Wat? Landschap (1965) door Christiaan Kuitwaard, De Deelen door Willem van Althuis, Oude Buisse heide door Han Klinkhamer, De Deelen (2002) door Sjoerd de Vries, De Deelen (z.j.) door Jentje van der Sloot en De Deelen (2 krijttekeningen) door Annemieke Harkema
Waar? Museum Belvédère, Heerenveen
Wanneer? 17 mei 2022
Na het overwegend sombere werk van Bieruma Oosting, maak ik een rondgang door de rest van het museum. Althans: het deel van het museum dat open is, want een vleugel is vanwege de inrichting van een nieuwe tentoonstelling gesloten. In een van de eerste kabinetten vind ik poëtisch werk van Christiaan Kruitwaart en Willem van Althuis. Beiden produceren fraaie nevelige landschappen.
Totaal anders van sfeer en techniek is Oude Buisse heide van Han Klinkhamer, ook een landschap. De pasteus opgebrachte verfstreken vormen van dichtbij een abstract geheel, maar op afstand komt het landschap tot leven.
Net als Willem van Althuis schilderde ook Sjoerd de Vries De Deelen, een natuurgebied ten noorden van Heerenveen. Zijn werk is compleet anders dan dat van zijn collega. Bij Jentje van der Sloot krijgt het natuurgebied weer een heel ander aanzien. En net voor de uitgang van de museumvleugel krijgen we de Deelen nog een keer te zien, dit keer in twee krijttekeningen door Annemieke Harkema.
Eén natuurgebied, talloze uitbeeldingen ervan door kunstenaars. Elk van hen geeft een eigen visie op zijn of haar natuurbeleving.
KUNSTENAAR HAN KLINKHAMER GAAT AAN DE GELIJKENIS VOORBIJ
Het beeld van kunstenaar Han Klinkhamer komt zoals het voorbij de werkelijkheid is. Niet zoals ik de werkelijkheid zie of het er schijnt te zijn, het is geen afbeelding daarvan. Het is het beeld achter de werkelijkheid, de gelijkenis is erin ingehaald. Niet naar de natuur, maar vanuit de maker zelf. Een schepping. Geen abstracte weergave van het zichtbare, maar wel in een gedachte vormgeving. Een emotie, de stemming. De landschappelijke schilderijen kunnen door iedere denkbare omgeving geïnspireerd zijn, maar duiden wel een herkenbare plaats. Het zijn de uiterwaarden en akkers zoals ze zich uitstrekken langs de Maas en in Noord-Brabant. Ze zitten in de genen van Klinkhamer, het is zijn beleving van die omgeving. Hij hoeft er niet voor de deur uit om dit landschap te beelden. Uit deze klei is hij getrokken en kan de patronen en structuren van binnenuit laten ontstaan.
De waarneembare plek is in het werk versimpeld, de verf droog uitgestreken of in dikke klodders pigment op het doek gekwakt. Het gaat Klinkhamer om de grond waarop hij staat, daarom is de horizon telkens boven ooghoogte geplaatst. Op die einder zweeft een pestbosje of een kerkdorpje, boven de ruigheid van beregend grasland en besneeuwd heideveld of een keurig geploegde droge akker. Dichterbij in het gezichtsveld sterven kruiden en onkruiden af in de tijd. Ze tierden ooit welig over plaggen en kleimoppen, maar schijnen nu aan de bloei voorbij. Klinkhamer construeert zijn gezichtsveld beheerst. Er is weinig meer kleur in te vinden dan bruine toetsen en een spat groen.
Onder meer deze woorden schreef ik over het werk zoals ik het zag tijdens een expositie in Gorredijk enkele jaren geleden. Nu is er een boek met een overzicht van het werk, en beleef ik mijn beschouwing van toen opnieuw. Echter, hoewel de fotografische afbeeldingen van hoge kwaliteit zijn, heeft het niet de pasteuze ruimtelijkheid van de werkelijkheid. Ook de schoonheid van de tekeningen worden in het boek niet doorzien. Het is een andere pracht die in de reproducties naar voren komt.
De gedetailleerde beschouwing van verwilderde aanplant en struiken getuigt van een grote concentratie. Het is een rumoer aan lijnen en vlakken, maar er heerst geen wanorde. Zoals de natuur zonder inmenging zich afgepast precies manifesteert, zo heeft Klinkhamer zijn composities geconstrueerd. Het is een weelderige beleving. Maar de bewerking die Klinkhamer uitvoert op zijn tekeningen, het wegsnijden met een klein mes van sporen uit de huid is nauwelijks herkenbaar. Enkel wordt in de foto een lijnstructuur zichtbaar, maar de magie van de décollage techniek op zichzelf moet tijdens een expositie zichtbaar en tastbaar worden. Het geeft een extra ruimtelijke dimensie aan het platte werk. Zoals in de schilderijen de olieverf zich als een reliëf van het linnen verheft.
Het boek "Han Klinkhamer Until Now" is op groot formaat, zodat de werken er op het zware papier goed uitkomen. Het is een tentoonstelling op handformaat om thuis op de bank eens door te nemen. Je hoeft er de deur niet voor uit. De tekeningen hebben in het echt afmetingen van 200 bij 150 centimeter en zijn in deze uitgave dus sterk verkleind. Het is dan ook een overzicht van de kunst en het kunnen van de kunstenaar, een portfolio. Het echte werk moet elders op ware grootte bekeken worden. Ze bestrijken een periode van 18 jaar, terwijl de schilderijen van de laatste 5 jaar zijn. Zo geeft het beeld niet een echte groei in deze techniek weer, maar zijn het wel prachtige kijkplaten waarin je blik kan ronddwalen. En wat dan te zeggen van het ware formaat, daarin zal ik verdwalen wanneer mijn ogen er wandelen.
Het boek kent twee delen binnen de band. Het eerste laat een 26 tal décollages zien. Het tweede is gevuld met 63 schilderijen in diverse afmetingen. Een keur aan landschapsindrukken en florasuggesties. Hier en daar is een compositie sterk uitvergroot zodat het oorspronkelijke formaat is benaderd in een detail van het grotere geheel. Zo herken je de hand van de meester. De interval tussen de delen vormt een fotografische kijk in het atelier en de kracht van werken in de interieurs van collectioneurs.
Emeritus hoogleraar en essayist Maarten van Buuren schreef een informatief verhaal over de olieverfplastiek, de décollages en Demen. Dit is de plaats waar Klinkhamers’ atelier in een oud schooltje gevestigd is. Maar ook laat Van Buuren de kunstenaar aan het woord. Klinkhamer begint een werk met motieven die aan de natuur zijn ontleend, zegt hij. "Vervolgens probeer ik daaronder iets vrij te maken wat hun essentie benadert. Zonder overigens de illusie te hebben die ooit te bereiken." In zijn tekeningen en schilderijen gaat hij voorbij aan de realiteit zonder abstract te zijn. Volgens Van Buuren tonen zijn werken fasen van een proces dat van stereotype landschappen en stillevens voert naar de archaïsche akkers en het oergewas dat zo kenmerkend is voor Klinkhamers’ werk. Een wezenlijke wereld voorbij de wereld van de gelijkenis. Meer kan van kunst niet worden gevraagd.
Uitgave “Han Klinkhamer Until Now”, overzicht werken van Han Klinkhamer, 2020.
HET GECONSTRUEERDE ZIJN VAN BIEWENGA EN KLINKHAMER
Er is alleen ruimte en stilte. Ogenschijnlijk gebeurt er niets in het werk van Wim Biewenga. Maar dat is gezichtsbedrog, een optische illusie. Want er is beroering onder het waarneembare vlak en tussen de getrokken lijnen. Het niets is schijn, er valt van alles te zien. Er is onrust in de verwerking van verf, de huid verbergt aantekeningen van eerdere gedachten. Biewenga’s constructies verlangen een keurige afwerking, het netjes binnen en langs de lijntjes kleuren, maar krijgt deze niet en nergens toegemeten. Gelukkig maar! Het blijft daardoor handwerk – spontaan en levendig.
De gespeelde stilte van Wim Biewenga hangt langs de gemaakte ruimte van Galerie Hoogenbosch. In getoonde schetsen is te zien hoe de schilder tot zijn beelden komt. Met ongekleurde denklijnen zet de tekening zich op. De kunstenaar bereidt zijn schepping onvast voor. Het is nog een gedachte, de ingeving. Het krijgt pas de bezieling op doek of in hout, dan is er de vaste hand en de scherpe toets.
Op doek en paneel lijkt het beheerste vlak en de onbewogen lijn geen uitgangspunt te hebben en nergens een doel te kennen. In maaksels van hout krijgt de statische vorm beweging. Het beeld van Biewenga is een uitsnede in het grote geheel van de omgeving. Een detaillering die op grote schaal ongezien blijft. De schilder deelt zijn werk in en bouwt het op zoals een architect een gebouw schetst of een stratenplan uittekent.
Hoewel er enkel vlakken zijn waar eens een lijn de zichtbaarheid versterkt, vervlakt de beeltenis nergens. De compositie blijft interessant, ook al wordt het beeld almaar meer abstract. Hoever kun je gaan, vraag ik me af, tot er nauwelijks meer iets te kijken rest maar de ontroering stand houdt. Ruimte en stilte. Biewenga’s kunst is een geconstrueerd niet zijn van wat het zijn kan zijn. En is. Je went aan vormen en denkt daardoor in beelden herkenbare situaties te zien. Maar Biewenga haalt nu juist deze herkenning uit die gewenning van het dagelijkse kijken. Hij gaat eraan voorbij. Het detail krijgt bij hem een nieuwe betekenis.
Hoe tegengesteld aan deze persoonlijkheid is het wezen van Han Klinkhamer. Het beeld lijkt minder technisch en bedacht, het komt zoals het er is. Of er schijnt te zijn. Geen abstracte weergave van het zichtbare, maar wel in een gedachte vormgeving. De landschappelijke schilderijen kunnen door iedere denkbare omgeving geïnspireerd zijn, maar duiden wel degelijk een herkenbare plaats. De waarneembare plek is er in versimpeld, de verf droog uitgestreken of in dikke klodders pigment op het doek gekwakt. Het gaat Klinkhamer om de grond waarop hij staat, daarom is de horizon telkens boven ooghoogte geplaatst. Op die einder zweeft een pestbosje of een kerkdorpje, boven de ruigheid van grasland en heideveld of een keurig aangeharkte akker. Dichterbij in het gezichtsveld tieren onkruiden welig over ongeordende plaggen aarde. Klinkhamer construeert zijn gezichtsveld beheerst.
Tablettekeningen hebben dan de idee van grafiek. De drogenaald ets afgedrukt op waterig papier. Het geeft de schets van wat op groot formaat in de collagetechniek is uitgewerkt. Om als het ware stengels en bladeren in de groene vingers te krijgen. Van een afstand vormen deze samengestelde beelden volledig te doorgronden beeltenissen. Maar met je neus tussen het gras en het hoofd in de struiken blijken de collages ineens veel meer interessant. Dunne repen blank of eerder betekent papier zijn over en langs elkaar geplakt, daarna is er een belijning op gezet. In samenspraak is het meer dan plantaardig. Je hoort de bijen zoemen, de wind ruisen door de graspluimen en je ruikt het groene zijn.
Expositie constructies van Wim Biewenga en schilderijen van Han Klinkhamer bij Galerie Hoogenbosch, Stationsweg 66 in Gorredijk. Tot en met 19 november 2017.
