Islam, fakty i mity, cz. VII.
Jeśli kiedykolwiek słyszeliście jak witają się muzułmanie, to prawdopodobnie była to następująca wymiana zdań: Jedna osoba mówi: „Asalaam Alaikum”, co można przetłumaczyć na „Pokój Tobie”. A druga osoba odpowiada: „Wa Alaikum Asalaam”, co oznacza „A pokój niech będzie z Tobą”.
Islamskie pozdrowienie ma różne wersje, najkrótsze jest tym cytowanym powyżej. Zasada w Islamie jest taka, że kiedy jest oferowane powitanie, odpowiadamy lepszym, lub w równym jego znaczeniu. Allah nakazuje w Koranie: „Kiedy kierują do was pozdrowienie to wy jeszcze piękniej pozdrówcie albo oddajcie to pozdrowienie. Zaprawdę Bóg podlicza każdą rzecz.” (4:86). Powitanie jest nauką od Boga i pochodzi z Koranu. Ma na celu pomóc promować poczucie braterstwa między muzułmanami i odzwierciedlać pokój, który powinien istnieć między ludźmi we wszystkich dziedzinach życia. Istotnym elementem cementującym poczucie wspólnoty jest sposób spędzania czasu po pracy.
W krajach arabskich mężczyźni często spotykają się porozmawiać. Jednym z miejsc takich spotkań są łaźnie publiczne (arab.: „hamman”). Każde miasto ma przynajmniej jedną łaźnię. Przy wejściu dostaje się gruby bawełniany ręcznik (arab.: „fouta”), którym przepasuje się biodra, oraz szorstką rękawicę do ścierania martwego naskórka – taki arabski odpowiednik europejskiego peelingu. W innych godzinach niż mężczyźni lub z osobnej łaźni mogą korzystać również kobiety. Nie otrzymują one jednak ręcznika. Muszą przynieść własny oraz bieliznę na zmianę, ponieważ w łaźni nie zdejmują bielizny. W łaźniach koncentruje się życie społeczne miast Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu. Integralną część życia stanowi również dla mężczyzn odwiedzanie kafeterii, gdzie mogą zapalić sziszę i zagrać w domino lub w karty (najczęściej w lokalną odmianę remika). W większych miastach w kawiarniach i restauracjach są albo wydzielone sale dla kobiet, albo - co jest częstsze, gdy w danym państwie kobietom nie wolno samym przychodzić do restauracji - tzw. sale rodzinne, gdzie kobieta przebywa razem z mężem, ojcem lub bratem. Arabowie są wielbicielami kawy oraz herbaty z dodatkiem mięty. Zarówno do kawy jak i czarnej herbaty dodają kardamon. Obie piją bardzo mocne i bardzo słodkie. Islam zabrania spożywania alkoholu, lecz nie wszyscy się stosują do tego przykazania. Alkohol jest najczęściej dostępny w barach hotelowych, w których zatrzymują się turyści z Europy. Takie powierzchowne spojrzenie na świat arabski nie powinno przesłaniać faktu, iż kultura islamu i kultura arabska ma długą historię oraz jest bardzo bogata. To samo można powiedzieć o dorobku naukowym i filozoficznym arabów. Kultura arabska przez długi czas traktowana była jako specyficzny wytwór hermetycznego kręgu cywilizacyjnego, na którym szczególne piętno odcisnął islam. Faktycznie zaś cywilizacja arabska jest kolejnym ogniwem rozwoju wielkiej cywilizacji śródziemnomorskiej. Już w czasach przed islamem Arabowie chętnie tworzyli literaturę, choć ze względu na małe upowszechnienie pisma była to głównie twórczość ustna. Plemiona arabskie rozwinęły skomplikowaną, sformalizowaną poezję, w której z reguły opisywano trzy tematy: pustynię, kobietę i wielbłąda. Istniało 16 gatunków poetyckich, znanych jako bihaar (dosłownie „morza”, gdyż rytm wiersza porównywano do pływów morskich).
Najbardziej cenionym gatunkiem była kasyda i rubaj. Kasyda to inaczej poemat celowy, Jest to klasyczna forma poezji arabskiej – wiersz stychiczny, czyli bez podziału na strofy, składający się z od kilkudziesięciu do stu kilku dwudzielnych wersów zwanych bajtami, monorytmiczny i monorymiczny. Początkowo był przekazywany ustnie, z czasem zapisywany. Ponieważ specyfika kasydy odpowiada tylko normom języka arabskiego (monorym), gatunek ten nie zdobył większej popularności poza światem arabskim, gdzie do dziś jest jednak chętnie wykorzystywany. Rubaj zaś to krótki, czterowierszowy utwór poetycki o treści przeważnie filozoficznej. Spolszczona nazwa tego gatunku - rubajjat - przyjęła się głównie za sprawą tłumaczeń czterowierszy perskiego poety Omara Chajjama. Właśnie dzięki jego twórczości perski rubaj zyskał sławę niemal na całym świecie. Cechą rubaju jest monorymiczność. Szczytowym osiągnięciem pogańskiej kultury arabskiej są niewątpliwie muallaki, czyli poematy, między innymi takich autorów jak Imru al-Kajs, Labid ibn Rabia i Antara ibn Szaddad, wyhaftowane złotem na jedwabiu i zawieszone w świątyni Kaaba. Proza cieszyła się mniejszym powodzeniem, choć należy wspomnieć o dziele historycznym „Dni Arabów”. To opowieści o wyprawach, wojnach i potyczkach plemiennych Beduinów będące jednym z gatunków prozy okresu dżahilijji (okres w historii ludów arabskich przed pojawieniem się islamu, słowo dżahilijja należy przetłumaczyć jako „czas nieświadomości” lub „czas ciemnoty”). Ze względu na koczowniczy styl życia sztuki plastyczne nie były w tamtym okresie uprawiane przez arabów na większą skalę.
Islam, objawiony został Arabom, na półwyspie arabskim, a Koran, święta księga islamu spisany został w tym języku. Stąd, serce kultury islamu stanowi kultura arabska. Wyznawcy islamu stanowią wspólnotę – umme - i posiadają duże poczucie przynależności religijnej. To właśnie pojęcia jedności, jedyności i zjednoczenia legły u podłoża kultury muzułmańskiej. Kultura ta zrodziła się w okresie, gdy rozproszone i skłócone dotąd plemiona arabskie utworzyły spójną wspólnotę, odrzuciły animizm i uwierzyły w jedynego Boga (VII w.). Po okresach podbojów nastał klasyczny okres kultury muzułmańskiej (VII-XIII) w. W zakresie nauk ścisłych - matematyki, chemii i medycyny - a także w dziedzinie filozofii arabowie poczynili wielkie postępy.
Jednym z najwybitniejszych uczonych arabskim był Abd Allah ibn Abbas, słynny ze swych objaśnień Koranu. Za panowania pierwszych Omajjadów al-Zuhri rozwinął sztukę prawoznawstwa i napisał biografię Mahometa, co pomogło stworzyć poczucie tożsamości islamskiej. We wczesnym okresie panowania Abbasydów, al-Kindi stał się czołowym filozofem islamu. Posiadał rzetelną wiedzę na temat prac i idei starożytnych Greków, które wywarły głęboki wpływ na islamskie myślenie. U schyłku IX w. historia al-Yakubiego ujęła w ramy chronologiczne i przedstawiła studium nauki greckiej. Al-Yakubi uważany jest także za twórcę geografii w świecie islamu. Od hindusów arabski matematyk al-Chwarizmi przejął cyfry ,,arabskie”, łącznie z symbolem oznaczającym zero. Wprowadził także zwyczaj zapisywania obliczeń zamiast posługiwania się liczydłem oraz rozbudował algebrę. To właśnie dzięki Arabom algebra dotarła do Europy.
W centrum zainteresowania nauki islamskiej stały też dociekania medyczne. Wielki kalif Harun ar-Raszid ufundował między innymi w 800 roku pierwszy szpital w Bagdadzie. Na Zachodzie głośne stały się imiona najwybitniejszych uczonych: Razesa (ar-Razi), encyklopedysty w dziedzinie medycyny, Haky Abbasa (al-Madźri) i Awiceny (Ibn Sina), XI-wiecznego lekarza i filozofa. Przyczynili się oni ogromnie do ponownego odkrycia wiedzy klasycznej przez Europę chrześcijańską. Ar-Razi, czyli Rhazes - jak go nazywano w łacińskim kręgu kulturowym (zm. w roku 923) stworzył podstawy pediatrii jako odrębnej dziedziny nauk medycznych. Zajmował się higieną, epidemiologią, toksykologią, a nawet klimatologią.
Medycy arabscy opisywali wciąż nowe dotychczas nie zdefiniowane choroby: wietrzną ospę, odrę, trąd. Doskonalono metody chirurgiczne, czemu towarzyszyła produkcja instrumentów medycznych. Taką encyklopedią chirurgii jest At-Tasrif, dzieło Az-Zahrawiego (zm. w roku 1013), znanego jako Albucasis Alsahravius. Średniowiecze było okresem największego rozkwitu kultury arabskiej. Arabowie zdołali przyswoić sobie, rozwinąć i pogodzić z islamem większość osiągnięć kultury hellenistycznej dominującej na podbijanych przez nich obszarach. Zarazem przyswoili sobie wiele osiągnięć kultury indyjskiej. Stworzyli wysoce rozwiniętą filozofię i logikę oraz bogatą literaturę (często opartą na formach beduińskich). Zaczęli też uprawiać nauki ścisłe – zwłaszcza alchemię, matematykę i medycynę. Przyswoili sobie dziedzictwo Platona i Arystotelesa, które między innymi dzięki nim przeniesione zostało z powrotem do Europy zachodniej. To Awicenna, pozostający pod wpływem swojego mistrza, al-Farabiego, zwrócił uwagę uczonych chrześcijańskich na Metafizykę Arystotelesa. Owo pojedyncze dzieło przesadzić miało o rozwoju filozofii europejskiej. Co ciekawe, komentarze do Arystotelesa, które dał Ibn-Ruszd znany jako Awerroes, wywarły większy wpływ na chrześcijan niż na muzułmanów.
Warto też wspomnieć o reformie kalendarza. Kalendarz księżycowy, jakim posługują się muzułmanie, wywodzi się z epoki staroarabskiej i składa się z dwunastu miesięcy. Arabski kalendarz epoki przedmuzułmańskiej oparty był na obrotach Księżyca wokół Ziemi, jeśli chodzi o miesiące, natomiast lata opierały się na obrotach Ziemi wokół Słońca. Rok zawierał 12 miesięcy księżycowych, liczących po 29 lub 30 dni, co odpowiadało pełnemu obrotowi Księżyca wokół Ziemi (29 dni 12 godz. 44 min. 3,8 s.). Różnica pomiędzy rokiem księżycowym a słonecznym wyrównywana była poprzez dodawanie kolejnego, 13 miesiąca, zawierającego 5 do 6 dni, które nazywano „ajjam an-nasi” (był to miesiąc „dni uzupełniających”). Mahomet zreformował kalendarz odrzucając trzynasty, dodatkowy miesiąc, a więc odchodząc od kalendarza księżycowo-słonecznego, jakim był dawny kalendarz arabski, na rzecz prostego kalendarza księżycowego. Miało to ten skutek że od tego momentu miesiące przestały odpowiadać tym samym porom roku. Miesiące zachowały jednak swoje stare nazwy, związane z czasami przedmuzułmańskimi. Są to w kolejności: muharram (miesiąc „zakazany”, zwany też „świętym” - genezą tej nazwy jest zakaz prowadzenia wojen i walk plemiennych w tym okresie, gdyż w czasach dżahilijji w miesiącu tym odbywano pielgrzymki do miejsc kultu religijnego), safar (miesiąc „żółty”), rabi al-awwal („wiosna pierwsza”), rabi as-sani („wiosna druga”), dżumada al-ula („krzepnięcie pierwsze” genezą tej nazwy jest zamarzanie wody), dżumada al-achira („krzepnięcie drugie”), radżab (po arabsku nazwa tego miesiąca oznacza dosłownie „wstrzymać się” - podobnie jak muharram był miesiącem nakazanego pokoju, stąd jego nazwa), szaban (po arabsku nazwa tego miesiąca oznacza „rozchodzenie się” – geneza nazwy wzięła się stąd, że miesiąc ten w czasach przedmuzułmańskich poświęcony był wojnom i napadom grabieżczym), ramadan (miesiąc „palący” nazwany tak od dokuczliwych upałów), szawwal (miesiąc „dosiadania wielbłądów” nazwany tak ponieważ w tym miesiącu koczownicy opuszczali swoje czasowe obozowiska), zu al-kada (miesiąc „postoju” nazwany tak ponieważ w tym miesiącu koczownicy zaprzestawali wędrówek) i zu al-hidżdża (miesiąc „pielgrzymek” nazwany tak ponieważ był poświęcony pielgrzymce do centrum pogańskiego kultu plemion arabskich, Kaaby). Arabski tydzień składa się analogicznie jak w kalendarzu gregoriańskim z 7 dni i zaczyna się w niedzielę, która nosi nazwę al-ahad („dzień pierwszy”). Następnie kolejno są dzień drugi (Jaum al-isnajn), dzień trzeci (Jaum as salasa), dzień czwarty (Jaum al-arbaa), dzień piąty (Jaum al-chamis), święty dzień muzułmanów - dzień zgromadzenia (Jaum al-dżuma), który swą nazwę zawdzięcza temu że w ten dzień muzułmanie gromadzą się na wspólnej modlitwie oraz dzień sabatu (Jaum as-sabt), wywodzący swą nazwę od dawnego określenia semickiego. Dopiero przed 1200 rokiem - u progu odrodzenia intelektualnego w Europie - do islamu wprowadzone zostały reguły krytyczne, ustalone przez XI-wiecznego myśliciela al-Ghazaliego, zgodnie z którymi studiowanie ,,cudzoziemskich nauk” musiało pozostawać w zgodzie z doktryną islamu. Ów „nadzór teologiczny”, jaki utrwalił się w świecie islamu legł właśnie u podstaw rosnącej przewagi naukowej i technologicznej Europy - przewagi, która stała się oczywista u schyłku średniowiecza.
Trudno zanegować znaczący wkład islamu w rozwój cywilizacji zachodniej w wiekach średnich. Jednak czasy rozkwitu i rozwoju cywilizacji Zachodniej powszechnie uważa się za okres zastoju i stagnacji na Wschodzie. Dopiero w XIX wieku pod wpływem bodźców zewnętrznych (inwazji Napoleona w Egipcie) nastąpiło przebudzenie krajów arabskich. XX wiek przyniósł przemiany polityczne, walki wyzwoleńcze i tworzenie się niepodległych państw narodowych w świecie islamu. Zmiany te definitywnie wpłynęły na oblicze współczesnej kultury islamu, wyznaczając kierunki jej rozwoju. XXI wiek przyniósł zaś Wojnę z terroryzmem, która bez wątpienia odciśnie swe piętno na całym świecie islamu. Trudność jaką sprawia zrozumienie islamu wywodzi się z tradycyjnej zachodniej koncepcji rozdziału pomiędzy tym co święte a tym co świeckie. Islam natomiast nie może być postrzegany jako osobista czy prywatna preferencja religijna.
W krajach islamskich nie istnieje świecki wymiar rzeczywistości. Połączenie to jest szczególnie trudne do zrozumienia na Zachodzie, ponieważ religia tutaj postrzegana jest obecnie jako coś szczególnie osobistego i prywatnego. W islamie nie ma podziału na „meczet i państwo” na wzór jaki istnieje w większości państw zachodnich, gdzie obowiązuje rozdział państwa i kościoła. Dla pobożnego muzułmana nie ma „sfery świeckiej”, gdzie może być „wolny od islamu”. Islam to nie tylko religia, to sposób w jaki się żyje. Islam ma niejednorodny i dyskusyjny stosunek do twórczości artystycznej, a Koran w ogóle nie podejmuje tej kwestii. Jednak to przez religię został w kulturze islamskiej zahamowany rozwój malarstwa i rzeźby (choć rozwijają się one współcześnie). Islam uważa bowiem, iż wszelkie próby artystycznego przedstawiania postaci ludzkich i zwierzęcych prowadzą do bałwochwalstwa. W kwestii prorokowi Mahometowi przypisuje się następujące jednoznaczne stwierdzenie: „Biada temu, kto namalował istotę żywą! W dniu Sądu Ostatecznego osoby, które przedstawił, wyjdą z grobu i zażądają od niego duszy dla siebie. Wtedy, ten człowiek nie będzie zdolny nadać życia swojemu dziełu, będzie się palił wiecznie w płomieniach.” oraz drugie „Bóg wysłał mnie przeciw ludziom trojakiego rodzaju: dumnym, politeistom, bałwochwalcom. Strzeżcie się więc przedstawiania Pana (Boga) lub człowieka i malujcie tylko drzewa, kwiaty i przedmioty nieożywione!”.
Artyści muzułmańscy odrzucili więc praktycznie wszelką sztukę wyobrażeniową natomiast z pasją sięgali do motywów roślinnych i form geometrycznych. Rozwój kaligrafii i miniatury osiągnął tutaj niezwykle wysoki poziom, a zawód kaligrafa był przez władców muzułmańskich ceniony niemalże tak samo, jak sędziego. Bardzo ważną częścią sztuki islamu jest architektura, pokryta mozaikami z ornamentem (arabeską), często w ornament wplecione jest pismo. Arabowie słyną więc z pięknej architektury ozdabianej motywami geometrycznymi i roślinnymi oraz z wszechobecnej w ich świecie kaligrafii. Szariat za grzeszną uważa także muzykę, zakaz ten nie był jednak nigdy powszechnie przestrzegany. Na muzykę arabską silnie wpłynęły dwie starożytne kultury: perska i akadyjska (Akadyjczycy to odłam ludów semickich, które osiedliły się w III tysiącleciu p.n.e. we wschodniej Mezopotamii, tj. na obszarze, znajdującym się pod wpływem kultury Sumerów). Zamiłowanie do literatury należało do kanonów klasycznej kultury islamu (od VII do XIIIw.) co w codziennym życiu dawało znać o sobie w niezliczonych opowieściach i baśniach, których ukoronowaniem jest Księga tysiąca i jednej nocy, dzieło wynikające z tradycji kilku wschodnich kultur: indyjskiej, przedmuzułmańskiej irańskiej i arabskiej - muzułmańskiej. Za sprawą uniwersalizmu islamu kultura arabska silnie wpłynęła na kultury Afryki Północnej, Bliskiego Wschodu, Azji Środkowej i Kaukazu. Od XX wieku rozwijają się w świecie islamu współczesne gatunki literackie i literatury narodowe. Nagib Mahfuz, współczesny egipski pisarz, piewca Kairu, został za swoją twórczość wyróżniony nagrodą nobla. Fundamentalizm islamski pozostaje jednak nie bez wpływu na treść dzieł literackich. W dalszym ciągu istnieje tabu obyczajowe, którego naruszenie jest karane, w skrajnych przypadkach takich jak Salomona Raszdiego, autor zostaje wykluczony ze wspólnoty i skazany na śmierć. Nie oznacza to przecież, że rola islamu we współczesnym świecie się skończyła. Dziś jego siłą napędową wydaje się opozycja wobec cywilizacji Zachodu, czy wręcz bunt przeciwko nowoczesnej cywilizacji, w której budowie islam sam niegdyś uczestniczył. Nie jest to jednak bunt przeciwko materialnej stronie kultury europejskiej, lecz bunt przeciwko narzucanym przez Zachód wartościom duchowym. Czasami ten bunt przyjmuje drastyczną formę terroryzmu. Mimo tak irracjonalnych działań islam wciąż ma coś do zaproponowania światu. Przede wszystkim nawołuje do spowolnienia tempa rozwoju, zwrócenia się do wartości ludzkich, proponując szukać ich w przeszłości. Jednym zaś z podstawowych czynników przesądzających o atrakcyjności islamu dla wiernych z całego świata, w tym powodem dla stale rosnącej liczby konwersji na islam, jest jego niezwykła prostota. Pozostaje więc tylko zadać pytanie czy Zachód jest w stanie przyjąć tą propozycję i czy możliwe jest pokojowe współistnienie tych dwóch kultur czy też skazani jesteśmy na rywalizację i wzajemne zwalczanie się? tw. Autor opracowania ukończył Wydziału Prawa i Administracji UW; jest byłym pracownikiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych; wiele lat mieszkał w państwach Maghrebu. Opracowanie jest skrótem artykułów opublikowanych w: serwisie „Religie Świata: wierzenia, filozofie, wspólnoty...” (http://www.religie.424.pl/); wikipedii (www.wikipedia.pl); darmowej encyklopedii Portal Wiedzy w Onet „onet.wiem” (portalwiedzy.onet.pl); serwisie muzułmańskim (http://www.muzulmanie.com/); serwisie „rzetelne źródło informacji o islamie” (http://islam.pl/); serwisie „islam po polsku” w sieci www (http://islampopolsku.wordpress.com/); serwisie „islam po polsku” na fecebooku; (http://www.facebook.com/pages/Islam-po-polsku/229308817105396); opracowanie jest również skrótem artykułów: „Klasyczny islam. Powstanie i doktryna”, Marek Dziekan; http://www.opoka.org.pl/biblioteka/I/IR/klasyczny_islam.html; „Co zawdzięczamy islamowi”, Janusz Danecki; http://www.opoka.org.pl/biblioteka/I/IR/co_islamowi.html ; cytaty z Koranu w przekładzie Józefa Bielawskiego na podstawie tekstu wydania kairskiego z 1342 h (1923 r.), Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986; tłumaczenie dostępne na stronie „http://www.planetaislam.com/koran_bielawski.html”; numery przy cytatach z Koranu podane w układzie sura:werset.