Các loại bệnh thường gặp trên cây sầu riêng
Ở nhiều vườn sầu riêng, bệnh hại thường được phát hiện khi cây đã xuất hiện những biểu hiện khá rõ như vàng lá, chảy nhựa trên thân hoặc rụng trái bất thường. Tuy nhiên, quá trình phát sinh bệnh thường bắt đầu sớm hơn nhiều. Một số vấn đề ở bộ rễ, độ ẩm đất hoặc vết thương cơ giới trên thân có thể tồn tại trong thời gian dài trước khi người trồng nhận thấy dấu hiệu trên tán cây.
Với những vườn đang trong giai đoạn kinh doanh, việc nhận biết sớm các bệnh trên cây sầu riêng có ý nghĩa trực tiếp đến năng suất, tỷ lệ đậu trái và khả năng duy trì sức sinh trưởng của cây qua các mùa vụ tiếp theo.
Tại nhiều vùng trồng sầu riêng, đặc biệt trong các giai đoạn mưa kéo dài, một số bệnh như xì mủ, thối rễ hay thối trái thường xuất hiện cùng lúc do có liên quan đến điều kiện độ ẩm và khả năng thoát nước của đất. Đây cũng là lý do các biện pháp quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) được khuyến nghị thay vì chỉ tập trung xử lý khi triệu chứng đã bộc lộ rõ.
1. Bệnh Xì Mủ Trên Cây Sầu Riêng (Phytophthora)
Xì mủ là một trong những bệnh được người trồng sầu riêng quan tâm nhiều nhất vì có thể ảnh hưởng trực tiếp đến thân chính, cành lớn và bộ rễ.
Dấu hiệu nhận biết
Các biểu hiện thường gặp gồm:
Vết bệnh màu nâu sẫm hoặc nâu đen trên thân.
Nhựa chảy ra từ vị trí bị bệnh.
Vỏ cây thâm màu, mềm và có thể bong từng mảng.
Lá chuyển vàng, sinh trưởng chậm hơn bình thường.
Trường hợp nặng có thể xuất hiện hiện tượng khô cành.
Ở giai đoạn đầu, vết bệnh xì mủ trên cây sầu riêng đôi khi chỉ xuất hiện trên một khu vực nhỏ của thân nên khá dễ bị bỏ sót nếu không kiểm tra định kỳ.
Tác nhân gây bệnh
Bệnh thường liên quan đến Phytophthora palmivora, một tác nhân gây bệnh thuộc nhóm Oomycetes, phát triển thuận lợi trong điều kiện ẩm độ cao.
Ngoài phần thân, tác nhân này cũng có thể gây hại ở rễ và trái, khiến việc kiểm soát trở nên khó khăn hơn khi nguồn bệnh tồn tại đồng thời ở nhiều bộ phận của cây.
Điều kiện phát sinh
Nguy cơ bùng phát bệnh thường tăng lên khi:
Mưa kéo dài nhiều ngày.
Đất giữ nước hoặc thoát nước kém.
Mật độ tán lá dày.
Vườn có độ ẩm cao liên tục.
Nhiều nhà vườn ghi nhận bệnh xuất hiện nhiều hơn sau các đợt mưa lớn liên tiếp, đặc biệt tại những khu vực có mực nước ngầm cao hoặc hệ thống mương thoát nước hoạt động không hiệu quả.
2. Bệnh Thối Rễ Trên Cây Sầu Riêng
So với các bệnh xuất hiện trên lá hoặc thân, thối rễ thường khó phát hiện hơn vì phần lớn quá trình gây hại diễn ra dưới mặt đất.
Triệu chứng thường gặp
Người trồng có thể nhận thấy:
Lá vàng dần từ tầng lá phía dưới.
Tán cây thưa hơn bình thường.
Đọt non phát triển chậm.
Cây héo vào thời điểm nắng gắt dù đất vẫn còn ẩm.
Khi kiểm tra bộ rễ, các rễ tơ thường bị suy giảm trước. Sau đó rễ chuyển màu nâu đen, xuất hiện hiện tượng thối hoặc hoại tử.
Nguyên nhân
Bệnh có thể liên quan đến nhiều tác nhân trong đất, bao gồm một số nhóm nấm và sinh vật gây bệnh phát triển mạnh trong điều kiện bất lợi cho bộ rễ.
Các yếu tố làm tăng nguy cơ gồm:
Ngập úng kéo dài.
Đất bị nén chặt.
Hệ thống thoát nước không đáp ứng được lượng mưa.
Rễ bị tổn thương trong quá trình canh tác.
Tác động đối với cây
Khi bộ rễ suy yếu, khả năng hấp thu nước và dinh dưỡng giảm đáng kể. Đây là lý do nhiều trường hợp cây vẫn được bón phân đầy đủ nhưng sinh trưởng không cải thiện hoặc tiếp tục suy giảm theo thời gian.
3. Bệnh Cháy Lá Trên Cây Sầu Riêng
Cháy lá có thể xuất hiện do nhiều nguyên nhân khác nhau. Không phải mọi trường hợp mép lá khô đều xuất phát từ nấm bệnh.
Dấu hiệu nhận biết
Các biểu hiện thường thấy:
Mép lá chuyển màu nâu.
Đầu lá khô dần.
Phiến lá nhạt màu.
Lá già bị cháy trước rồi lan rộng.
Mức độ xuất hiện có thể khác nhau giữa từng cành hoặc từng khu vực trong vườn.
Phân biệt một số dạng cháy lá phổ biến
Loại cháy láĐặc điểmCháy lá sinh lýXuất hiện khá đồng đều, thường liên quan đến mất cân đối dinh dưỡng hoặc điều kiện môi trườngCháy lá do bệnhVết cháy không đồng nhất, có thể kèm đốm bệnh hoặc dấu hiệu lan rộng trên mô lá
Nguyên nhân thường gặp
Một số yếu tố thường được ghi nhận gồm:
Thời tiết nắng nóng kéo dài.
Độ ẩm không khí thấp.
Thiếu hoặc mất cân đối Kali, Canxi.
Hệ thống tưới không đáp ứng nhu cầu nước của cây.
Trong nhiều trường hợp, hiện tượng cháy lá xuất hiện cùng với các biểu hiện stress sinh lý khác nên cần đánh giá tổng thể thay vì chỉ dựa trên một triệu chứng đơn lẻ.
4. Bệnh Đốm Lá Trên Cây Sầu Riêng
Dù ít gây chết cây trực tiếp, bệnh đốm lá có thể làm giảm diện tích quang hợp và ảnh hưởng đến sức sinh trưởng nếu kéo dài.
Diễn biến triệu chứng
Giai đoạn đầu
Xuất hiện các đốm nhỏ màu vàng nhạt hoặc nâu nhạt.
Giai đoạn phát triển
Kích thước vết bệnh tăng dần.
Khu vực mô lá xung quanh chuyển vàng.
Giai đoạn nặng
Lá rụng nhiều.
Tán cây thưa hơn.
Khả năng quang hợp suy giảm.
Tác nhân gây bệnh
Nhiều trường hợp đốm lá được ghi nhận có liên quan đến các loại nấm bệnh phát tán qua nước mưa hoặc gió.
Một số triệu chứng ban đầu có thể tương đối giống bệnh thán thư, vì vậy việc theo dõi hình dạng vết bệnh và tốc độ lây lan sẽ giúp đánh giá chính xác hơn.
Quản lý bệnh
Các biện pháp thường được áp dụng gồm:
Loại bỏ lá bị bệnh.
Tỉa bớt cành trong tán.
Giảm tình trạng ẩm độ kéo dài.
Theo dõi định kỳ sau các đợt mưa lớn.
Việc xử lý sớm thường hiệu quả hơn đáng kể so với khi bệnh đã lan rộng trên phần lớn tán lá.
5. Bệnh Thán Thư Trên Sầu Riêng
Thán thư xuất hiện khá phổ biến tại những khu vực có độ ẩm cao hoặc mưa nhiều trong thời gian dài.
Tác nhân gây bệnh
Bệnh thường liên quan đến nấm Colletotrichum gloeosporioides.
Nguồn bệnh có thể tồn tại trên lá, cành hoặc tàn dư thực vật trong vườn.
Triệu chứng
Bệnh có thể xuất hiện trên nhiều bộ phận của cây:
Lá.
Cành non.
Trái non.
Trái đang phát triển.
Các biểu hiện thường gặp gồm:
Vết hoại tử màu nâu đen.
Mép lá khô.
Đốm bệnh lan rộng theo thời gian.
Trái xuất hiện các vùng lõm bất thường.
Điều kiện thuận lợi
Mưa nhiều.
Độ ẩm không khí cao.
Tán cây thiếu thông thoáng.
Vườn có mật độ cây dày.
Ảnh hưởng đến năng suất
Khi bệnh xuất hiện trên hoa và trái non, tỷ lệ rụng có thể tăng đáng kể. Mức độ thiệt hại thực tế phụ thuộc vào thời điểm phát sinh bệnh, điều kiện thời tiết và khả năng quản lý của từng vườn.
6. Bệnh Nứt Thân Chảy Nhựa
Nứt thân chảy nhựa thường khiến nhiều người nhầm với bệnh xì mủ, đặc biệt khi mới xuất hiện các vết tổn thương trên vỏ cây.
Dấu hiệu nhận biết
Một số biểu hiện dễ quan sát:
Thân hoặc cành xuất hiện các vết nứt dọc.
Nhựa chảy ra từ vị trí bị tổn thương.
Phần vỏ quanh vết nứt sẫm màu.
Trường hợp kéo dài có thể ảnh hưởng đến mô dẫn bên trong.
Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào vị trí và độ sâu của vết nứt. Những tổn thương xuất hiện trên thân chính thường cần được theo dõi kỹ hơn.
Nguyên nhân
Bệnh có thể liên quan đến nhiều yếu tố khác nhau.
Nguyên nhân cơ học
Va chạm trong quá trình chăm sóc hoặc vận chuyển vật tư.
Cắt tỉa không đúng kỹ thuật.
Tổn thương do dụng cụ canh tác.
Nguyên nhân sinh học
Nấm bệnh xâm nhập qua các vết thương hở.
Độ ẩm cao kéo dài làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh thứ cấp.
Trong thực tế sản xuất, nhiều trường hợp nứt thân ban đầu chỉ là tổn thương cơ học nhưng sau đó phát triển thành các vấn đề nghiêm trọng hơn do tác nhân gây bệnh tiếp tục xâm nhập.
Hướng xử lý
Vệ sinh khu vực bị tổn thương.
Loại bỏ phần vỏ đã hư hại nếu cần thiết.
Hạn chế để nước đọng quanh vị trí bệnh.
Theo dõi khả năng liền sẹo của cây.
Không phải mọi trường hợp nứt thân đều dẫn đến suy giảm nghiêm trọng. Tuy nhiên, những vết thương kéo dài thường trở thành cửa ngõ cho nhiều loại bệnh khác xuất hiện.
7. Bệnh Thối Trái Sầu Riêng
So với các bệnh xuất hiện trên lá hoặc thân, thối trái gây thiệt hại trực tiếp đến sản lượng thu hoạch và giá trị thương phẩm.
Dấu hiệu trên trái
Trái non
Xuất hiện các đốm thâm.
Ngừng phát triển.
Dễ rụng sớm.
Trái đang lớn hoặc sắp thu hoạch
Vùng thối mềm lan rộng.
Mô quả đổi màu.
Có thể xuất hiện mùi lên men bất thường.
Một số trường hợp triệu chứng ban đầu chỉ xuất hiện quanh cuống hoặc tại vị trí trái bị xây xát.
Tác nhân gây bệnh
Các nhóm tác nhân thường được ghi nhận gồm:
Phytophthora spp.
Rhizopus spp.
Mức độ phổ biến có thể khác nhau giữa từng vùng trồng và điều kiện thời tiết trong năm.
Điều kiện thuận lợi
Mưa liên tục trong thời gian dài.
Vườn có độ ẩm cao.
Tán cây quá rậm.
Trái bị côn trùng hoặc tác động cơ học làm tổn thương bề mặt.
Tác động kinh tế
Trái bị thối thường không đáp ứng yêu cầu thương phẩm. Đối với các lô hàng phục vụ xuất khẩu, tỷ lệ trái hư tăng có thể ảnh hưởng đáng kể đến khả năng phân loại và giá bán.
8. Cách Phòng Ngừa Bệnh Trên Cây Sầu Riêng
Phần lớn bệnh hại nghiêm trọng trên sầu riêng đều có liên quan đến môi trường canh tác, đặc biệt là độ ẩm và tình trạng bộ rễ.
Các biện pháp thường được áp dụng
Quản lý lượng nước tưới phù hợp theo mùa.
Duy trì khả năng thoát nước của vườn.
Cắt tỉa cành định kỳ để tăng độ thông thoáng.
Bón phân cân đối theo giai đoạn sinh trưởng.
Theo dõi triệu chứng bất thường trên lá, thân và rễ.
Nhiều nhà vườn có kinh nghiệm thường dành thời gian kiểm tra vườn sau các đợt mưa lớn thay vì chỉ quan sát trong giai đoạn cây phát triển bình thường. Đây cũng là thời điểm nhiều bệnh do nấm và tác nhân trong đất bắt đầu bộc lộ dấu hiệu rõ hơn.
Một số lưu ý trong quản lý lâu dài
Tán cây thông thoáng giúp giảm thời gian lá và thân duy trì độ ẩm cao.
Đất có cấu trúc tốt thường tạo điều kiện thuận lợi hơn cho bộ rễ phát triển.
Hệ thống thoát nước cần được kiểm tra định kỳ trước mùa mưa.
Việc bổ sung hữu cơ và vi sinh cần được thực hiện phù hợp với điều kiện đất của từng vườn.
Không có một biện pháp đơn lẻ nào có thể ngăn chặn hoàn toàn mọi loại bệnh. Hiệu quả quản lý thường đến từ sự kết hợp giữa điều kiện canh tác, dinh dưỡng và theo dõi vườn thường xuyên. Chi tiết xem thêm tại: https://banggianongsan.com/tin-tuc-nha-nong/sau-rieng/
