RUUD VAN EMPEL HEEFT VINCENT VAN GOGH UITGEVONDEN
Om iemand te kennen zal je deze mens eigenlijk in de ogen moeten kunnen zien. Vandaar dat de mogelijkheid van videobellen zo bij de tijd is, en het sociale groepscontact door de videoconferentie. Want vooral in deze periode is het aangezicht van mensen zo belangrijk. Om ze te kennen, te weten wie je voor je hebt. Slechts de stem van een mens horen, dan blijft het toch een iemand. Weet je soms zelfs niet eens of het een man, vrouw of iets daartussen in is.
Om een kunstenaar te kennen moet je het werk bekijken, en hoef je eigenlijk geen gezicht te zien. Spitten en graven in de composities die uit het leven voor de wereld zijn nagelaten. Door achter het beeld de geest te ontdekken. Ondanks dat, die mogelijkheid tot onderzoek, blijft de kijker subjectief benieuwd naar het hoe en waarom, om daarna objectief te oordelen. Het beschikbare beeld is niet genoeg, de beschouwer wil de achtergrond weten om te kennen. Anders blijft het teveel een mysterie waar geen vinger achter te krijgen is. Niemand weet wie de kunstenaar Banksy is, hoe hij er uitziet. Maar we willen het allemaal wel graag weten, hoewel zijn werk voldoende zou moeten zijn hem te kennen. Om het tastbaar te maken en te laten zijn wil ik weten wie deze mens is, hoe de gelaatstrekken zijn, waar de blik kijkt om het werk te doorgronden. Kennen is weten - thuisbrengen is verstaan. Vaak is toch ook die ballast wel een last om onbevooroordeeld te beoordelen. Maar het is uit nieuwsgierigheid dat je het aangezicht van de mens wilt zien.
Tegenwoordig kun je naar een fotografisch beeld kijken. Voor nu was het de mogelijkheid een geschilderd zelfportret te beschouwen of het gecomponeerde portret dat een ander van de persoon maakte. Het zelfportret is de eigen kijk van de persoon op zichzelf. De ander heeft een ander beeld, een verschillende kijk. Deze ziet en bekijkt de geportretteerde anders dan hij of zij zichzelf ziet. Ook het oog van de fotograaf kijkt anders. Hoe vaak hoor je niet: oh, wat sta ik dom op die foto! Het oordeel over jezelf is meestal meedogenloos en ongevoelig. Want het is maar net de vraag in welke stemming je zat en wat voor houding je aannam. De professie van de beeldmaker kan om dat eigen vooroordeel heen kijken en de afdruk figuurlijk kleuren.
Het is misschien daarom dat van Vincent van Gogh geen goed beeld te krijgen is. En toch willen we weten welk voorkomen de kunstenaar had. Hij is een karikatuur in de kunst, die helemaal voldoet aan het begrip en zijn van de kunstenaar. Van Gogh heeft wel zelfportretten gemaakt, maar deze zijn alle verschillend aan elkaar. Vincent was geen realist en bekeek zichzelf vanuit zijn gevoel. Het beeld neemt de stemming aan waarin hij op het moment van schilderen was. En de portretten die anderen van hem maakten tonen ook verschillen. Er is slechts één foto van hem toen hij een 19-jarige jongeman was. Maar deze lijkt nauwelijks op de mens die wij als Vincent denken te kennen, en komt qua uiterlijk ook niet terug in de portretten.
Maar waarom willen we een gelijkende indruk hebben, zoals van bijvoorbeeld Rembrandt van Rijn wel te maken is. Rembrandt beschouwde zichzelf nauwlettend en zag iedere rimpel en elke haar in het eigen gezicht. Wij kunnen ervan uitgaan dat hij er zo dus uit heeft gezien en anderen hem zagen. Toch willen we graag de mens Van Gogh in de ogen kijken. Willen we hem kennen zoals hij was. Uitgaande van de bestaande portretten is dat nauwelijks mogelijk.
De fotokunstenaar Ruud van Empel heeft ervoor zichzelf een project van gemaakt om het gezicht van Vincent van Gogh tot leven te wekken. Om hem uit het verleden naar het heden te halen. Hij heeft Vincent als het ware uitgevonden. Zijn toch al uitgebreide database van beeldfragmenten heeft hij nog aangevuld met foto's van Vincent look-a-likes. Mannen die eenzelfde soort gelaatstrekken hebben als die Vincent had. Met die beelden en met de bestaande geschilderde portretten is Van Empel in zijn bekende techniek van knippen en plakken aan het werk gegaan. De fotograaf schildert achter het beeldscherm. De database is zijn palet. Door samen te voegen, over elkaar te trekken en weg te snijden is hij in staat nieuwe beelden en omgevingen te scheppen. Met een wonderlijk effect.
Zo heeft hij in een serie van portretten de gelijkenis van het gezicht van Vincent van Gogh gecomponeerd. Zo zag de schilder eruit naar het idee van Van Empel. De archival pigment prints worden op dit moment in het Vincent van Gogh huis te Zundert tentoongesteld. In de catalogus bij die tentoonstelling, “Inventing Van Gogh”, wordt ook nog eens getoond hoe de fotoportretten tot stand zijn gekomen. In enkele gevallen worden een paar stappen in het proces bij de teksten van Ron Dirven en Hans November afgedrukt. De deur van de keuken van Ruud van Empel gaat op een kier en ik kan een enkele glimp opvangen van de kok en zijn pannen op het vuur. Maar het recept, daarin krijg ik geen inzage. Het mysterie wordt niet ontrafeld.
In de samengestelde portretten die naar aanleiding van de bestaande schilderijen zijn gemaakt, kijkt Vincent mij nooit recht aan. Van Gogh heeft zichzelf telkens van half opzij, driekwart, te kijk gezet. Anderen zagen hem wel recht aan of in profiel. Van Empel heeft ook een poging gedaan een pasfoto-pose te maken. Het is niet alleen een foto voor in zijn paspoort geworden, maar geeft ook zijn professie weer. De persoon kijkt me recht aan, confronteert mij met zijn blik. Verfspatten en een achtergrond met veldbloemen completeren het beeld. Maar meestal is de man op de foto een dromer, lijkt dwars door me heen te kijken of zelfs langs me heen. De blik op de foto is meer indringend dan deze op de schilderijen al was. Het hoekige gezicht, de getekende trekken, dit moet Vincent zijn. Werkelijk zullen we het niet weten, maar Ruud van Empel heeft een geslaagde poging gedaan het tot realiteit te maken.
Ook nam de fotokunstenaar andere schilderijen van Van Gogh onderhanden, zoals "Wilde rozen met kever", "Vlinders en klaprozen" en "Bloeiende perzikboom". Het zijn welhaast exacte kopieën geworden. Maar wel in de stijl van de één op de techniek van de ander. ‘Van Gogh #8’, naar "Grasgrond", past naadloos in zijn serie Voyage Pittoresque. Het is geen afgeleide, zoals vooral de portretten dat wel zijn, maar het is een uitwerking met het karakter van Van Empel zelf. En dan zijn er uiteraard de zonnebloemen, om dat onderwerp kan Ruud van Empel niet heen, wanneer hij zich door het werk van Vincent van Gogh laat inspireren. Het zijn allemaal smaakvolle en vaak wonderlijke vertalingen geworden. Een reis door de tijd, van eind 19e eeuw toen tot onze 21e eeuw nu. “Portretten zonder gezicht” noemt Hans November zijn tekstuele bijdrage, maar van dat gezicht zijn wel degelijk portretten. De persoon zelf is niet meer in leven, maar komt in 'Inventing Van Gogh' tot leven.
Het Vincent van Gogh Huis toont deze nieuwe werken van Ruud van Empel, waarin de kunst van de beroemde schilder dichter naar de realiteit komen, maar dromerig blijven. De boekuitgave daarbij toont die nieuwe composities op oude werken in lichtechte kleuren. De reproducties van de schilderijen zijn al goed en realistisch van tint, de fotoprints doen daar niet bij onder. Er is veel zorg aan de kleurechtheid besteedt bij het drukken van het boek. Achterin zijn dan de series Van Gogh en Vincent nog eens kleurloos op pasfoto formaat afgedrukt, zodat de lezer in een enkele oogopslag een compleet overzicht krijgt. De catalogus completeert met een biografie en een overzicht van tentoonstellingen van het werk van Van Empel. Met afbeeldingen van inrichtingen, waaronder die in Museum Belvédère, Making Nature van 2019.
Tentoonstelling en catalogus “Inventing Van Gogh”, fotowerken van Ruud van Empel. Uitgave Vincent Van Gogh Huis, Zundert, 2021.
