Het Proces ā Franz Kafka: Een Hoorzitting
Kobe Vervoort Der Process zoals Franz Kafka zijn verhaal noemde is zeker en vast wereldliteratuur te noemen. Een kleine aanwijzing hiervoor is het feit dat je het boek in alle talen kan terugvinden. Dit zijn drie boekcovers van verschillende nationaliteit, in het Nederlands, het Duits, Kafkaās moedertaal en het Engels. Het Proces, Der ProzeĆ, omwille van de moderne Duitse schrijfwijze, en The Trial, duidelijker kan het bijna niet. In alle talen vertelt de titel ons precies waarover het boek gaat, een eindeloos proces. Esthetisch is er Ć©Ć©n element dat regelmatig terugkeert op de cover van het boek en dat is wel het tekeningetje van de man die zijn hoofd op de tafel legt. Deze tekening, trouwens van de hand van Kafka zelf, stelt Josef K. voor die tijdens zijn schijnbaar eeuwigdurend en afmattend proces de moed verliest en zich er even bij neerlegt.
Hoewel Franz Kafka nu wordt gezien als Ć©Ć©n van de belangrijkste auteurs van de twintigste eeuw, was dit niet altijd het geval. Het schrijven was Kafkaās grote passie, maar hij kon zich er tijdens zijn leven (1883-1924) niet mee onderhouden. Het duurde decennia na zijn dood voordat zijn werk naar waarde werd geschat en een grote invloed op de westerse literatuur had. De belangstelling kwam pas na WOII uit de VS en Frankrijk, daarna Duitsland en pas in 1989 uit zijn vaderland TsjechiĆ«. Voor zijn dood vroeg hij aan zijn vriend Max Brod, ook een Duitstalige schrijver, om al zijn manuscripten te verbranden. Dankzij diens eigen vonnis kunnen wij nu Kafkaās verschillende werken lezen. Of toch zo goed als, want van zijn grote romans heeft hij nooit Ć©Ć©n afgemaakt. Het Proces, misschien wel het meest compleet, heeft een einde, maar het zevende hoofdstuk werd nooit voltooid. Hierbij is de volgorde van de hoofdstukken onzeker, bij gebrek aan nummering. Brod veroorloofde zich wat vrijheid bij de publicatie, door Kafkaās werken wat naar zijn smaak aan te passen, hij verplaatste hoofdstukken en wijzigde woorden en zinnen. Naast de vele debatten over de betekenissen en bedoelingen van Kafkaās werk zelf, wordt er ook veel gediscussieerd over Brods inmenging in de werken.
Iemand moest Josef K. belasterd hebben, want zonder dat hij iets kwaads gedaan had, werd hij op een ochtend gearresteerd. Zo begint Het Proces van Franz Kafka en deze zin stelt de rest van het verhaal goed voor. Want het niet te dikke, niet te saaie, niet te geestdodende, maar wel vermoeiende boek vertelt het verhaal van Jozef K. die op een ochtend plotseling gearresteerd werd voor een misdaad die noch hij noch wij ooit zullen kennen. K. komt hierdoor terecht in een rechtssysteem dat men lachwekkend, corrupt, ongelooflijk, ongeloofwaardig, surrealistisch en misschien zelfs kafkaƫsk kan noemen. In de hoop zijn eigen ogenschijnlijk eeuwigdurende proces te kunnen afhandelen en tegelijk dit gerechtelijke deel van de bureaucratie te kunnen aanklagen verdiept Jozef K. zich in dit raadselachtige rechtsysteem. Hierdoor valt hij in deze dromerige nachtmerrie echter steeds dieper in de wanhoop.
Het Proces van Franz Kafka is een goed boek. Toch zou men het ook heel vermoeiend kunnen noemen, of dit nu de bedoeling van de schrijver was of niet mag men in het midden laten. Het boek is eerst en vooral vermoeiend, omdat Kafka het met lange zinnen geschreven heeft, die vol zitten met onderbrekende bijzinnen, die op hun beurt weer onderbroken worden door andere bijzinnen. Als men tijdens het lezen ook maar Ć©Ć©n komma mist, zal de rest van de zin geen steek meer houden. Dit is vermoeiend voor de lezer, hij of zij moet constant de aandacht erbij houden om op een fijne wijze het boek te kunnen lezen of de zin meermaals herlezen. Dit āKafkaiaansā is zeker niet geschikt voor de snelle lezer, die - spijtig genoeg - diverse aaneensluitende woordgroepen zou lezen in plaats van de toch mooi geformuleerde zinnen van de Tsjechische schrijver. Hoewel de schrijfstijl vermoeiend en hinderlijk kan zijn voor de lezer, zorgt deze er desondanks ook voor dat het boek interessant en meeslepend is. Kafka zorgt voor een subtiele sfeer, die donker en mysterieus is. Hij is niet uitgesproken aanwezig, maar je voelt hem wel steeds hangen. Dit zijn elementen die de lezer toch aanzetten om het verhaal verder te zetten.
Daarnaast is het verhaal zelf gewoon vermoeiend om te lezen. Het verhaal van Josef K., die vanaf zijn dertigste verjaardag in een proces verstrikt raakt, waartegen je u kan zeggen. Of juist niet, want het is een proces, dat eeuwig lijkt te blijven duren, voor een misdaad die K. zelf niet eens kent. Dit alles gebeurt dan ook in een ondoorgrondelijk rechtssysteem, waarin de ranselaars, zij die het meest onmenselijke werk doen, het minst corrupt zijn. Josef K. voert een onbegonnen strijd van het individu tegen de grote macht van de autoritaire rechtbank. Als lezer zou men zelf de moed al verliezen. K. ondervindt de meest surrealistische dingen over het rechtssysteem tijdens deze abominabele periode. Dit is iets dat Kafka, de voorloper van het surrealisme, heel goed doet, de normale wereld bevreemden en verdromen, maar met zijn realistische beschrijvingen voelt alles echter logisch en natuurlijk aan.
Ondanks de serieuze en donkere essentie van het boek, weet de auteur op een passende wijze komedie te brengen in het verhaal en dit via de details. Zo leest de rechter-commissaris, in plaats van wetboeken, pornoblaadjes en zijn alle gerechtelijke kantoren en rechtzalen gelokaliseerd op stoffige zolders, waardoor er misschien af en toe een advocatenbeen uit het plafond kan hangen. Die humor is zeker welkom tussen de soms lange passages, die het rechtssysteem aan de lezer uitleggen. Buiten deze passages boeit het boek wel steeds, er gebeurt altijd iets en omdat alles in het verhaal zo hallucinant is weet men ook niet wat zal volgen.
Het boek is zeker de moeite waard om te lezen. Als men maar zijn tijd neemt om deze klassieker te lezen, zoals men eigenlijk altijd zou moeten doen. Het boek is vermoeiend, dat is niet te ontkennen, zowel door het onderwerp als door de schrijfstijl. Als dit de bedoeling was, dan heeft Franz Kafka prachtig werk geleverd. Als dit niet zijn bedoeling was, dan is het een mooie bijkomstigheid, die de lezer laat meeleven in de gevoelens van Josef K., de protagonist. De schrijfstijl, hoewel ingewikkeld, zal je gewoon worden en uiteindelijk appreciƫren. Het verhaal, hoewel duister, serieus en afmattend, zal je bevallen, dankzij de verscholen humor, de onvoorspelbaarheid en ongelooflijkheid. En Kafka, hoewel decennia geleden gestorven, zal je nog altijd meeslepen in het verhaal.
Hierbij verklaar ik de zitting voor gesloten.