Ruimte voor de Rivier Project in beeld: Langsdammen Ophemert - Wamel 1
Aan het begin van de zomer ontmoeten we Roger van Duivenbode, Omgevingsmanager van de aannemerscombinatie Boskalis/van den Herik die verantwoordelijk is voor de opzet en uitvoering van een van de projecten van Ruimte voor de Rivier, getiteld Kribverlaging Waal fase 3 en Langsdammen Wamel - Ophemert. Nu eind september de eerste langsdam bij Ophemert de kop boven water steekt, is het tijd om eveneens boven water te krijgen hoe dit project in elkaar steekt.
Roger van Duivenbode, gepokt en gemazeld in de weg- en waterbouw noemt zichzelf als Omgevingsmanager 'een satellietje dat om het project heen draait'. Communicatie is het sleutelwoord. Met plezier doet hij ons klip en klaar alles uit de doeken over langsdammen, oevergeulen, de projectvoering en het contact met de omgeving. Een verslag van de Waterjuffers in drie delen.
(Tekst: Karin Swanenberg Fotografie: José Iping)
DEEL 1: HET WERK
'onze hele werkwijze in één aquarium'
Pontons, spudpalen, elementen voor damwanden en de wereld aan onderdelen liggen op de kade. Op het projectterrein aan een Waalhaventje in Zaltbommel betreden we door een rood deurtje een grote grijze stalen keet, vol krassen en deuken. Je ziet het direct: hier wordt gewerkt, project in uitvoering! In een verrassend lange gang waarop heel veel deuren uitkomen -en ook op elk stukje muur in de kamertjes erachter- hangen vele kaarten van de rivier, met daarop bijvoorbeeld: langsdammen Wamel - Ophemert traject RKM 911.5 - 952.6. Laat dat nu precies het stuk zijn waarover we het willen hebben.
Gekleurde lijnen op de trajectkaart maken duidelijk dat je met kribben verschillende dingen kunt doen: sommige worden verlengd, andere verlaagd, weer andere verlengd én verlaagd. Ook zijn er 'verlande kribvakken', 'overgangskribben' en dingen die niet worden verlaagd. De paarse lijntjes betekenen: 'deze krib, gestrekte oever, wordt verwijderd bij de aanleg van de langsdam' en de blauwe stippellijn is: aanleg langsdammen, bewust gelokaliseerd in de binnenbochten van de Waal, voor een veilige en doelmatige afvoer van water, ijs, sediment etc. Het worden er twee, één van ruim drie km lang, ter hoogte van Ophemert aan de noordoever, met één permanente uitstroomopening en twee openingen met een regelbare drempel van stortsteen. En één langsdam van ruim 6 km, vanaf Dreumel tot Wamel, aan de zuidoever, met twee permanente uitstroomopeningen en zes openingen met regelbare drempel. Die langsdammen zullen naar verwachting ongeveer 100 dagen per jaar onder water liggen. Uiterlijk eind december 2015 moeten ze allebei klaar zijn.
De aanleg van een kleine 11 km langsdam en het verwijderen van 37 kribben vormt fase 3 en tevens het grootste deel van het totale kribverlagingsproject dat tussen Nijmegen en Gorinchem wordt uitgevoerd. De locatie van het projectkantoor is daar strategisch tussenin gekozen, dicht bij de A15 en met een haven aan de Waal, waarop tenslotte het grootste deel van het werk wordt verricht.
Waarom langsdammen en geen andere hoogwatermaatregel?
"Oorspronkelijk zou daar ook kribverlaging plaatsvinden, maar RWS besloot tot een pilot met langsdammen. Het kribverlagingsproject heeft 2 hoofddoelen: waterstandverlaging en verbetering van de ruimtelijke kwaliteit. Een langsdam dient meer expliciet de laatste doelstelling. Denk aan ecologische doelen zoals flora en faunaontwikkeling. En pleziervaart moet er doorheen kunnen varen."
Betekent 'pilot' dat er nog geen langsdammen bestaan?
"Er bestaan wel korte langsdammen, de zogeheten strekdammen die parallel aan de rivier lopen (kribben staan haaks op de rivier). Maar die zijn vele malen kleiner dan wat er nu op stapel staat. Er is momenteel één zelfde type langsdam gebouwd in Duitsland, bij Duisburg geloof ik, maar ook die is kleiner. Uniek en het meest spannend bij dit project is dat de Waal een behoorlijk dynamische rivier is. Onder dergelijke omstandigheden een langsdam aanleggen is een stevige uitdaging"
En de effectiviteit moet zich nog bewijzen?
"Inderdaad. Het doel is om een aantal centimeters waterstandverlaging te realiseren, bij een bepaalde waterafvoer van de rivier. Je maakt daar van te voren natuurlijk berekeningen en modellen op, maar model en praktijk zullen ongetwijfeld verschillen. Daarom vinden later waarschijnlijk ook aanpassingen plaats, net als in projectfase 1."
Met stift, papier, koffiekoppen en lepeltjes illustreert Roger de werking van kribverlaging en langsdammen. Simpelweg: met elke kuub stenen die je weghaalt, maak je ruimte voor water. Dus hoe verder je kribben verlaagt, hoe meer ruimte voor de rivier. Een langsdam zelf werkt niet waterverlagend, maar vooral geleidend. Echter omdat over de 11 km lengte van de langsdammen alle kribben worden afgegraven, realiseer je daarmee wel degelijk waterstandverlaging.
Hoe komt het er uit te zien?
"Zo'n langsdam is net een ijsberg. Aan de bovenkant maar twee meter breed, maar het grootste deel zit onder water en onderaan is hij veel breder. De oevergeul krijgt een vast profiel: die komt op een vaste diepte te liggen en wordt ongeveer negentig meter breed".
Wat variabel wordt, is de hoogte van de drempels aan de ingangen van de oevergeulen en in enkele openingen in de dam zelf. RWS wil de waterinstroom en de doorstroomsnelheid in de nevengeulen kunnen reguleren.
"Dat is een experiment. We gaan de drempels dan ook zodanig maken dat er stenen weggenomen kunnen worden en bijgestort zonder de constructie van de drempel aan te tasten. RWS gaat direct na de aanleg van de langsdammen monitoren wat er in die geulen gebeurt. Wat doet het water? Treedt er erosie op? Stroomt het harder? Hoe doen vissen en planten het? Op basis daarvan kan RWS besluiten om het stromingsbeeld te veranderen en de drempel dus te verhogen of verlagen".
De stenen die worden gebruikt zijn trouwens geen kleine jongens. Een langsdamdrempel bestaat uit een mengsel van stenen tussen de veertig en tweehonderd kilo.
Wanneer gebeurt er wát en waarom?
"Ongeveer in week 36 is er bij Ophemert fysiek resultaat zichtbaar. We hebben gekozen om daar te beginnen, dan Dreumel en dan Wamel. Dus in tegenstelling tot de oorspronkelijke volgorde die in de aanbesteding was bepaald, gaan we nu stroomopwaarts werken. De uitvoerders hebben ook inbreng. Deze volgorde is praktischer en efficiënter, hebben we uitgevogeld.
Stroomopwaarts, bij Wamel en Dreumel moesten namelijk eerst kribvakken worden afgegraven, om daar de langsdam te kunnen aanleggen.
"Je eigen werkzaamheden zouden daar op een gegeven moment de aanleg van de langsdammen in de weg staan. Bovendien, het materiaal dat bij afgraving vrijkomt, kunnen we heel goed gebruiken voor de langsdammen. Maar het is niet direct op dezelfde plek te gebruiken omdat het eerst moet worden gekeurd. Daar gaat heel wat tijd mee heen. Dat is soms echt een drama. Bij de kribvakafgraving in Wamel bijvoorbeeld. Dat stuk is bij wijze van spreken helemaal lek geprikt. Want elk korreltje grond dat ergens anders naartoe gaat, moeten wij kunnen verantwoorden: grondsoort, chemische samenstelling, graad van de eventuele vervuiling. Dat is de wet en regelgeving, het is niet anders".
Eind juni waren erbij Ophemert 4 á 5 kraanschepen bezig met voorbereidende werkzaamheden en was de uitgraving van de oevergeul daar in volle gang. De droge kribvakafgraving bij Dreumel en Wamel was gereed en af en toe vonden stukken natte afgraving plaats.
"Dat is leuk, dan zit je op het allerkleinste niveau wat wij aan planning en inzet kunnen doen. Dan denk je mmmm..... dáár is dat ene schip nodig maar het kan er nog niet naar toe. En dan kun je zeggen: hé ga jij even naar de overkant, daar een stukkie doen".
Naast kribvakafgraving en het verwijderen van kribben, behelzen de voorbereidende werkzaamheden onder meer het maken van een zware bodembescherming voor de ingang van de oevergeul, waar ook een drempel komt te liggen.
"Als je dat niet doet, heb je over een paar jaar een enorm gat of andere negatieve gevolgen. We hebben vlakbij de steenfabriek een zate ingericht, een stukje land waar die bodembescherming wordt samengesteld en opgebouwd. We beginnen met een grote lap doek van ecotextiel en om te zorgen dat het een stabiel zinkstuk wordt, brengen we er een roosterwerk op aan van wiepen".
"We hebben op deze plek ook een grote uitvoerdersponton neergelegd met een keet erop. Van daaruit doen de uitvoerders hun werk. Er worden een aantal kribben weggehaald en de gasleiding van de Gasunie in de bodem moet beschermd worden. De Gasunie wordt natuurlijk nerveus van het idee dat jij je ankertje uitgooit en de gasleiding opengooit ".
Daar wordt dus ook zo'n zinkstuk op gelegd. Dat wordt met een afzinkponton naar de locatie toe gesleept, waar één zijde met een balk naar de bodem wordt gedrukt, terwijl de andere zijde nog blijft drijven. Vervolgens worden er stenen op gelegd net zolang tot dat hele zinkstuk plat op de bodem ligt. Dat is in juli gebeurd. 'Nederland, Waterland' ten top!
"Daarnaast in juli op een aantal locaties afgraving van stukken bodem met een iets te hoge vervuilingsgraad. Die gaat naar de slufter toe in Rotterdam. Is dat mooi schoon, dan kunnen we weer verder. Tegelijkertijd komen er stukken steen aan die hergebruikt kunnen worden. Dus er loopt een aantal logistieke lijnen kriskras door elkaar".
Hoewel de aanleg van een volgende dam steeds stroomopwaarts plaatsvindt, wordt één langsdam stroomafwaarts gebouwd. Dat heeft te maken met de opbouw van zo'n dam.
"Die heeft een zandkern en daar komt steeds een laagje overheen. Kleine korreltjes die je in het water gooit spoelen namelijk zo weg en telkens een beschermingslaag van korrels die steeds een fractie groter zijn, voorkomt dat. Werk je stroomopwaarts dan ben je zo'n laag sneller kwijt dan als je stroomafwaarts werkt, waarbij je nog enigszins in de luwte zit. Om de voortgang te waarborgen, bouwen we vanaf half augustus zeven dagen per week. Als je in de weekenden stopt en ben je op maandag al het zand dat je vrijdag hebt gestort weer kwijt".
Roger wijst met gepaste trots naar een aquarium met lagen zand en steen.
"Daarin zit een soort prent van hoe zo'n langsdam is opgebouwd, alleen moet je het allemaal wat groter denken en is de grofste laag hier niet op aangebracht. Eerst de zandkern, dan een filterlaagje van grint/steen en dan grotere stenen en nog grotere. Zand heeft korrels tot 2 millimeter, daarboven krijg je grind. Het is vaak perfect als je een mooi mengseltje hebt, want dan vallen de fijnere steentjes tussen de grotere en krijg je een mooi dicht geheel".
"We streven naar zo min mogelijk lagen en hebben het juiste mengsel uitgekiend voor één filterlaag, die moet voorkomen dat je zand wegspoelt. De uitdaging zit in het vinden van het goede mengsel, zodat je als aannemer in één gang de zaak kan maken. Daar zit maanden test- en rekenwerk in. Maar eigenlijk zit het hele principe van die langsdam hier nu in dit aquarium. Zandkern, filterlaag en afdek, dit is ons Design en Construct!"
