Protest kerken bleef in ‘40-’45 vrijwel uit
Kerken als brengers van de goede boodschap, maar in 40-45 bleef hun protest vrijwel uit.
Vandaag verschijnt het boek van Jan Bank 'God in de oorlog'. Daarin beschrijft hij dat het lijkt alsof God verschillende gezichten had in de oorlog. In Polen werden Joden in naam van de kerk opgepakt en afgevoerd naar de vernietigingskampen, terwijl in Frankrijk de Aartsbisschop van Toulouse, onderdeel van diezelfde wereldwijde kerk protesteerde tegen de deportatie van Joden. Volgens hem waren zij 'onze broers en zussen en een christen mocht dat niet vergeten. Bank komt tot de conclusie dat de kerk in Nederland in de oorlog geen held was. Dat zij zich niet uitsprak tegen de bezetter, maar bezig was met haar positie te handhaven, overleven en zorgen dat alles bleef draaien zoals het altijd had gedaan.
Het boek behandelt twee problemen die vandaag de dag nog actueel zijn voor kerken. Hoe ga je om met een totalitaire regime en hoe te reageren op uitsluiting en repressie. Kerken zien zichzelf graag als brengers van een boodschap die boven tijd en plaat is verheven. Maar uit het onderzoek van Bank blijkt dat de morele factor geen allesoverheersende rol speelt. Je zou verwachten dat moord en uitsluiting bij uitstek zaken zijn waar kerken tegen in opstand komen. Neem de Joden vervolging. Er was protest, maar dat kwam voornamelijk van individuen. Kerken probeerden zich in die periode zo goed en zo kwaad te handhaven. Er zijn een aantal redenen waarom de kerk zo reageerden en niet vanuit hun morele overtuigingen. En die zijn o.a. vaderlandsliefde (je gaat niet in tegen je eigen vaderland dat wordt vertegenwoordigd door het regime.) en de verweven macht van de kerk in de maatschappij. Ze zijn bang hun positie te verliezen als ze opgaan staan tegen het regime.
Percentueel gezien zijn er de meeste Joden uit Nederland naar de vernietigingskampen vervoert in heel Europa. "Het nazie-regime kon aanspraak maken op de gehoorzaamheid van het Nederlandse volk, omdat er in de zomer van 1940 geen sprake was van tiranniek optreden." Deze houding voorkwam dat in eerste instantie de Gereformeerde kerk zich op landelijk niveau uitsprak tegen het nazi's, iets dat de Nederlandse Hervormde Kerk wel deed. In '44 deed een deel van de gereformeerden o.a. afstand van het regime en ontstond de vrijgemaakte gereformeerde kerk.
Ondanks dat de kerk in de gescheidenis niet altijd tegen de heersende macht inging als deze zich onrechtvaardig gedroeg zijn er altijd individuen geweest die wel de strijd aangingen. En dat dikwijls moeten bekopen met hun eigen leven.
Gisteren sprak Pien van 't Hoff in de Evangelische gemeente Jonah. In mijn kerk. Zij had het over Johannes de Doper die het o.a. opnam tegen Herodes, een zeer wrede heerser. Johannes had niet eens kritiek op zijn beleid, maar meer op zijn levenswijze. Want hij leefde met de vrouw van zijn broer. Dat koste Johannes zijn kop. Zijn hoofd werd aan zijn dochter cadeau gedaan. Het werd haar op een schaal gepresenteerd.
Opstaan tegen het onrecht in de samenleving en daarmee aan de macht van de bestuurders komen komt met een prijs. In eerdere voorbeelden delven mensen het onderspit. Waarom gaat een individu de strijd aan tegen het onrecht? Waarom blijft hij niet gedeist? Berust hij net als ieder ander dat de zaken gewoon zijn zoals ze zijn. En dat wellicht het wel een keer goed komt. Waarom je leven en je rust op het spel zetten om de wereld een beetje beter te maken. De machthebbers hebben niet voor niks de macht. Daar kan je niks aan doen. Berust in je lot, zou je denken.
En ik wil ook liever niet dat iemand anders actie onderneemt, want dan voel ik me ook verplicht iets te moeten doen. En daar heb ik geen zin in. De problemen die eerder werden omschreven hebben me wel aan het denken gezet. Wat is de positie van mijn kerk anno 2015? Wat wil ik doen? Ik wil eigenlijk helemaal niks ongemakkelijks doen.
Er gebeurd veel onrecht in de wereld. Vluchtelingenproblematiek in Nederland, in Europa, machtsmisbruik in verschillende lagen in de samenleving, mensenhandel en ga zo maar door. Ik heb toch het gevoel dat Christus zachtjes maar dringend een beroep op mijn morele verantwoording doet. Tot nu toe blijft mijn protest ook uit. Die keus levert nu in ieder geval geen gedoe op.