Cinema Cinema: ‘सिनेमा सिनेमा’ मनोरंजनाच्या चष्म्यातून पाहिलेला भारतीय चित्रपटसृष्टीचा देदीप्यमान इतिहास
Krishna Shah दिग्दर्शित १९८० मधील Cinema Cinema हा चित्रपट केवळ भारतीय चित्रपटसृष्टीचा इतिहास सांगणारा माहितीपट नाही, तर तो या देशाच्या संस्कृतीचे, भावनांचे आणि बदलत्या समाजाचे रुपेरी पडद्यावर उमटलेले प्रतिबिंब आहे, जे Hollywood आणि इतर जागतिक सिनेमाच्या तुलनेत भारतीय सिनेमाचे अनोखे वेगळेपण अत्यंत ठळकपणे या चित्रपटातून प्रकट करते.
ऐंशीच्या दशकात जेव्हा बॉलीवूडमध्ये केवळ मारधाड आणि व्यावसायिक मसाला चित्रपटांचे राज्य होते, अशा काळात Krishna Shah यांनी अत्यंत धाडसी आणि कल्पक प्रयोग करत या चित्रपटाची निर्मिती केली, ज्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची मांडणी ही केवळ जुन्या क्लिप्सची जोडणी नसून चित्रपटगृहातील प्रेक्षक, पडदा आणि पडद्यामागचे तंत्रज्ञ यांच्यातील भावनिक नाते जिवंत करणारा एक अनोखा सादरीकरणपट ठरला. या चित्रपटात Amitabh Bachchan, Dharmendra, Zeenat Aman आणि Hema Malini यांसारख्या दिग्गज कलाकारांनी केलेले सूत्रसंचालन आणि निवेदन चित्रपटाला एकीकडे प्रचंड स्टार व्हॅल्यू आणि ग्लॅमर मिळवून देते, तर दुसरीकडे त्या त्या काळातील आघाडीच्या स्टार्सच्या पाठींब्यामुळे या चित्रपटाला एक अधिकृत ऐतिहासिक दस्तऐवजाचा दर्जा बहाल करते. १८९६ मध्ये मुंबईतील Watson Hotelमध्ये झालेल्या Lumiere Brothersच्या पहिल्या चित्रपट प्रदर्शनापासून सुरू झालेला हा प्रवास प्रेक्षकाला थेट Dhundiraj Govind Phalke ऊर्फ Dadasaheb Phalke यांच्या १९१३ मधील Raja Harishchandra या पहिल्या मूकपटापर्यंत घेऊन जातो आणि तिथूनच खऱ्या अर्थाने जागतिक सिनेमापेक्षा भारतीय सिनेमाची वेगळी वाट कशी निर्माण झाली याचा वेध घेण्यास सुरुवात होते.
Hollywood किंवा पाश्चात्त्य देशांमध्ये सिनेमाचा उगम हा प्रामुख्याने विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि वास्तववादाच्या जवळ जाणारा होता, तर भारतात Dadasaheb Phalkeंनी पहिल्याच चित्रपटासाठी Raja Harishchandra या पौराणिक कथेची निवड केली कारण त्यांना माहित होते की भारतीय माणसाची नाळ ही पुराणे, लोककथा आणि भक्तीरसाशी जोडलेली आहे, हाच तो मुख्य बिंदू आहे जिथे भारतीय सिनेमाचे जागतिक सिनेमापेक्षा असलेले सांस्कृतिक वेगळेपण स्पष्ट होते आणि Cinema Cinema हा चित्रपट हे वेगळेपण अत्यंत कौशल्याने मांडतो. चित्रपट जसजसा पुढे सरकतो, तसतसा तो मूकपटांच्या काळातील केवळ चेहऱ्यावरील हावभावांच्या भाषेपासून ते १९३१ मधील Alam Ara या पहिल्या बोलपटाद्वारे झालेल्या आवाजाच्या क्रांतीपर्यंतच्या प्रत्येक महत्त्वाच्या स्थित्यंतराचा अतिशय सखोल वेध घेतो, ज्यामध्ये भारतीय सिनेमाचे दुसरे सर्वात मोठे वेगळेपण म्हणजेच गाणी आणि संगीत यांचा अंतर्भाव कसा झाला हे प्रकर्षाने जाणवते.
पाश्चात्त्य देशांमध्ये किंवा हॉलीवूडमध्ये चित्रपट हे संवादांचे आणि दृश्य मांडणीचे माध्यम राहिले, तर भारतामध्ये बोलपट आल्यानंतर गाणी हा चित्रपटाचा आत्मा बनली, जिथे पात्रांच्या भावना, दुःख, आनंद आणि प्रेम व्यक्त करण्यासाठी संगीताचा वापर केला गेला, हा बदल जागतिक सिनेमाच्या तुलनेत भारतीय सिनेमाला अधिक उथळ न बनवता अधिक भावनिक आणि संगीतमय बनवणारा ठरला आणि कृष्णा शहा यांनी K. L. Saigal यांच्या दर्दभऱ्या गाण्यांपासून ते R. D. Burman यांच्या आधुनिक पॉप संगीताचा प्रवास दाखवून हे वेगळेपण मनोरंजक पद्धतीने प्रेक्षकांसमोर आणले. कृष्णधवल चित्रपटांमधील प्रकाशाचा आणि छायेचा खेळ, तंत्रज्ञानाचा विकास आणि त्यानंतर Aan, Jhanak Jhanak Payal Baaje, Pyaasa किंवा Navrang सारख्या चित्रपटांमधून पडद्यावर अवतरलेली रंगांची भव्य उधळण अशा तांत्रिक प्रवासासोबतच हा सिनेमा विषयांच्या बदलत्या स्वरूपाचा वेध घेतो, ज्यामध्ये V. Shantaram, Bimal Roy आणि Guru Dutt यांच्या चित्रपटांतील सामाजिक जाणिवा, त्यानंतरचा Raj Kapoor, Dev Anand, Dilip Kumar यांचा रोमँटिक काळ आणि शेवटी ऐंशीच्या दशकातील सामान्य माणसाच्या व्यवस्थेविरुद्धच्या असंतोषाचे प्रतिनिधित्व करणारा Amitabh Bachchan व Dharmendra यांच्या चित्रपटांमधून आलेला Angry Young Man चा काळ यांचा समावेश आहे, हे सगळे बदल भारतीय समाजाच्या राजकीय, आर्थिक आणि सामाजिक स्थित्यंतरांशी समांतर चालणारे होते जे हॉलीवूडच्या केवळ व्यावसायिक नफेखोरीच्या गणितापेक्षा वेगळे होते.
व्यावसायिक दृष्टिकोनाचा विचार करताना हा चित्रपट भारतीय सिनेमा एका मोठ्या उद्योगात कसा रुपांतरित झाला, Bombay Talkies किंवा Prabhat Studio सारख्या स्टुडिओ सिस्टीमचा उदय कसा झाला, (आणि अस्त देखील कसा झाला!) चित्रपटांचे अर्थकारण, वितरक आणि चित्रपटगृह मालक यांची भूमिका आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे Star Systemचा बॉक्स ऑफिसवर होणारा परिणाम या सर्वांचा वेध घेतो, पण हे सर्व मांडताना चित्रपटाचा सूर कुठेही रुक्ष किंवा कंटाळवाणा होत नाही कारण दिग्दर्शकाने मनोरंजनाचा चष्मा कधीही सोडलेला नाही, त्यांनी जुनी गाणी, गाजलेले संवाद आणि पडद्यामागचे रंजक किस्से यांच्या सहाय्याने संपूर्ण इतिहास एका रंजक कथेसारखा गुंफला आहे ज्यामुळे प्रेक्षक भूतकाळात रमून जातो.
जागतिक पातळीवर Hollywoodने तंत्रज्ञान आणि भव्यतेच्या जोरावर जगभरात बाजारपेठ काबीज केली असली, तरी भारतीय सिनेमाने आपली स्वतःची नऊ रसांची (नवरस) परंपरा जपली, ज्यामध्ये नाटक, संगीत, नृत्य, भावना आणि कौटुंबिक मूल्ये यांचा असा काही मेळ घातला जो जगात कुठेही पाहायला मिळत नाही, हेच या चित्रपटातील स्टार्सचे संवाद आणि सादरीकरण आपल्याला पटवून देते आणि Cinema Cinema पाहताना हाच अभिमान प्रकर्षाने जाणवतो की आपल्या देशातील चित्रपटांनी पाश्चात्त्य संस्कृतीचे अंधानुकरण न करता स्वतःची एक वेगळी ओळख निर्माण केली जी आजही कोट्यवधी प्रेक्षकांच्या हृदयावर राज्य करत आहे.
this blog was originally published on https://kalakrutimedia.com/cinema-cinema-the-glorious-history-of-indian-cinema-seen-through-the-lens-of-entertainment/
