Ο Ατατούρκ ζει ακόμη στο Ισραήλ: η διαθλασμένη εικόνα των ελληνοϊσραηλινών σχέσεων
Κάθε φορά που οι ελληνοτουρκικές σχέσεις εισέρχονται σε περίοδο έντασης, επανέρχεται στην ελληνική δημόσια συζήτηση μια σχεδόν αυτονόητη παραδοχή: το Ισραήλ αποτελεί πλέον τον φυσικό στρατηγικό εταίρο της Ελλάδας, ενώ η Τουρκία βρίσκεται οριστικά απέναντί του.
Είναι μια εικόνα βολική. Ίσως όμως και παραπλανητική.
Διότι πίσω από την καθημερινή επικαιρότητα επιβιώνει μια πολύ βαθύτερη ιστορική μνήμη, την οποία στην Ελλάδα σπάνια συζητούμε.
Εάν κάποιος περπατήσει στους δρόμους του Ισραήλ, θα συναντήσει κάτι που ελάχιστοι Έλληνες γνωρίζουν. Στο Τελ Αβίβ υπάρχει οδός που φέρει το όνομα του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ. Στη Μπεερσέβα υπάρχει πλατεία και μνημείο αφιερωμένα στον ιδρυτή της σύγχρονης Τουρκίας, κοντά στον ιστορικό οθωμανικό σιδηροδρομικό σταθμό. Στη Γεχούντ υπάρχει ακόμη ένα μνημείο προς τιμήν του, ενώ στις πλαγιές του όρους Κάρμηλος εκτείνεται το Δάσος Ατατούρκ.
Η ύπαρξη αυτών των μνημείων δεν αποτελεί μια ιστορική παραξενιά. Αποτελεί αντανάκλαση μιας σχέσης που διαμόρφωσε τη στρατηγική σκέψη του ίδιου του ισραηλινού κράτους.
Για μεγάλο μέρος της ισραηλινής πολιτικής και ακαδημαϊκής κοινότητας, ο Ατατούρκ δεν υπήρξε απλώς ένας Τούρκος ηγέτης. Υπήρξε ο άνθρωπος που απέδειξε ότι μια κοινωνία μπορούσε να αποτινάξει την αυτοκρατορική παρακμή, να οικοδομήσει ένα κοσμικό κράτος και να στραφεί προς τη Δύση. Στην ισραηλινή συλλογική μνήμη, η κεμαλική Τουρκία συμβόλιζε τη δυνατότητα μιας σύγχρονης, μη θεοκρατικής Μέσης Ανατολής.
Η εκτίμηση αυτή δεν ήταν μόνο ιδεολογική.
Η Τουρκία της δεκαετίας του 1930 προσέφερε καταφύγιο σε Εβραίους επιστήμονες και πανεπιστημιακούς που εγκατέλειπαν τη ναζιστική Γερμανία. Λίγα χρόνια αργότερα έγινε το πρώτο μουσουλμανικό κράτος που αναγνώρισε επισήμως το Ισραήλ. Για δεκαετίες οι δύο χώρες συνεργάστηκαν στενά στον τομέα της άμυνας, των πληροφοριών και της περιφερειακής ασφάλειας.
Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η προσωπική σχέση των ιδρυτών του Ισραήλ με την κεμαλική εμπειρία.
Ο Νταβίντ Μπεν Γκουριόν είχε ζήσει στην Κωνσταντινούπολη και παρακολουθούσε με θαυμασμό τον τρόπο με τον οποίο ο Ατατούρκ κατόρθωσε να μετατρέψει μια καταρρέουσα αυτοκρατορία σε λειτουργικό εθνικό κράτος. Πολλοί ιστορικοί επισημαίνουν ότι η ταχύτητα των θεσμικών μεταρρυθμίσεων στην Τουρκία λειτούργησε ως σημαντικό σημείο αναφοράς για τη σκέψη της πρώτης ισραηλινής ηγεσίας.
Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι οι σημερινές σχέσεις Τουρκίας και Ισραήλ είναι ανέφελες. Κάθε άλλο.
Η περίοδος Ερντογάν χαρακτηρίστηκε από σοβαρές διπλωματικές κρίσεις, δημόσιες συγκρούσεις και βαθιές πολιτικές διαφωνίες. Ωστόσο, ακόμη και στις δυσκολότερες στιγμές, οι οικονομικές συναλλαγές, οι δίαυλοι επικοινωνίας και η αμοιβαία αναγνώριση της στρατηγικής σημασίας της άλλης πλευράς δεν εξαφανίστηκαν. Αυτό από μόνο του λέει πολλά.
Η ελληνική δημόσια συζήτηση, αντίθετα, συχνά αντιμετωπίζει τις διεθνείς σχέσεις σαν ποδοσφαιρικό πρωτάθλημα: όποιος είναι φίλος μας, είναι υποχρεωτικά εχθρός του αντιπάλου μας.
Η πραγματικότητα είναι διαφορετική.
Το Ισραήλ συνεργάζεται με την Ελλάδα επειδή υπάρχουν συγκεκριμένα κοινά συμφέροντα στην Ανατολική Μεσόγειο. Την ίδια στιγμή, δεν μπορεί να αγνοήσει ότι η Τουρκία διαθέτει πληθυσμό άνω των 85 εκατομμυρίων, ελέγχει τα Στενά, επηρεάζει τον Καύκασο, τη Συρία, τη Μαύρη Θάλασσα και αποτελεί μία από τις σημαντικότερες στρατιωτικές δυνάμεις του ΝΑΤΟ. Κανένα σοβαρό κράτος δεν αντιμετωπίζει μια τέτοια χώρα αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της συγκυρίας.
Ίσως γι' αυτό ο Ατατούρκ εξακολουθεί να υπάρχει στον δημόσιο χώρο του Ισραήλ.
Όχι επειδή οι Ισραηλινοί νοσταλγούν την Τουρκία του παρελθόντος, αλλά επειδή τα κράτη διαθέτουν κάτι που οι κοινωνίες συχνά ξεχνούν: θεσμική μνήμη. Θυμούνται ποιοι συνέβαλαν στη διαμόρφωση της στρατηγικής τους, ποιοι υπήρξαν καθοριστικοί εταίροι και ποιοι επηρέασαν την ίδια την ιδέα του κράτους τους.
Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο μάθημα για την Ελλάδα.
Οι διεθνείς σχέσεις δεν οικοδομούνται πάνω στις τηλεοπτικές εικόνες ούτε στις στιγμιαίες δηλώσεις των ηγετών. Οικοδομούνται πάνω σε δεκαετίες εμπειρίας, κοινών συμφερόντων και ιστορικής συνέχειας.
Όποιος πιστεύει ότι μια στρατιωτική άσκηση ή μια κοινή φωτογραφία αρκεί για να σβήσει εβδομήντα χρόνια στρατηγικής σχέσης ανάμεσα σε δύο κράτη, πιθανότατα δεν έχει κατανοήσει πώς λειτουργεί πραγματικά η γεωπολιτική.
Φωτογραφίες:
Οδός Κεμάλ Ατατούρκ Τελ Αβίβ -> Η ύπαρξη δρόμου με το όνομα του Ατατούρκ στο Τελ Αβίβ τεκμηριώνεται και στον οδηγό οδών του Δήμου Τελ Αβίβ.
Πλατεία Mustafa Kemal Atatürk – Μπεερσέβα -> Εδώ βρίσκεται το μνημείο δίπλα στον ιστορικό οθωμανικό σιδηροδρομικό σταθμό, με τις σημαίες Ισραήλ και Τουρκίας.
Μνημείο Ατατούρκ – Yehud (Yehud-Monosson) -> Υπάρχει τόσο προτομή όσο και άγαλμα του Ατατούρκ, σύμβολα της ισραηλινοτουρκικής φιλίας.
Atatürk Forest – Όρος Κάρμηλος








