Maskers houden van mensen
Maskers houden van mensen
Cultuurwetenschapper Joost Vormeer ziet overal maskers en soms ook wat erachter schuilgaat. Ze tonen evenveel als ze verhullen.
In de zomer van 2012 orakelde trendwatcher Lidewij Edelkoort in het programma Zomergasten over de trend om gezichten te verbergen. Toen voorspelde ze de terugkeer van de cape. Anonimiteit wordt weer op waarde geschat, bezwoer Edelkoort, die door Time Magazine tot één van de 25 invloedrijkste modekenners van deze tijd is uitgeroepen. Bankiers en CEOs hebben veel geld over voor haar associaties.
Ze doet me een beetje denken aan een personage in Cosmopolis van de Canadese regisseur David Cronenberg. In deze film wordt een jonge multimiljonair, Eric Packer, rondgereden door de straten van New York, op weg naar zijn kappersafspraak. Een van de mensen die hij in zijn limousineontvangt is zijn chief of theory, een vrouw die net als Edelkoort raadselachtige uitspraken doet over onze tijd of de nabije toekomst.
Maar wordt anonimiteit daadwerkelijk weer op waarde geschat? In ieder geval is door de onthullingen van Edward Snowden een debat op gang gekomen over het belang van online privacy. Het Amsterdamse platform Mediamatic koppelt de toenemende behoefte van overheden om burgers in de gaten te houden en hun gegevens te verzamelen – vooral na de aanslagen van 11 september – aan de trend in mode, fotografie en beeldende kunst om gezichten te verbergen of te transformeren. Hoe reageren kunstenaars op die toenemende behoefte aan surveillance? Hoe is het om even met een ‘geleend’ gezicht door het leven te gaan? In de expositie Faceless zijn verschillende werken rond die vraag bij elkaar gebracht, waaronder veel foto’s en afbeeldingen van gemaskerde gezichten en sculpturen.
Illustratie: Merlijn van Bijsterveldt.
De laatste keer dat ik een masker heb gedragen was op de kleuterschool. Wij maakten ze zelf, met papier en elastiekjes die je om je oren moest doen. Hoe erg we ook ons best deden, ze wilden maar niet eng worden, want je zag meteen wie erachter zat. Ik herinner me ook dat ik een keer erg bang werd van een afbeelding in een jeugdatlas van een masker uit Bolivia dat de duivel moest voorstellen. Het kleurrijke gezicht met twee uitpuilende ogen keek me grijzend aan. Ik begreep het niet. Waarom zouden mensen de duivel willen spelen? Ik kom uit een protestantse omgeving. Voor mij was de duivel een wezen dat zo allesomvattend duister was dat ik me van hem geen voorstelling kon maken. Het masker liet mij iets zien wat ik niet had kunnen bedenken.
Nu zie ik soortgelijke ‘etnische’ maskers vooral in hippe videoclips opduiken. Het is een trend. Er zijn zelfs artiesten die maskers dragen als ze optreden, zoals de Britse DJ SBTRKT. In zijn video voor de track ‘Pharaohs’ komen verschillende vormen van gezichtsbedekking in beeld, zoals ‘Afrikaanse’ maskers (zo zien ze eruit, of ze echt Afrikaans zijn weet ik niet), weelderige bloemenmaskers, maar ook een zwarte helm. De zangeres heeft nu eens een witte verticale streep in haar gezicht, dan weer een paar kleurrijke strepen rondom haar ogen.
In de video voor het nummer ‘Are you…can you…were you? (Felt)’ van de Amerikaanse hiphopband Shabazz Palaces zie je in het begin een aantal maskers in een ruimte hangen. Zijn het maskers van Native Americans? Ook dat wordt mij niet helemaal duidelijk. Daarna vertelt de clip het verhaal van een meisje van Ethiopische afkomst dat problemen met haar conservatieve moeder heeft omdat ze zich westers kleedt. Hun ruzie is onverstaanbaar, want ze discussiëren in het Amhaars, maar af en toe hoor je fragmenten Engels. ‘Who cares about lipstick!’, roept het meisje op een bepaald moment. In huis hangen afbeeldingen en andere symbolen die waarschijnlijk religieus zijn. Hoewel het verhaal van de clip vrij eenvoudig is, kan ik er toch moeilijk vat op krijgen. Het lijkt alsof een deel van de clip voor mij als buitenstaander is verzegeld. Maar dat is ook wat traditionele maskers uit andere culturen doen. Hun betekenis is alleen voor ingewijden bedoeld.
Sommige maskers vervullen nog steeds een ceremoniële rol, ook in Europa. Op straat tijdens carnaval bijvoorbeeld, als mensen hun leiders parodiëren. Of tijdens protesten en opstanden, als mensen hun leiders bekritiseren. InCosmopolis zie je dat sommige anarchisten die om de limousine van de hoofdpersoon Eric Packer heen lopen maskers dragen. Het kapitalisme heeft voor hen een gezicht: dat van Packer, de knappe speculant in zijn geblindeerde limousine. Als hij even later uitstapt gooit een van de anarchisten een taart in zijn gezicht. Het mooie ‘gezicht van kapitalisme’ is dan even besmeurd.
In revoluties spelen maskers een belangrijke rol. Gasmaskers en bivakmutsen zijn natuurlijke geen overbodige luxe voor een knokpartij met de oproerpolitie. Bovendien is de gemiddelde opstandeling gebaat bij een zekere anonimiteit. Daarnaast is het visuele aspect belangrijk. Revoluties hebben symbolen nodig. Tijdens de protesten van Occupy dook steeds het glimlachende Guy Fawkes-masker op. De historische figuur Fawkes beraamde in 1605 een aanslag op de House of Lords en sindsdien speelt een masker van zijn gezicht een belangrijke rol tijdens jaarlijkse festiviteiten die Fawkes’ arrestatie herdenken. Nadat in 1982 het masker opdook in degraphic novel ‘V for Vendetta’ werd het geleidelijk een symbool voor opstand en onvrede. En tijdens de Franse Revolutie maakte Marie Tussaud, nu bekend van het wassenbeeldenmuseum, dodenmaskers voor veroordeelden als Marie Antoinette en Robespierre. Deze maskers werden in optochten door de straten van Parijs omhoog gehouden voor een maximaal visueel effect.
De maskers op straat vandaag de dag zijn soms ook duister, maar beter te begrijpen omdat er een brede (politieke) context is. In videoclips zijn maskers raadselachtig, in zichzelf gekeerd, bijna autonoom. Hoe minder je ervan weet, des te groter dat effect.
Pas toen ik het Boliviaanse masker dat ik in die jeugdatlas heb gezien jaren later op internet opzocht, begreep ik waar het vandaan kwam. Het voorwerp wordt tijdens het carnaval van Oruro gedragen, een religieus festival dat op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO staat. Nu kijk ik er met andere ogen naar, want ik kan het in een context plaatsen. Dat enge masker van toen is eigenlijk best mooi.
Joost Vormeer (1983) is cultuurwetenschapper en freelance journalist.
snowghoul
germansingergirl
jbbartram-illu
izzy806
ellievsbear
stormborns
