TEKENING, SCHILDERIJ, SCULPTUUR
Met het geven van de naam ABSTRACTE aan het kunstenaarsinitiatief stelden Arjan Janssen en Jan Willem van Welzenis een problematiek aan de orde, waarvan het belang me pas twee weken geleden duidelijk werd, zo'n acht jaar na de oprichting dus. Op dit atelier spraken we over deze tentoonstelling, over de inrichting ervan, en wijzend naar muren en de vloer zei Arjan: "Daar dus tekeningen, daar schilderijen en hier sculpturen." Tekeningen. Schilderijen. Sculpturen. Die drie woorden vormden de aanleiding voor de vraag wat het betekent als we zeggen dat een tekening abstract is, of een schilderij of een sculptuur. Tekening, schilderij, sculptuur, want zijn dat voor voorwerpen als ze abstract genoemd worden?
Ik zou eenvoudig kunnen zeggen dat het een kwestie is van het bijvoeglijke naamwoord abstracte. We noemen het abstracte kunstwerken als het kunstwerken betreft die abstract zijn. Dit betekent dat het een kennelijke eigenschap is van het kunstwerk, namelijk abstract te zijn. En tegelijkertijd is het zo concreet en materieel als het maar zijn kan.
Een jaar of tien geleden werd gepubliceerd dat de vroege mens Homo erectus op Java een patroon had ingekerfd op een schelp; dat zou een half miljoen jaar geleden gebeurd zijn. Algemeen werd het als het oudst bekende abstracte patroon aangemerkt. Een knappe prestatie van de Java-mens; ik bleef echter zitten met de vragen of er ook niet-abstracte patronen bekend zijn, al dan niet door de Javamens ingekerfd, en of een patroon niet altijd abstract is. Ook een breipatroon, kan abstract zijn omdat het een set van instructies is voor handelingen zodanig er een trui kan gebreid worden. Abstract patroon als uitdrukking is een overnoeming, een pleonasme zoals witte sneeuw of nat water; in de poëzie is het een mooie stijlfiguur maar als bijvoeglijk naamwoord bij patronen overbodig.
Ik noem het voorbeeld van de bekraste schelp, de kerf was overigens aangebracht met behulp van een haaientand, om aan te geven dat het gebruik van het woord abstract of abstracteof abstractie, niet alleen in de kunst problematisch is. En het opzoeken van het begrip abstracte in woordenboek of thesaurus of op het internet biedt geen oplossing, dat kan ik verzekeren, want in de context van de kunst betekent het voornamelijk non-figuratief… dat helpt…
Zojuist noemde ik de overnoeming, of pleonasme, nat water. Dat het een overnoeming genoemd wordt, zal duidelijk zijn, maar in feite is het een onjuiste bewering, want nat is geen eigenschap van water als zodanig maar een eigenschap van iets waarmee het water in aanraking komt en dat iets zelf. De nattigheid ontstaat als gevolg van de relatie die het water aangaat met bijvoorbeeld een handdoek. Er verschijnt een nieuwe eigenschap, nattigheid, in het geheel van de interacterende delen, water en handdoek, maar die niet in de delen afzonderlijk te vinden is; water is niet nat, de handdoek is niet nat, want dat gebeurt pas als je je afdroogt.
Stel nu dat abstractie verschijnt als gevolg van interacterende delen in een geheel object, bijvoorbeeld dit werk van Pjotr van Leeuwen. Hij noemt het Self Portrait, het is gemaakt in 2020 en als beschrijving geeft de kunstenaar assemblage van diverse gevonden materialen op klaptafel.
Of dit werk van Matea Bakula. Zij noemt het The difference between competition and rivalry, het is uit 2018 en het bestaat uit een mengsel van verschillende kunststoffen. Ik kan niet zeggen dat het abstracte voorwerpen of zelfs maar abstracte kunstwerken zijn, water is niet nat tenslotte, maar het feit dat het kenmerk abstract te geven is, is het gevolg van de interactie tussen delen van het geheel. Niet onbelangrijk is dat dat geheel niet enkel bestaat uit diverse gevonden materialen of uit de klaptafel of de verschillende kunststoffen in het mengsel, maar dat titels, de handelende kunstenaars en het kijkende publiek het geheel van interacties vormen van waaruit abstract als eigenschap verschijnt.
De conclusie geldt misschien dat het abstracte in het abstracte kunstwerk niet verwijst naar iets, het is geen uitdrukking van een mystiek gebeuren tussen het Al en Arjan, of een diepe spirituele band tussen Moeder Aarde en Matea Bakula, tussen Paul en de Heilige Geest, tussen Jan Willem en Jhwh. Dat is het allemaal niet, abstractie is een emergent verschijnsel, het doemt op en het komt tevoorschijn…
Op dit punt aangekomen zou ik één van die twee in de kunst vaak gruwelijk misbruikte zinnen moeten uitspreken, die ene die je allang voelt aankomen. Ik doe dat nog even niet, maar noem wel de andere zodat je daar niet verder over na moet denken. "Van dat, waarover niet kan worden gesproken, moet men zwijgen" Jaja, de Zevende van Wittgenstein. Maar ik wil dat je daar niet aan denkt… *
In de continentale, en vooral Duitse, filosofie is er een hele gemeenschap die zich bezighoudt met gehelen en delen en de verhoudingen daartussen. Vragen als: Welke relaties moeten tussen de delen zelf bestaan, en tussen het geheel van delen waaruit het geheel bestaat, zodat het delen zijn van dat geheel, die als zodanig een geheel vormen? Dit is een onrechtvaardige en karikaturale weergave van een op zichzelf interessante denktraditie maar het is aan deze filosofische tak dat men die, compleet misverstane en gruwelijk misbruikte zin ontleent. "Is het geheel de som der delen of meer dan de som der delen?" Hier als vraag gepresenteerd want dan is het nog enigszins te doen…
HET GAAT NIET OM DE SOM, STUPID, HET GAAT OM DE RELATIES TUSSEN DE DELEN.
Optellen kan iedereen met tien vingers tenslotte, maar daar gaat het in deze mereologische bewering niet om. Het gaat om de relaties die de verschillende delen met elkaar aangaan zodat zich een geheel vormt waaraan nieuwe eigenschappen kunnen toegekend of aan ontleend kunnen worden, eigenschappen die zich niet voordoen in de afzonderlijke delen.
Ik zal er dus niet over beginnen dat de schilderijen van Jan Willem van Welzenis de abstracte weergave vormen van zijn Arubaanse belevenissen.
Of dat de echt gelaagde werken van Sasha Saari de ontzetting abstraheren over de oorlog. Dat is allemaal gezwets namelijk. Het enige wat er met deze kunstwerken gebeurt, is dat zich abstractie voordoet, zonder dat het in een van de verschillende delen zelf gegeven is, niet in de materialen, niet in de titels, niet in de kunstenaars of het publiek. En dat is een groot raadsel waar ik geen andere houding tegenover kan innemen dan… erover te zwijgen?
Neen, natuurlijk niet. Ik laat de Zevende van Wittgenstein op dit moment ongezegd.
Mijn voorstel is om die objecten, die tot dusver onder de noemer abstracte kunstwerken werden gepresenteerd, een eigen discipline te geven, zoals ook de performance een eigen werkvorm met eigen gebruiken en gewoonten is geworden. Er is geen abstracte schilderkunst meer of abstracte beeldhouwkunst… In de context van de beeldende kunst is de term abstracte geen bijvoeglijk naamwoord en wordt het zelfstandig naamwoord abstract niet gebruikt om optellingen te maken en overbodig en onwetend te zwijgen.
De naam die Arjan en Jan Willem kozen voor hun initiatief, ABSTRACTE, is de werkvorm waarin kunstenaars objecten scheppen, die eigenschappen doen verschijnen zonder dat die eigenschappen in een van de onderliggende delen aanwezig zijn. Het Altijd Zijnde is een collectie van abstracten.
Is dat abstract of abstract?
En wat is er nou mis met die stelling van Wittgenstein? Weinig, je moet enkel de gedachte afmaken. Dat we zwijgen, betekent nog niet dat we niets zouden kunnen doen. Wat niet gezegd kan worden, kan getoond worden. Dat is wat een abstracte doet, dat is wat de kunstenaars van ABSTRACTE doen, er wordt abstracte betekenis getoond.
Verder zwijg ik dan maar…
