުމެގެން ހިނގައިގެންފިއެވެ. އޭރު އޭނާ ބަލައި ދިޔަމީހުން ވެސް އޭނާއާއެކު އާދެއެވެ.

ތެޅިތެޅި އޮތް ހިތަކާއެކު އޭނާ ހިނގާފައި ގޮސް ގެއަށް ވަންނަން ކައިރިވެފައި ހުއްޓައި ކުކުޅު ނަޖިހަކަށް އެރިއްޖެއެވެ. އެޒަމާނަކީ އާންމުކޮށް ފައިވާނަށް އަރާ ޒަމާނެއް ނޫނެވެ. އެހެންކަމުން އޭނާ ވެސް ހުރީ ހުސް ފަޔާއެވެ. އެގެއަށް ވަންނަމުން ފައިގައިހުރި ނަޖިސް ފިލުވައިލުމަށްޓަކައި އެގޭ އޮޅިގަނޑުގައި އޭނާ ފައިން ޖަހައިލިއެވެ. މިގޮތަށް ތިންވަނަ ފަހަރު ޖެހިތަނާ ﷲ އިރާދަފުޅާއެކު ކުއްޖާ ވިފައިފިއެވެ. އެގޭ މީހުން ހީކުރީ ފައިން އެޖެހި ޖެހުމަކީ ފަންޑިތަ ހަދައިފައި ޖެހިޖެހުމެއްކަމަށެވެ.

ކުއްޖާ ވިހެއުމާއެކު އެގޭ މީހުން އުފަލުން ފޮޅުނެވެ. އަދި މުޅިއާއިލާއަށް ލިބިފައިވާ ހާސްކަން ފިލިއެވެ. އެ އަންހެންމީހާއަށް އަޅަމުންދިޔަ ވޭނުން ނަޖާވީއެވެ. މިކަމުގެ އުފަލުގައި އެ އަންހެން މީހާގެ ފިރިމީހާ ދުއިސައްތަ ރުފިޔާ ހިފައިގެން އައިސް ފަންޑިތަވެރިޔާއަށް ހަދިޔާގެ ޖީބަށްލިއެވެ. އެފަހުން އޭނާ އެރަށުގައި އިތުރަށް މަޝްހޫރުވެ މިނިވަންވަންދެން އުޅުނީ ވަރަށް އުފަލުގައެވެ. އެރުށުގެ ގަދަރުވެރިއެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ﷲ އޭނާ އަށް ކަންކަން ފަސޭހަކޮށްދެއްވައި މިންވަރުކުރެއްވި ގޮތްތާއެވެ!

[dhivehi]

އއ. މަތިވެރި ފަޅުވުމާއި އަލުން އާބާދުވުން – ފޯކްލޯރު

މުޙައްމަދު ނަޒީރު

 5 އަހަރު ކުރިން

 3

(2/8/2026 today)

ފޯކުލޯރާއި ފުލޯކު ވާހަކައަކީ ތަފާތު ދޭއްޗެކެވެ. ފުލޯކު ވާހަކަ ތަކަކީ އެއްވެސް ހަގީގަތެއްނެތް ވާހަކަ ތަކެއް ކަމުގައިވިޔަސް، ފޯކުލޯރުގައި ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ހަގީގަތް އެކުލެވިގެން ވެއެވެ. އެއީ އެކި ގައުމު ތަކުގައާއި މުޖުތަމައު ތަކުގައި ދޫދޫމަތިން ދެކެވެމުން އަންނަ ވާހަކަތައް ޒަމާން ވީވީހެން ބަދަލުވަމުން އައިސްފައި ހުންނަ ވާހަކަ ތަކެކެވެ. މިއީ މުޅިން ޚިޔާލީ ވާހަކަ ތަކެކޭ ބުނެވޭކަށް ނެތެވެ. ނަމަވެސް ޚިޔާލީ ބައިބައި މިފަދަ ވާހަކަ ތަކުގައި ހިމެނިފައި ހުރެއެވެ.

ބޭރުގެ ބަސްފޮތް ތަކުގައި ވާގޮތުން ފޯކުލޯރުގެ މާނައަކީ “މީހުންނާ ބެހޭ ވާހަކަ” އެވެ. މިއީ އެއްޖީލުން އަނެއް ޖީލަށް ވާރިދުވަމުން އަންނަ، މީހުންނާބެހޭ ނުރަސްމީ ވާހަކަތަކެކެވެ. މިއީ މިފަދަ ފޯކުލޯރެކެވެ.

އެއްއިރެއްގައި އއ. މަތިވެރިއަކީ އާބާދީ ބޮޑު، ބާރުގަދަ ރަށެކެވެ. އޭރު އެންމެ ގެޔެއްގައިވެސް ސާޅީހަކަށް ފިރިހެނުން ތިބޭކަމަށް ވެއެވެ. އެރަށުގައި 7 ކަތީބުންނާއި އެކަތީބުންގެ ވެރިޔަކަށް ބޮޑުކަތީބެއް (ރަސްކަތީބު) ހުރެއެވެ. ބޮޑުކަތީބުގެ އަމުރަށް ހުރިހާ ކަތީބުންވެސް ކިޔަމަން ވާންޖެހެއެވެ. މިމީހުން ތާކުންތާކު ނުޖެހޭ ގަވާއިދުތަކެއް ހަދައި ކައިރީގައިވާ ރަށްރަށުގެ މީހުންނަށް ދުއްޕާން ކުރަމުން ގެންދިޔައެވެ. އެ ގަވާއިދު ތަކުގެ ތެރޭގައި، އެއްވެސް ރަށެއްގެ ދޯންޏެއް މަތިވެރީ ފަޅަށް ވަދެއްޖެނަމަ، މަތިވެރީގެ އުތުރު ފަރާތު ގޮނޑުދޮށުން ވެލި ބާލިދީ އަކާއި ހޭޅިން މަގޫފަތް ކޯޅިއެއް ގެންދަން ޖެހެއެވެ.

އެއްދުވަހަކު އުކުޅަހު ދޯންޏެއް މި ގަވާއިދު މުގުރާލައިފިއެވެ. މަތިވެރީ ފަޅަށް ވަދެފައި އެކަންކަން ނުކޮށް ރަށަށް ދިޔައީއެވެ. މިކަމާ ރުޅިއައިސްގެން އަނެއްދުވަހު މަތިވެރީ ފިރިހެނުންތަކެއް ބަރަހަނާ ހާލުގައި ތިބެގެން އުކުޅަހަށް ގޮސް އެރަށަށް އަރާ ގޭގެއަށާއި ތަންތަނަށް ގެއްލުން ދިނެވެ. މިކަން ކުރީ އުކުޅަހު މީހުން މަހަށްދިޔަ ވަގުތު ބަލައިފައެވެ. އުކުޅަސް ހަލާކު ކުރުމަށްފަހު އަނބުރާ މަތިވެރިއަށް އައި މަގުމަތީ، އެއަތޮޅު ފަޅުރަށެއް ކަމުގައިވާ ވެލިދޫ (މިހާރު ރިސޯޓެއް) ކައިރިން އޮޔާދާ އެއްޗެއް ފެނިގެން ބެލިއިރު އެއީ ދޮން އަންހެނެއްގެ ގަބުރެކެވެ. އެމީހުން އެ ގަބުރާ ގުޅުން ހިންގިއެވެ.

އއ. މަތިވެރި ފިނޮޅު – ފޮޓޯ: ޝިރަން

މި ނުބައި އަމަލު ހިންގުމަށްފަހު ރަށަށް އައުމުން އެރަށް ނާމާންވެއްޖެއެވެ. ބަލިމަޑުކަމާއި ތަދުމަޑުކަން ވެރިވެއްޖެއެވެ. އެރަށަށް ދޭ އަވީގައިވެސް ހުންނަނީ ރީނދޫ ކުލައެވެ. ރައްޔިތުން ބަލިވާން ފަށައިފިއެވެ. އާދަޔާ ޚިލާފަށް ގިނައިން މީހުން މަރުވަމުން ދަނީއެވެ. އޭރު މަތިވެރީ މީހުންނަކީ ދީނީގޮތުން ހޭލުންތެރި ބައެއް ނޫނެވެ. ދީނީ ވާޖިބުތައް އަދާއެއް ނުކުރެއެވެ. އެމީހުން މައްޔިތުން ވަޅުލަމުން ގެންދިޔައީވެސް ހިތުހުރި ގޮތަކަށެވެ. ވަޅަށް ވައްޓާލާފައި ފަސް އަޅަނީއެވެ. ކަފުންވެސް ނުކޮށެވެ. މިގޮތަށް މީހުން ވަޅުލާފައިހުރި މަހާނަފާ ތަކެއް މިހާރުވެސްފެންނާން އެބަހުއްޓެވެ.

ދުވަހުން ދުވަހަށް އާބާދީ މަދުވާން ފަށައިފިއެވެ. ބަލިމަޑުކަމުގެ ސަބަބުންނާއި އެމީހުންކުރި ނުބައި އަމަލުގެ ކޯފާއެއްގެ ގޮތުންނެވެ. މީހުން މަދުވަމުންގޮސް ވިއްސަކަށް ނުވަތަ ދިހަވަރަކަށް މީހުންނަށް ވެއްޖެއެވެ.

މިކަމުން މިންޖުވޭތޯ މަތިވެރީ މީހުން ދ. އަތޮޅު ރިނބުދޫއަށް ގޮސް އެރަށުން ކަންވެރިޔަކު ގެނެސްފިއެވެ. އޭނާ ލަފާދިނީ ސަލާމަތުންތިބި މީހުންކޮޅު މަތިވެރިން ފައިބާ ކުޑަފޮޅުދޫއަށް ދިޔުމަށެވެ. މިކަމުން އަރައިގަނެވެންދެނެވެ.  މިގޮތަށް ލަފާދިނުމަށްފަހު ކަންވެރިޔާ ފަންޑިތައިގެ މަސައްކަތް މަތިވެރީގައި ފައްޓައިފިއެވެ.

ފަންޑިތައިގެ މަސައްކަތް ކުރިއަށް ދިޔައިރު ކަންވެރިޔާ އޭނާގެ އެހީތެރިޔާއަށް އެންގީ ރަތް ހާލެއް ގެނެސް ކަތިލާފައި އޭނާ ދައްކާ ތަނެއްގައި ބޭއްވުމަށެވެ. އޭރު މަތިވެރިއާއި މަތިވެރީ ފިނޮޅު އޮތީ އެއްކޮށެވެ. ކަންވެރިޔާ އެންގި ގޮތަށް ކަންކުރުމުން އެ ރަތްހައު މަރަށް ތެޅެން ފަށައިފިއެވެ. ރަށްވެސް ގުޑަން ފަށައިފިއެވެ. އެވަގުތު ބޮޑު ރާޅެއް އަރައި އެ ހައު އޮތްތަން ގިރާލައި ބޮޑު ފުންގަނޑަކަށް ވެއްޖެއެވެ. މަތިވެރިއާ ފިނޮޅު ވަކިވީއެވެ.

އއ. މަތިވެރި ރޯޝަނީ މަގު – ފޮޓޯ: ޝިރަން

މީގެ އިތުރުން މަތިވެރީގެ މެދުން މަގެއް ކޮށަން ކަންވެރިޔާ އެންގިއެވެ. އަދި މީހުން ދިރިއުޅެން ވާނީ މަގުގެ އެއްފަރާތުގައި ކަމަށާއި އަނެއް ފަރާތުގައި ގެއަޅައިގެން ނުވާނެކަމަށް އެންގިއެވެ. މި މަގަށް މިހާރު ކިޔަނީ ރޯޝަނީ މަގެވެ. ކުރިން ކިޔަނީ ބޮޑުމަގެވެ. ރަށުގެ ހާލަތު ހަމައަކަށް އެޅުމުން، ކުޑަފޮޅުދޫއަށް ދިޔަ މީހުން އަނބުރާއައިސް މަތިވެރީގައި އަލުން ދިރިއުޅެން ފެށީއެވެ.

[dhivehi]

ހުވަދު އަތޮޅު މާމެންދުއަށް ބުރެތިކާލީން އެރި ވާހަކަ

Saturday, 25 January 2014

How Maamendhoo saints saved the island from Burethikaalun (pirates)

ހުވަދު އަތޮޅު މާމެންދުއަށް ބުރެތިކާލީން އެރި ވާހަކަ

ޢަބްދުލްމުޢީދު ޙަސަން ހުވަދު އަތޮޅު މާމެންދޫ، މުސްކުޅިއަކު އަޅުގަނޑުގެ ގާތުގައި ބުންޏެވެ. މާ އިހު ޒަމާނެއްގައި ބޭރު ބަޔަކު މާމެންދުއަށް އެރި ކަމަށް ބުނާ ވާހަކައެއް ތިމަންނަ އަޑުއެހީމެވެ. ދެން އެވާހަކަ ކިޔާދީބަލާށޭ ބުނުމުން، އޭނާ ކިޔައިދިނެވެ. އެއްދުވަހަކު، ހެނދުނު ދަމަކަށް އިރުއެރިތަނާ، ރިޔާ ނަގާފައި އޮތް ބޮޑު ނަވެއް އައިސް، މާމެންދޫ ބޭރަށް މަޑުކޮށްލިއެވެ. ދެން ރުއްރުކަށް އަރާ ބައެއް މީހުން އެ ނާ ބެލިއެވެ. އަދި ބައެއް މީހުން އަތިރި މައްޗަށް ގޮސް އެ ނާ ބެލިއެވެ. ބެލި ބެލުމުން އެނގުނީ އެއީ ހަނގުރާމަވެރި ބަޔަކު ތިބި ނަވެއް ކަމެވެ. އެމީހުންގެ އަތުގައި ކަނޑިއާއި ލޮންސި އާއި ދުނިދަނޑި ފަދަ ތަކެތި ހުއްޓެވެ. ދެން ރަށުގައި ތިބި ހަރުކުލައިގެ މީހުން، އަތިރި މައްޗަށް ގޮސް، ޒިޔާރަތްތަކަށް ނަދުރުބުނެ، ހަނގުރާމަވެރިންގެ ކިބައިން ސަލާމަތްކޮށް ދެއްވުމަށް އެދި ދުޢާކުރިއެވެ. އެކަން ކުރުމަށްފަހު، އެމީހުން ރަށުތެރެއަށް ގޮސް ފިލީއެވެ. އޭރު ރަށުގެ އާއްމު ރައްޔިތުން ވެސް ފިލައިފިއެވެ. ނަމަވެސް ބައެއް ހިތްވަރު ގަދަ މީހުން ވަލުތެރޭގައިވާ ރުއްރުކަށް އަރައި ބޭރުން އައި މީހުން ކުރާ ކަމެއް ބަލަން ތިއްބެވެ. އަދި އެފަދަ ބައެއް މީހުން ގަސްގަހާގެހީގެ ނިވަލުގައި އަތިރިމައްޗާ ކައިރި ހިސާބުތަކުގައި ވެސް ތިއްބެވެ. އޭރު އެފަދަ ނާފަހަރުގެ މީހުން ރަށަށް އަންނާތީ، ރަށުގެ ވަލުތެރޭގައި ބިންގަރާސް ހަދާފައި ހުރެއެވެ. އެދުވަހު ވެސް ބައެއް މީހުން ފިލަން ވަނީ އެ ބިންގަރާސްތަކަށެވެ. ކޮންމެއަކަސް، ނަވުގެ މީހުން ހަތިޔާރު ހިފައިގެން މާމެންދުއަށް ފޭބިއެވެ. އެހިނދު، ކަންތައްވީ އެއްވެސް ބަޔަކު ހީކުރި ގޮތަކަށް ނޫނެވެ. ނަވުން އައި ބިދޭސީން ވެސް އަދި ރަށުގައި ތިބި ރަށްވެހިން ވެސް، އެކަން އެހެން ވެދާނެ ކަމަކަށް ހިޔެއް ނުކުރެއެވެ. ނަވުން ފޭބި މީހުން އަތިރި މަތީގައި ތިބެ ކުޑަކޮށް ހަމަޖެހިލައިގެން، ހަތިޔާރު އުފުލާލިއެވެ. އަދި ހަޅޭލަވަމުން ރަށުތެރެއަށް އަރައިގަންނަން ދިމާކުރިއެވެ. އެމީހުން ހިނގާފައި ދިޔައީ އާދަޔާ ޚިލާފު ބާރުމިނެއްގައެވެ. ކުޑަ ތަންކޮޅަކަށް އެމީހުން ދިޔަތަނާ، އެމީހުންގެ ކުރިމަތިން މާ ވަރުގަދަ ބަޔަކު ފާޅުވިއެވެ. އެއީ ހުދު ހެދުމުގައި ތިއްބެވި ބޭކަލުންތަކެކެވެ. ހުދު ހެދުމުގައި ތިއްބެވި އެ ބޭކަލުން ފާޅުވީ، އަތިރިމަތީގައިވާ ޒިޔާރަތްތަކާ ހިސާބުންނެވެ. ހުދު ހެދުމުގައި ތިއްބެވި ބޭކަލުން ހަތިޔާރެއް ނުގެންގުޅުއްވައެވެ. ބޭރުން އައި ހަނގުރާމަވެރިންނާ ދިމާއަށް، އެބޭކަލުން ދިއްކޮށްލެއްވީ އަތެވެ. ހުއްޓޭށޭ ނުވަތަ އައިކޮޅަށް އެނބުރި ދާށޭ ބުނާފަދަ އިޝާރާތެއް އަތުން ކުރައްވަމުންނެވެ. ދެން ބޭރުން އައި ބިދޭސީން ތިބި ހިސާބުގައި ހުއްޓުނެވެ. އަދި މަޑުމަޑުން ފަހަތަށް ޖެހެމުން ޖެހެމުން ގޮސް ގޮނޑުދޮށަށް ފައިބައިފިއެވެ. އެމީހުން ފަހަތަށް ޖެހެމުން ދިޔައިރު، ދިޔައީ ފަހަތަށް ހިނގާފައެވެ. ހުދު ހެދުމުގައި ތިއްބެވި ބޭކަލުންނަށް ފުރަގަސް ދީފައި ދާކަށް ނުކެރުނެވެ. ދެން އެމީހުން އައި ބޮއްކުރާތަކަށް އަރައި، އެމީހުންގެ ނަވަށް އެނބުރި ހިނގައްޖެއެވެ. އެމީހުން އެނބުރި ދިއުމުން، ހުދު ހެދުމުގައި ތިއްބެވި ބޭކަލުން ގެއްލިއްޖެއެވެ. ދެން ރަށުގެ މީހުން، ޒިޔާރަތްތަކުގައި ދިދަ ޖަހައި، ފާތިޙާ ޞަލަވާތް ކިޔަވައި ދުޢާކޮށް އުޅުނެވެ. ބައެއް ފަހަރު، އެގޮތަށް ބޭރުން އަންނަ މީހުން، ރަށުގެ މީހުންނަށް ގޯނާކުރެއެވެ. ރަށު މީހުންގެ އަތުން ފޭރިގެން ތަކެތި ގެންދެއެވެ. ގަސްގަހާގެހީގައި ހުންނަ މޭވާތައް ވެސް ބިނދެގެން ގެންދެއެވެ. ނަމަވެސް މިފަހަރު އެކަހަލަ ގެއްލުމެއް އެއުރެންނަކަށް ނުދެވުނެވެ. މި ވާހަކަ ކިޔާ ދިނުމުން އެހީމެވެ. ބޭރުން އައީ ކޮން ބަޔެއްހެއްޔެވެ؟ އަދި ރަށުން ފާޅުވި ހުދުހެދުމުގައި ތިއްބެވީ ކޮން ބޭކަލުންނެއް ހެއްޔެވެ؟ ވާހަކަ ކިޔާދިން މުސްކުޅިއާ ބުންޏެވެ. ބޭރުން އައި މީހުންނަކީ ބުރެތިކާލީން ކަމަށް ވާހަކައިގައި ކިޔައެވެ. ރަށުން ފާޅުވި ހުދު ހެދުމުގައި ތިއްބެވި ބޭކަލުންނަކީ، ޒިޔާރަތްތަކުގައި ފަސްދާނުލެވިފައިވާ ވަލީވެރި ބޭކަލުންނެވެ. މި ކަހަލަ ވާހަކައެއް، ބައެއް ތަފާތުތަކާއެކު، އަޅުގަނޑުގެ މާމަ ވެސް ކިޔާދީފައިވެއެވެ. ބުރެތިކާލީންނަކީ ކޮންބަޔެއްކަން އެނގުނީ، މިވާހަކަ އަޑުއެހިތާ އެތައް އަހަރެއް ފަހުންނެވެ. އެއީ، ފުރެތިކާލުންނެވެ. ނުވަތަ ފުށެތިކާލުންނެވެ. ކޮންމެއަކަސް، މިއީ ހުވަދު އަތޮޅު މާމެންދޫގެ ފޯކްލޯރުގައި ހިމެނޭ ވާހަކައެކެވެ. މި ވާހަކަ ލިއުނީ، މީހުންގެ ހަނދާނުން މިވާހަކަ ފޮހެވިގެން ހިނގައިދާނެތީއެވެ.

ލިޔުނީ ވިޔަޒޯރު, 2009-01-07 08:53:57 

ފޯކުލޯރަކީ ވަރަށް މުހިންމު އެއްޗެއް ކަމަށް ޕިރާޑު އަހަރެންގާތު ބުންޏެވެ. އެހެންވީމާ ތިޔަ ބާވަތުގެ ވާހަކަ ތައް ދެމެހެއްޓުން މުހިންމުކަމަށް އޭނާ ދެވެސް ދެކެނީތާ އެވެ. ނުވަތަ އޭނާ ނުދުށްޓަސް، ތާރީޚު ލިޔުއްވާ ބޭކަލުން އެކަން އެގޮތަށް ދެކެލައްވައެވެ. މި ލިޔުމުގައި ފާހަގަ ކޮށްލެވުނު ވަރަށް ރަނގަޅު ދެކަމެއް އެބަ އޮތެވެ. އެއްކަމަކީ، ބުރެތިކާލުންގެ އަސްލު ހަމަ ގޮތް ނުވަތަ ރަނގަޅު ނަން ކިޔާ މީހުންގެ ސަމާލުކަމަށް ގެނެސް ދެއްވި ކަމެވެ. އަނެއްކަމަކީ، މިއީ ފުލޯކެއްކަން ބަޔާން ކޮށްދެއްވުމެވެ. ހަވާލާ ދެއްވުމެވެ. ލިޔުން އިތުރަށް ފުރިހަމަ ވީސް ކަމަށް އަފުރެންނަށް ފެންނަ ކަމެއްވެސް އޮތަތީ ނަންގަނެލަމެވެ. ވާހަކަ ކިޔައިދިން މުސްކުޅިޔާގެ އުމުރެވެ. އޭނާ އަށް މި ވާހަކަ ފޯރި ގޮތުގެ ތާރީޚީ ސިލްސިލާއެވެ.

… ލިޔުނީ ފާއިޒް, 2009-01-07 10:08:28 

މިފަދަ ފޯކްލޯރ ވާހަކަތައް އަޅުގަނޑުމެންނަށް ގެނެސްދެއްވީތީ ޝުކުރިއްޔާ. އަޅުގަނޑުމެން އެދެނީ މިފަދަ ގިނަވާހަކަތަކެއް ރާއްޖެތެރޭގައި އެމީހުން ކިޔާގޮތަށް ގެނެސްދެއްވުން. އެހެނީ މިފަދަ ގިނަ ހާދިސާތަކެއް ގިނަރަށްރަށުގައި ހިނގާފައިވުން. އަދި އެބައެއްގެ ރަށުގެ މާޒީ އެނގިގެން ދިއުން. ތިޔަ ވާހަކަ ނޭންގޭ މާމެންދޫ ގިނަ ބަޔަކު ތިބޭނޭކަން ޔަޤީން. އެހެންކަމުން ރާއްޖޭގެ ގިނަރަށްރަށުގެ ފޯކްލޯރ ފަންވަތުގައި ގެނެސްދިނުން ވަރަށް އެދެވޭ….. ދިވެހި ބަހަށް ތިޔަކޮށްދެއްވަމުންގެންދަވާ އަގުހުރި ޙިދުމަތަށް ޝުކުރުވެރިވަން…..

… ލިޔުނީ މުޢީދު, 2009-01-07 15:44:29 

ވިޔަޒޯރުގެ ބިނާކުރަނިވި ޚިޔާލަށް ޝުކުރުވެރިވާ ޙާލު، އުފެއްދެވި ސުއާލުތަކަށް ޖަވާބުދާރީވުމުގެ ވާޖިބު އަދާކުރެވޭތޯ ބަލާނަމެވެ. އަޅުގަނޑަށް އޭނާ ވާހަކަ ކިޔާދިންއިރު، އޭނާއަށް ފަސްދޮޅަހަކަށް އަހަރު ވެދާނެކަމަށް ލަފާކުރެވެއެވެ. އޭނާއަކީ، ތަފާތު މަސައްކަތްތައް ދަންނަ މީހެކެވެ. ވަޑިއެކެވެ. ފެހުންތެރިއެކެވެ. އަތުލިއުން ރީއްޗެވެ. ފާޑެއްގެ އަކުރަކުން ލިޔެފައިވާ ފޮތެއް އޭނާގެ އަތުން ދުށް ހަނދާނެއް ވެއެވެ. ފަހުން އެނގުނު ގޮތުގައި އެއީ ދިވެސް އަކުރެވެ. ފާތިޙާ ޞަލަވާތާއި މާލޫދު ކިއުމާއި ތަޖުޥީދުގެ މަގުން ކީރިތި ޤުރުއާން ކިޔަވަން އޭނާ ދަނެއެވެ. ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ޢަރަބި ބަސް ދަނެއެވެ. މާލޫދު ފޮތްފޮތުގައި ހުންނަ މާލޫދުތައް ދިވެހި ބަހަށް ތަރުޖަމާކޮށްގެން އޭނާ ކިޔާދެއެވެ. އޭނާގެ ޒުވާން ޢުމުރުގައި ކޮޅުނބަށާއި މަލިކަށް ދަތުރުކުރިއެވެ. އެތަންތަނުން ފެނުނު ކިތަންމެ ޢަޖާއިބެއްގެ ވާހަކަ އޭނާ އަޅުގަނޑަށް ކިޔާދީފައި ވެއެވެ. ލަފާކުރެވޭ ގޮތުގައި ސިންގަޅަ ބަސް އޭނާ ވަރަށް ރަނގަޅަށް ދަނެއެވެ. މުޙައްމަދު އަމީނުގެ ދުވަސްވަރު، ސަރުކާރުގައި ތިއްބެވި ހަރުކުލައިގެ ބޭކަލުންނާ އޭނާއާ ގުޅުން އޮންނަ ކަމަށް ބުނެއެވެ. ޚާއްޞަކޮށް އާދަމް ނަޞީރު މަނިކުގެ ވާހަކަ ވަރަށް ގިނައިން ދައްކައެވެ. ދެން އޮތީ އޭނާއާ ހަމައަށް ވާހަކަ ފޯރި ގޮތެވެ. އޭނާ އެގޮތެއް ނުބުނެއެވެ. ނަމަވެސް، އޭނާގެ ވާހަކަތަކުން އެނގޭ އެއްޗެއް އެބައޮތެވެ. އެއީ، ރާއްޖޭން ބޭރަށް ކުރާ ދަތުރުތަކުގައި ވާހަކަ ކިޔާއުޅުނު ކަމެވެ. އަޅުގަނޑުގެ މާމަ މިކަހަލަ ވާހަކައެއް ކިޔާދިންއިރު ބުނީ، އެއީ އޭނާއަށް އޭނާގެ މާމަ ކިޔާދީފައިވާ ވާހަކައެއް ކަމަށެވެ. ބައެއް ތަފާތުތައް ވިޔަސް މި ދެ ވާހަކައަކީ ހަމަ އެއްވާހަކައެކެވެ. ތަފާތުތައް ހުރީ ތަފުޞީލުތަކުގައެވެ. މާތްﷲ އެ މަރްޙޫމަށާއި އެ ދެ މަރްޙޫމާއިންނަށް ސުވަރުގޭގެ ދާއިމީ ނިޢުމަތް ދެއްވާށިއެވެ! އާމީން! ޚިޔާލު ހުށަހެޅުއްވި ބޭފުޅުން ނުދައްކަވާ ވާހަކައަކަށް ވެސް ގޮސްލާނަމެވެ. އެއީ، ބިންގަރާހުގެ ވާހަކައެވެ. ބިންގަރާސް ސިފަކުރެވިފައިވަނީ، އުވަދަވަން ވެގެން ކޮންނަ ވަޅަކާއެވެ. އޭގެ މަތީގައި ހުންނަނީ، ދަނޑި އަޅައި އޭގެ މައްޗަށް ފަސް އަޅައި ފޮރުވާފައެވެ. ފަސް އެޅުމުގެ ކުރިން ދަނޑި މަތިގައި ފަން އެޅުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. އަދި ފަތާއި ކުނި ފަދަ ތަކެތިން އެފަދަ ތަންތަން ފޮރުވާފައި ވުމަކީ ވެސް އެކަށީގެންވާ ކަމެކެ

[dhivehi]

ޖިންނި ބަހުރުވައިގެ ވާހަކައެއް

Saturday, 25 January 2014

A bed time story in the language of the spirits

A story about an unfortunate boat-builder named Takuru, who, while in the woods cutting timber, is seen by a female spirit (handi) who falls in love with him. Every night the handi visits Takuru while he is sleeping on the bodu ashi. Takuru's wife and mother of his four children, Aisha Kanbulo, is aware of these meetings but decides to suffer in silence. One day, Takuru injures his knee while cutting wood in the forest and limps home to his wife's aid, only to find her giving him the cold shoulder. The island spirits see the whole scene and sing a song in praise of Aisha Kanbulo's patience and mock their fellow spirit for ruining a happy marriage. This a children's bedtime story originally from Huvadhoo atoll.

ޖިންނި ބަހުރުވައިގެ ވާހަކައެއް

ތަކިރިހާން ތަކިރިހާން، ކަކޫ ކަންޑަމޮންޑަވެގެން އައިއިރުގައި، ބިއްލާހި އައިސާ ކަނބުލޯ، ރޮއިވައްސޭރި ނުގަތީމޭ، ބިއްލަ މަގޭ ފިރިޔަކުނޭ، ބިންހިމަ ގެހަކު ތިރިޔޭ އިފާކު އެލީޔަސް، މިއަދަށް މަ މަރުވެގަތީމޭ! މަތީގައި އެވަނީ، ޖިންނި ބަހުރުވައިން ކިޔާ ވާހަކައެއްގައި ހިމެނޭ ބަސްތަކެކެވެ. މިއީ، ހުވަދޫ ސަގާފަތުގައި ހިމެނޭ ބަހުރުވައެކެވެ. އިންސާނުން ވާހަކަދައްކާ ގޮތާ ތަފާތު ބަހުރުވައެކެވެ. ތަކިރިހާނަކީ، ޖިންނި ބަހުރުވައިން، ތަކުރުފާނެވެ. ތަކުރުފާނަކީ، މާވަޑިއެކެވެ. އޮޑިއެއް ބަނުމުގެ މަސައްކަތް އޭނާއާ ޙަވާލުކުރެވުނެވެ. ދެން ލަކުޑި ކެނޑުމަށްޓަކައި އޭނާ ވަލަށް ދިޔައެވެ. ވަލުތެރޭގައި އެމަސައްކަތް ކުރަން އޭނާ އުޅެނިކޮށް، ހަންޑިއަކަށް ފެނެ އެވެ. އެ ހަންޑި އޭނާއަށް ވާނުވާ ބަލަމުން، އޭނާގެ ފަހަތުން ދިޔައެވެ. އަސްލުގައި އެހަންޑި އޭނާއާ ފިކުރާވީ އެވެ. ތަކުރުފާނު ވަލުން ކަނޑައިގެން ގެންދިޔަ ލަކުޑިން އޮޑި ބަނުމުގެ މަސައްކަތް ހަލުއިކަމާއެކު ކުރިޔަށް ގެންދިޔަ އެވެ. އޭނާގެ ހުނަރާއި މޮޅުކަން ދައްކަމުންނެވެ. އޭރު، ވަލުތެރޭން ދިމާވި ހަންޑި، އޮޑިހަރުގޭ ކޮންމެވެސް ތަނެއްގައި ތަކުރުފާނަށް ފާރަލައިގެން އިނދެ އެވެ. އެއްދުވަހަކު، ތަކުރުފާނު އޮޑީގެ މަޑުލެއް ޖަހަން އުޅެނިކޮށް އާދަޔާ ޚިލާފު ހާދިސާއެއް ހިނގި އެވެ. މަޑުލުގައި މާމުގުރުން ޖެހި އެތިފަހަރު އެރީ އޭނާގެ ކަނާތުފައިގެ ކަކުލަށެވެ. އެ އެތިފަހަރުގެ ބާރުކަމުން އޭނާގެ ފައި ބިނދި، ކަކޫ އިންތިހާއަށް ދުޅަވި އެވެ. އޮޑިބަނުމުގެ މަސައްކަތުގައި އޭނާ ހޭދަކޮށްފައިވާ ދިގު މުއްދަތުގައި ދުވަހަކު ވެސް މިފަދަ އަނިޔާއެއް ނުލިބެ އެވެ. އޭނާއަކީ، އޮޅިގެން ވެސް މިކަހަލަ ނުފަރިތަ ކަމެއް ކުރާ ވަރަށްވުރެ މާމޮޅު މާވަޑިއެކެވެ. މިކަމާމެދު އޭނާ ވެސް ޙައިރާންވި އެވެ. ނަމަވެސް އޭނާއާ އަޅައިގަނެގެން އުޅޭ ހަންޑިއެއް އުޅޭ ކަމެއް އޭނާއަކަށް ނޭނގެ އެވެ. ފަޔާއި ކަކުލަށް ލިބުނު އަނިޔާއަށް ފަރުވާކުރުމަށްޓަކައި، ތަކުރުފާނު ގެޔަށް ދިޔަ އެވެ. އޭނާގެ ހަތަރު ކުދިންގެ މަންމަ، އޭނާއާ އަޅާލައި ހޭހަންކުރާނެ ކަމުގެ ފޮނި އުންމީދުގަ އެވެ. ނަމަވެސް އަނބިމީހާގެ ކިބައިން އޭނާއަށް ލިބުނީ ނުރުހުމާއި ނަފުރަތެވެ. މިކަމާހެދި، ތަކުރުފާނުގެ ހިތްދަތިކަމާއި ޙައިރާންކަން، ބައްތިރީސް ދަރަޖަ އިތުރުވި އެވެ. ޢާއިޝާ ކަނބުލޮ އަކީ ފިރިމީހާއަށް ކަމޭހިތުމާއި ބަނިޔާދަން ކަމުގައި ނަން މަޝްހޫރު އަންހެނެކެވެ. ނަމަވެސް، އޮޑި ބަންނަން ފެށިފަހުން، ކޮންމެ ރެއަކު މެންދަމު އޭނާއަށް ހޭލެވޭއިރު، އެފެންނަނީ ތަކުރުފާނާމެދު ހިތްހެޔޮ ކުރެވޭ ވަރުގެ ކަމެއް ނޫނެވެ. ތަކުރުފާނު އެއޮންނަނީ، ބޮޑު އަށިމަތީގައި ނިދާފަ އެވެ. އޭނާގެ ކައިރީގައި ނިދާފައި އެއޮންނަނީ، ރަތް ލިބާހެއް ލައިގެން އޮންނަ ދޮން އަންހެނެކެވެ. ތަކުރުފާނާމެދު އޭނާގެ އަނބިމީހާ ކަންކުރިގޮތް ބަލަން އެއްކަލަ ހަންޑި ހުއްޓެވެ. ދެން އެ ހަންޑި ގޮސް، އެހެން ހަންޑިތަކުގެ ގާތުގައި ކިޔާދެ އެވެ. ތަކިރިހާން ތަކިރިހާން، ތަކުރުފާނުގެ ވާހަކަ އެވެ. ތަކުރުފާނުގެ ވާހަކަ އެވެ. ކަކޫ ކަންޑަމޮންޑަވެގެން އައިއިރުގައި، (އޭނާގެ ފައި ބިނދި) ކަކޫ މަތިމައްޗަށް ދުޅަވެގެން (ގެޔަށް) ދިޔައިރުގަ އެވެ. ބިއްލާހި އައިސާ ކަނބުލޯ، ހުވާކޮށްފައި ބުނަމެވެ. (އޭނާގެ އަންހެނުން) ޢާއިޝާ ކަނބުލޯ ކަންކުރި ގޮތެވެ. ރޮއިވައްސޭރި ނުގަތީމޭ، (އެކަނބުލޭގެ އަކު) ރޮއިހޭރިއެއް ނުގަތެވެ. ބިއްލަ މަގޭ ފިރިޔަކުނޭ، ހުވާކޮށްފައި ބުނަމެވެ. (އެއީ) މަގޭ ފިރިމީހާ ކަމުގައިވީނަމަ އެވެ. ބިންހިމަ ގެހަކު ތިރިޔޭ އިފާކު އެލީޔަސް، (އޭނާގެ ޙާލާމެދު ހިތާމަކުރަމުން ގޮސް) ބިންހިމަގަހެއްގެ އެންމެ ތިރީގައިވާ ގޮތްޕެއްގައި އެލިގަނެގެން (އެގޮފިން ވެއްޓިގެން) ނަމަވެސް، މިއަދަށް މަ މަރުވެގަތީމޭ!މިއަދު އަހުރެން (އަމިއްލައަށް) މަރުވެގަތީމެވެ. ތަކުރުފާނާ އަޅައިގަނެގެން އުޅޭ ހަންޑީގެ މިބަސްތައް އަޑުއެހުމަށްފަހު، އެހެން ހަންޑިތައް އޭނާއަށް މަލާމާތްކުރި އެވެ. ތަކުރުފާނުގެ ރީތި ދިރިއުޅުން އޭނާ ހަލާކުކޮށްލީތީ އެވެ. އަދި ޖިންނީންގެ ތެރެއިން ރީތި ޒުވާނަކު ނުފެނުނީހޭ ކިޔައި ފުރައްސާރަކުރި އެވެ. މިއީ، ނިދާ ގަޑީގައި ކުޑަކުދިންނަށް ކިޔާދޭ ވާހަކައެކެވެ. މިވާހަކަ ކިޔާދޭއިރު، އެހެން ހަންޑިތައް ދެއްކި ވާހަކަތައް ވެސް ޖިންނި ބަހުރުވައިން ކިޔައިދެ އެވެ.

މުޞަންނިފު: އަލްއުސްތާޛު ޢަބްދުލްމުޢީދު ޙަސަން

ޝާއިޢުކުރި ތާރީޚު:5 ޖެނުއަރީ 2011 މ. 1 ޞަފަރު 1432 ހ. ބުދަ

މަޞްދަރު: ހުވަދޫ ސަގާފަތުއިތުރު ބަޔާން