#mulisch

[nihmue]

In 1945 is alles in Duitsland ineengestort, behalve nu juist het grootkapitaal en zijn bezitters. De kommunisten hameren hier onophoudelijk op, maar wanneer zij theoreti-seren, vergeten zij het plotseling.

Daarom noemde ik de nazi's Marsbewoners. Zelfs de marxistische geschiedschrijving slaagt er niet in, hun daden historische zin te geven, zoals dat nog kon met de eerste wereldoorlog. Hun beeld van het nazidom is nog steeds dat, wat Chamberlain in München er van had, het beeld waar ook het Molotof-pakt op berustte, en dat nu juist niet met de werkelijkheid bleek te klop-pen. De wereld van de nazi's kan niet in enige ontwikkeling ingepast worden, want zij is volstrekt zinloos.

Wanneer ik een rij dominostenen omgooi waarvan de middelste is vastgeschroefd, dan moet ik voor de tweede helft een nieuw tikje geven. De wereld van de nazi's leidt tot niets, omdat de dood tot niets leidt.

Dit is een feit waar men lang over kan nadenken, en dat heb ik ook gedaan, maar naar mate ik ouder word krijg ik er minder plezier in. Om precies te zijn: tegenwoordig denk ik eigenlijk alleen nog na over de vraag, waarom ik er vroeger zo veel over nadacht. En ik geloof ook wel dat ik het weet: omdat het een grote inspiratie was. Ofschoon er van alles was gebeurd, moest alles nog gedaan worden. De gebeurtenissen hadden het karakter van een droom, die pas in de wereld kan komen door te worden verteld. Daarmee worden zij niet als het ware door de achterdeur toch nog gehistoriseeerd, maar er gebeurt iets veel oorspronkelijkers: pas in het vertellen gebeuren zij. Het proces-Eichmann, vijftien jaar na de oorlog, is er om dat te bewijzen.

De feodale en burgerlijke kulturen, het kommunisme

- dat alles is (in verouderd spraakgebruik) 'geboren uit de geest' en behoort tot de historie. Maar het fascisme is geboren uit het onderlijf en daaruit alleen, - en ofschoon ik niets tegen het onderlijf heb, is dat on-voldoende. Natuurlijk waren Lodewijk XIV, Churchill en Stalin onder hun gordel ook a-historisch, maar Hitler droeg zijn gordel als een heiligenschijn boven zijn hoofd.

[nihmue]

Harry Mulisch, Brief aan de rattenkoning

Iedereen bleek zich ten slotte verschrikkelijk in de nationaalsocialisten vergist te hebben, het bleken Marsbewoners te zijn, en aan het eind van de oorlog stonden Stalin en Churchill hand in hand, aartsvijanden sedert 1917, en de wereld was beland in een volstrekt onoverzichtelijke situatie. De westelijke landen zaten plotseling opgescheept met hun sovjetbondgenoot, die weliswaar zwaar verminkt was maar helaas niet overleden. Maar hij had al een waarschuwing gekregen en begrepen: dat het westen na het nationaal-socialistische incident tot de orde van de dag zou terugkeren - en die waarschuwing bestond uit de atoombommen op Japan. Die hoorden niet meer bij de tweede wereldoorlog, want die was toen al gewonnen, maar waren het hete begin van de Koude Oorlog.

[nihmue]

(Wanneer een student uit de betere kringen vandaag de dag zijn erektie voelt verdwijnen wanneer het meisje, dat hij aansprak, plat blijkt te praten, of wanneer hij daar juist bijzonder geil van wordt, dan is dat een overblijfsel uit de heroïsche dagen van de vertikale klassenstrijd.)

Mulisch, Brief aan de rattenkoning

[nihmue]

Harry Mulisch, Brief aan de rattenkoning

Bij Verdun, in Rusland, overal in Europa werden de arbeiders aller landen op elkaar ingejaagd, nationale vaandels wapperend boven hun hoofden, om hen eens en voorgoed het denkbeeld af te leren, dat zij identieke belangen zouden hebben. Deze opzet werd een groot sukses, al kostte het de keizer zijn kroon en de tsaar zijn kop. Het sukses was des te daverender omdat de sociaaldemokraten zich achter hun nationale regeringen hadden geplaatst en meededen aan het bloedige spel. De enige verklaring voor deze morele ondergang en politieke opkomst is, dat de sociaaldemokratische bonzen inmiddels bonzen waren geworden, en alleen al door dit blote feit van het vaderland der bezitlozen naar het vaderland der bezittenden waren geëmigreerd.

[nihmue]

Harry Mulisch, Brief aan de rattenkoning

Sinds de studies van Marx in de leeszaal van het British Museum, dreigde aan het eind van de vorige eeuw het nationaal verdeelde Europa te veranderen in twee vertikaal tegen elkaar afgegrensde vaderlanden: dat van alle bezitlozen onder dat van alle bezittenden. De duitse arbeider begon tot het inzicht te komen, dat hij meer verwant was met de franse en de engelse arbeider dan met de duitse aandeelhouder van de fabriek, waarin hij werkte, - een besef van verbondenheid, dat de duitse en franse aandeelhouders hunnerzijds al geruime tijd hadden, wat gesymboliseerd werd door de familierelaties van hun vorstenhuizen.

'Beste neef', schreef de duitse keizer boven zijn brieven aan de russische tsaar, die de inleiding vormden tot de eerste wereldoorlog. Het is gewoonte geworden om te zeggen, dat deze oorlog 'zinloos' was; maar omdat het al te zeer in het oog springt, in wiens belang deze opmerking is, is het zinvol om haar te beschrijven volgens een zinvol model: de eerste wereldoorlog was de bezegeling van de eenheid van het internationale vaderland der bezittenden. Zij is door die bezittende Internationale ontketend om te voorkomen, dat de proletariers aller landen zich eveneens in één vaderland zouden verenigen, wat onontkoombaar tot de vernietiging van het vaderland der bezittenden moest leiden. De eerste wereldoorlog maakte een einde aan deze dreiging.

[nihmue]

Ars Poetica Wie ziet hier de ziel? Ik niet. Maar ik zie ik zie wat ik niet zie en wie weg is. Nee, de ziel niet, niet de ziel. Maar een daad die zich spiegelt in een kiezelsteen en iemand die dat ziet. Hinkel met geknikte knie. Stand voor Piet. En op deze piet zal ik mijn kerk bouwen. Letters in het zand. Wie ziet nu inkt? U niet. Toch ziet u iets? Op u soo wil ick bouwen! Ach mijn lieve Augustijn. Quod scripsi scripsi. Poëzie is meisjespijn, de dichter Pilatus' evenknie.

Harry Mulisch

[nihmue]

Ook het afgrenzende moet steeds afgegrensd worden; maar de taak is hopeloos, want alles raakt alles in de wereld. Een begin verdwijnt nooit, zelfs niet met het einde.

Harry Mulisch, De aanslag

[nihmue]

‘Perfect gedaan, jongen. Op één klein foutje na. Het zijn niet "rivieren", die bij elkaar komen, maar “twee rivieren"?

'Waar staat dat dan?'

'Hier: symballeton, dat is een dualis, het bij elkaar komen van twee dingen, twee. Pas dan klopt het ook met die twee legers. Dat is een vorm, die alleen bij Homerus voorkomt. Denk ook maar aan "symbool", symballo, "bijeenbrengen", "ontmoeten". Weet je wat een symbolon was?'

'Nee,' zei Peter op een toon waaruit bleek, dat hij het ook niet wilde weten.

'Wat is dat dan, pap?' vroeg Anton.

'Dat was een steen, die ze doormidden sloegen.

Stel, ik logeer in een andere stad en ik vraag mijn gastheer of hij jou ook eens wil ontvangen, - hoe weet hij dan, dat jij inderdaad mijn zoon bent? Dan maken we een symbolon, hij houdt de ene helft en thuis geef ik jou de andere. Als je daar dan komt, passen ze precies op elkaar.'

'Die is goed!' zei Anton. 'Ga ik ook eens doen.’

- Harry Mulisch, De aanslag