Digitalizacja kultury
źródło grafiki: scontent-a-fra.xx.fbcdn.net
Rozwój nowych technologii w bardzo dużym stopniu wpłynął na sposób odbierania kultury przez społeczeństwo. Za pomocą digitalizacji wszelakich przedmiotów kultury stała się ona przede wszystkim łatwiej dostępna. W Polsce proces digitalizacji na szeroką skalę rozpoczął się w pierwszej połowie XXI wieku - nieco później niż w Europie Zachodniej[1]. Działania digitalizacyjne opierały się przede wszystkim na projektach dotyczących tworzenia zasobów cyfrowych i udostępnianiu ich w Internecie. Podejmowane one były przez biblioteki, archiwa, muzea, organizacje pozarządowe i inne podmioty[2].
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego definiuje pojęcie digitalizacji jako utrwalenie wszelkiego rodzaju dóbr kultury (książek, obrazów, filmów, zdjęć, map itp.) w formacie cyfrowym. Ma ona służyć m.in. wygodnemu i bezpłatnemu udostępnianiu tych zasobów za pomocą Internetu[3]. Zaś Narodowy Instytut Audiowizualny uzupełnia powyższą definicje o to, że ze względu na ograniczenia wynikające z przepisów prawa autorskiego niektóre materiały nie mogą być udostępniane w Internecie i można z nich korzystać wyłącznie na terenie instytucji, która je przechowuje[4]. Najprościej mówiąc, digitalizacja jest przekształceniem przedmiotów w cyfrową ich wersje, która może zostać udostępnia na dowolnych platformach - z uwzględnieniem praw autorskich.
Aby przybliżyć problem, warto poznać etapy digitalizacji. Według Narodowego Instytutu Audiowizualnego powinno zostać wyróżnione pięć etapów: przygotowanie, skanowanie, przechowywanie, opracowanie i publikacja. Pierwszy z nich polega na selekcji materiałów, które mają być przedmiotem digitalizacji. Udział w tym biorą specjaliści tj. konserwatorzy, którzy wydają opinię dotyczącą stanu oryginalnego przedmiotu. Na tej podstawie zapada decyzja, czy skanowany będzie oryginał, czy kopia (np. mikrofilm). W pierwszej kolejności w postać cyfrową przekształcane zostają przedmioty narażone na zniszczenie ze względu na ich wiek lub materiały, które cieszą się dużym zainteresowaniem. Materiały muszą zostać przygotowane do etapu skanowania. Są one poddawane między innymi konserwacji itp. Następnie przedmioty zostają skanowane. Czynność ta wymaga od osoby wykonującej ją bardzo dużej precyzji, wiedzy, a przede wszystkim czasu. Skany wykonywane są na specjalistycznym sprzęcie, który w bardzo dużym stopniu oddaje oryginalny wygląd materiałów. Po wykonaniu skanów oryginał zostaje starannie porównany z kopią - w celu wykluczenia odstępstw. Tak wykonane odbitki zostają przesłane do bazy danych, gdzie przechowywane są długoterminowo w postaci bezstratnego formatu. Aby materiały mogły zostać powszechnie udostępnione, zostają one staranie opisane. Opis ten zawiera: słowa klucze, autora, datę powstania itp. Ułatwia to wyszukiwanie materiałów w sieci. Ostatnim etapem jest publikacja online[5].
W taki sposób materiały kultury dostają nowe życie. Trafiają one do wirtualnego obiegu. Dzięki temu każdy, kto ma dostęp do internetu, jest w stanie dotrzeć do bardzo cennych dóbr kultury, które do niedawna były dostępne tylko dla nielicznych.
Dwoma z czołowych programów dotyczących digitalizacji prowadzonych przez Ministerstwo Kultury i Dziedziczenia Narodowego jest Program Wieloletni KULTURA+ oraz Dziedzictwo kulturowe - ochrona i cyfryzacja dziedzictwa. Pierwszy działał w latach 2011-2015 i miał za zadanie finansować projekty digitalizacyjne w Polsce. Składał się on z dwóch kategorii: Biblioteka+ i Digitalizacja. Celem tego projektu było upowszechnienie kultury, co miało w konsekwencji wpłynąć na poprawę dostępu do kultury i udział społeczeństwa w życiu kulturalnym na obszarach wiejskich i miejsko-wiejskich. Założenia te miały zostać zrealizowane za pośrednictwem dostępu do cyfrowych zasobów polskiego dziedzictwa kulturowego za pomocą Internetu[6]. Drugi program realizowany był w latach 2013-2015. Celem projektu było zapoczątkowanie procesu cyfryzacji zasobów dziedzictwa kulturowego (zabytki, obiekty muzealne, archiwalne, biblioteczne i audiowizualne). Cechą charakterystyczną tego dofinansowania jest to, że skierowane ono było do podmiotów spoza sfery finansów publicznych[7].
Według raportu opracowanego przez ekultura.org, jedynie dzięki programowi KULTURA+ w ciągu 4 lat 86 instytucji zrealizowało 164 różnych projektów. Na ten projekt zostało przeznaczone 70 mln złotych. Zbadana została również świadomość polskich internautów na temat digitalizacji w Polsce. Prawie 1/3 z 25,7 mln populacji zna pojęcie digitalizacji i jest w stanie wskazać portale, które publikują cyfrowe dziedzictwo. Aż 43,2% badanych zadeklarowało brak wiedzy na temat tego pojęcia. Nadal jest to bardzo duży odsetek osób, które z braku wiedzy nie korzystają z dostępnych materiałów. Wyniki badania wskazują na to, że jest oddolne zapotrzebowanie na udostępnianie zasobów dziedzictwa narodowego, bo aż 89,3% respondentów uważa, że posiadające je instytucje powinny je udostępniać[8].
źródło grafiki: http://www.digit.mkidn.gov.pl
Szeroki dostęp do kultury ściśle wiąże się z rozwojem społecznym. Dostęp do kultury uzależniony jest zaś od nowych technologii i Internetu. Digitalizacja oprócz dwóch bardzo ważnych funkcji - jakimi są: archiwizacja i ochrona - zyskała trzecią upowszechniającą. Jest związana z udostępnianiem dziedzictwa kulturowego na skalę, która byłaby niemożliwa do osiągnięcia bez pomocy nowych technologii.
Plusy i minusy digitalizacji
Wraz z rozwojem technologii oraz możliwości przechowywania oraz dzielenia się informacjami, nieustępująca digitalizacja zaczyna być obserwowalna w coraz większej ilości dziedzin oraz sfer życia prywatnego ale również służbowego oraz publicznego. W dzisiejszych czasach nie możliwe jest funkcjonowanie bez całkowitego kontaktu z internetem oraz nowymi technologiami. Taki stan rzeczy może być dużym ułatwieniem dla społeczeństw oraz dla całej cywilizacji ale również może przynieść ze sobą wiele kłopotów, które mogą być widoczne na pierwszy rzut oka bądź mogą być ciężko zauważalne. Mimo tego, obecnie nie jesteśmy w stanie zatrzymać, spowolnić bądź opóźnić rozwoju technologii oraz digitalizacji. Obecnie bardzo szybko zachodzą wszelkie zmiany a nowe technologie cały czas są udoskonalane. Możemy zaobserwować je począwszy od medycyny, inżynierii ale również w życiu codziennym podczas kontaktów z innymi osobami.
Społeczeństwo, cały czas stara się dopasować nowe technologie do swoich potrzeb oraz usprawnić swoje życie dzięki ich obecności[9]. Digitalizacja może być odpowiedzią na jedną z potrzeb społeczeństwa aby utrzymywać wszystko w bezpieczeństwie oraz zapewnić dostęp do informacji osobom z różnych części kraju ale również i świata. W dzisiejszym świecie mamy dostęp do zbiorów oraz zasobów bibliotek, galerii, agencji pozarządowych oraz innych instytucji z których możemy czerpać wiedzę oraz niezbędne nam informacje. Dzięki digitalizacji świat stał się o wiele “mniejszy” a jednostki są wstanie czerpać wiedzę oraz rozwijać się bez potrzeby kosztownych podróży. Dostępność oraz powszechność informacji sprzyja nie tylko dostępności danych oraz informacji ale też zmienia charakter postrzegania kultury oraz jej walorów. Obecnie aby podziwiać dany obraz, rzeźbę czy inny wytwór artystyczny człowieka nie ma potrzeby aby osoba udawała się do danego miejsca, może zrobić to za pośrednictwem komputera w zaciszu swojego domu. Może mieć to korzystny wpływ nie tylko na dostępność ale również na zachowanie danych dzieł na długi okres czasu. Dzieła nie będąc wystawiane na tak szeroką publiczność mają wiekszą szanse aby przetrwać i pozostać w społeczeństwie na długi okres czasu. Również dokumenty oraz biblioteki, które mogą ulec zniszczeniu zapewniają większą możliwość zachowania oraz zapewnienia większego bezpieczeństwa niż przechowywanie jedynie za pomocą środków trwałych[10]. Dostępność do kultury oraz możliwość uczestnictwa w niej za pośrednictwem komputera wielu różnych grup społecznych, które wcześniej mogły nie mieć dostępu do niej oraz bezpieczeństwo danych, które mogą być przechowywane na różnych nośnikach w różnych miejscach, nie są jedynymi zaletami digitalizacji. Społeczeństwo coraz większą wagę przykłada do uczciwości oraz możliwości obserwacji zmian jakie zachodzą w danym kraju. Digitalizacja sprzyja możliwościom kontroli władzy oraz obserwacji zmian jakie zachodzą w danym społeczeństwie.
Digitalizacja niesie za sobą wiele korzystnych zmian, które przyczyniają się oraz umożliwiają indywidualny rozwój jednostki ale również rozwój danego społeczeństwa[11]. Mimo, tego że wiele grup dostało możliwość oraz dostęp do dóbr kultury, które ciężko byłoby im podziwiać w inny sposób. Jednak istnieją również takie grupy, które posiadają wiele utrudnień spowodowanych ciągłą oraz bezwzględną digitalizacją przestrzeni publicznej. Osoby starsze, które mają problem z adaptacją do nowej sytuacji, która może powodować problemy w wielu aspektach ich życia. Wiele dokumentów, aktualizacji bądź informacji można dostać aktualnie tylko za pośrednictwem internetu oraz komputera, gdzie na stronach internetowych podane są poszczególne informacje bądź dokumenty. które kiedyś dostępne były w formie papierowej. W penwym wieku osobom coraz ciężej przystosować się do zmian, które zachodzą w coraz szybszym tempie oraz są nieodwracalne. Osoby starsze, chore bądź bez bieżącego dostępu do internetu
Mimo tego, że wiele grup społecznych oraz instytucji uzyskało dostęp do informacji, które obecnie mamy możliwość aby zapewnić bezpieczeństwo na wyższym poziomie. Istnieją grupy, którym zmiane technologiczne oraz digitalizacja utrudniają codzienne życie. Nie ma możliwości aby w dzisiejszym czasie społeczeństwo zmieniło kierunek rozwoju. Jednak rządy oraz całe społeczeństwa powinny funkcjonować w takie sposób aby żadna z grup nie została wykluczona oraz sprowadzona do marginesu społecznego ze wzgląd na brak dostępu do nowych technologii oraz brak możliwości odpowiedniej nauki.
Digitalizacja w praktyce, przykłady w Polsce
Jak widzimy proces digitalizacji może mieć różne oblicza, a co za tym idzie stwarzać nowe zjawiska społeczne, które mogą być zarówno pozytywne jak i negatywne. Spróbujmy się przyjrzeć jak ten proces przebiega na gruncie polskim w praktyce. Proces ten odbywa się przy wsparciu najwyższych instytucji w kraju, chociażby takich jak wcześniej już wspomniane Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, które wspiera te działania przy pomocy programów, dotacji oraz różnego rodzaju podejmowanych akcji. Digitalizacja przebiega na wielu płaszczyznach i dotyczy różnych aspektów kultury. Podlegają jej biblioteki, archiwa, zasoby audiowizualne oraz zabytki, a nawet całe muzea. Działania w każdej z tych dziedzin wymagają zarówno odpowiedniego procesu (o którym mowa była we wstępie), ale także odpowiedniego zaplecza technologicznego.
Jako jeden z przykładów kompleksowych działań digitalizacji bibliotek i archiwów warto przytoczyć Bibliotekę Narodową, która w swojej bazie ma już ponad 70 000 obiektów (z czego 30 000 z otwartym dostępem), w tym książki, czasopisma, rękopisy, rysunki, grafiki, mapy, partytury i inne. Instytucja ta uruchomiła również portal polona.pl[12], który jednocześnie jest przełomowym narzędziem pomocnym przy wyszukiwaniu, oglądaniu i dalszym wykorzystywaniu udostępnionych zbiorów.
źródło grafiki: www.polona.pl
Wraz z rozwojem digitalizacji bibliotek i archiwów cyfrowych powstają portale, które gromadzą zasoby z różnych źródeł w jednym miejscu. Federacja Bibliotek Cyfrowych (FBC) to serwis internetowy, którego podstawowym celem jest gromadzenie, przetwarzanie i udostępnianie informacji o dostępnych on-line zbiorach polskich instytucji nauki i kultury. Zadaniem Federacji jest umożliwienie użytkownikom przeszukiwania tylko wybranych źródeł danych, w sposób precyzyjniejszy niż pozwalają na to ogólne wyszukiwarki. Podstawą FBC jest aktualizowana co noc baza danych o obiektach udostępnianych w sieci przez polskie instytucje nauki i kultury. Użytkownicy przeszukując tę bazę otrzymują odnośniki do obiektów znajdujących się we współpracujących w FBC bibliotekach cyfrowych. Ponadto FBC przekazuje zgromadzone dane innym serwisom internetowym, takim jak np. Europejska Biblioteka Cyfrowa EUROPEANA, przyczyniając się tym samym do szerokiej promocji polskiego dziedzictwa na świecie.[13] Na stronie FBC znajduje się także obszerny spis placówek współpracujących w tym projekcie oraz zbiór narzędzi analitycznych przydatnych w metodach ilościowych.
źródło grafiki: http://www.europeana.eu/
Kolejnym nowym zjawiskiem jest powstawanie muzeów internetowych. Jedne z nich stanowią integralną część muzeów istniejących fizycznie, inne zaś funkcjonują jedynie w świecie wirtualnym. Dobrym przykładem praktyki, w której baza on-line stanowi jedną z części instytucji jest Muzeum Cyfrowe[14] stworzone przy Muzeum Narodowym w Warszawie, które oprócz gromadzenia dzieł sztuki, tworzy także ich cyfrowe wizerunki oraz kataloguje poszczególne dane dotyczące tych dzieł. Również podobne praktyki charakteryzują portal Wirtualne Muzea Małopolski[15], który powstał z inicjatywy Małopolskiego Instytutu Kultury w Krakowie. W bazie portalu znajduje się 1000 zdigitaAlizowanych eksponatów z 39 małopolskich muzeów. W WMM znajdują się zarówno eksponaty w formie 3D i 2D, jak i ukazujące je w szerszym kontekście teksty oraz nagrania audio, w tym przeznaczone dla osób niewidomych i słabowidzących specjalne nagrania w technice audiodeskrypcji.[16] Na portalu także możemy znaleźć wpisy znanych specjalistów z różnych dziedzin, którzy zajmują się interpretacją zbiorów w różnych formach. Portal jest skierowany nie tylko do ludzi dorosłych. Na jego stronie możemy zagrać w grę lub wykonać specjalnie przygotowane ćwiczenia. Jest to interaktywny sposób zdobywania wiedzy i oswajania się z kulturą przeznaczony specjalnie dla dzieci i młodzieży. Inną formą wykorzystania możliwości, jakie otwiera przed instytucjami digitalizacja, jest wszelkiego rodzaju łączenie doświadczenia widza w świecie online i offline. Coraz popularniejsze stają się wirtualne spacery, przewodniki po wystawach, audiodeskrypcje, itd. Najnowszym trendem stają się aplikacje mobilne, które zachęcają do odwiedzania wystaw, poszerzania swojej wiedzy, a także interakcji użytkownika z dziełami sztuki.
źródło grafiki: http://muzea.malopolska.pl/
Muzeum Sztuki Współczesnej w Krakowie MOCAK zaprezentowało szerszej publiczności swoją innowację[17]. Widzowie, którzy posiadają smartfony mogą pobrać darmową aplikację, która dzięki Beaconom rozmieszczonym w muzeum oprowadza ich po wystawie wyświetlając na bieżąco informacje dotyczące dzieła, przy którym aktualnie się znajdują. Bardzo ciekawym zjawiskiem jest również powstawanie wirtualnych muzeów, takich które nie mają swojej fizycznej siedziby z materialnymi eksponatami i funkcjonują tylko online. Jednym z bardziej kontrowersyjnych, ze względu na treść, tego typu przedsięwzięć jest Muzeum Erotyzmu[18]. Funkcjonuje ono wyłącznie w przeglądarce internetowej, zwiedzamy je za pomocą myszki komputerowej. Występowanie takich zjawisk zdecydowanie kwestionuje tradycyjne postrzeganie instytucji kultury oraz redefiniuje samo pojęcie muzeum.
Wybrane przykłady stanowią jedynie mały wycinek różnych sprawnie działających projektów skupiających swoje działania na digitalizacji kultury. Powstają portale, które zajmują się opisywaniem procesu digitalizacji oraz promowaniem jego efektów. Są to np. Ekultura.org[19], kulturainnowacje.pl[20], kulturadostepna.pl[21] i wiele innych.
Podsumowując, proces digitalizacji kultury jest nieodłączną częścią procesu cyfryzacji wszelkich aspektów ludzkiego życia. Przyczynia się on zarówno do rozwoju kultury, zwiększenia jej dostępności oraz zwiększenia grona jej odbiorców. Niesie on za sobą ogromne szanse, takie jak ułatwienie dostępu do kultury dla osób niepełnosprawnych, ale także i zagrożenia, takie jak wykluczenie osób starszych, które nie mają dostępu do nowych technologii. W Polsce programy wspierające i promujące digitalizację kultury działają prężnie, co widać w wyżej wymienionych przykładach. Jest to nowe zjawisko, które pociąga za sobą również zmiany w postrzeganiu kultury i zachowaniach społecznych. Część z nich zapewne możemy obserwować na co dzień.
[1] http://www.digit.mkidn.gov.pl/pages/digitalizacja/o-digitalizacji.php, [ 24.03.2017r. ].
[2] Ibidem.
[3] http://www.digit.mkidn.gov.pl/pages/digitalizacja.php, [ 24.03.2017r. ].
[4] http://www.digit.mkidn.gov.pl/pages/digitalizacja/o-digitalizacji.php, [ 24.03.2017r. ].
[5] http://www.nina.gov.pl/baza-wiedzy/wprowadzenie-do-digitalizacji/, [14.05.2016r.].
[6] http://www.digit.mkidn.gov.pl/pages/finansowanie/programy/program-wieloletni-kultura.php, [ 24.03.2017r. ]
[7] http://www.mkidn.gov.pl/pages/strona-glowna/finanse/programy-ministra/programy-mkidn-2015/dziedzictwo-kulturowe/ochrona-i-cyfryzacja-dziedzictwa-kulturowego.php, [ 24.03.2017r. ].
[8] http://warsztat.org.pl/ekultura-org-raport-mashup/, [ 24.03.2017r. ].
[9] http://www.digit.mkidn.gov.pl/pages/digitalizacja/o-digitalizacji.php [dostęp: 24.03.2017r. ]
[10] http://ekultura.org/digitalizacja-w-liczbach/ [dostęp: 24.03.2017r. ]
[11] http://ekultura.org/digitalizacja-w-sluzbie-seniorom/ [dostęp: 24.03.2017r.]
[12] http://intro.polona.pl/
[13] http://fbc.pionier.net.pl/pro/informacje-ogolne/
[14] http://cyfrowe.mnw.art.pl/
[15] http://muzea.malopolska.pl/
[16] http://muzea.malopolska.pl/wmm
[17] https://www.youtube.com/watch?v=Fhnk1xNJP8U
[18] http://muzeumerotyzmu.pl/index_pl.html
[19] http://ekultura.org/
[20] http://kulturainnowacje.pl/
[21] https://kulturadostepna.pl/
Beata Siudek
SUM, Zarządzanie reklamą
