Kunstdagboek

In 2018 bezocht ik in Antwerpen de tentoonstelling Sanguine / Bloedrood in het Museum voor Hedendaagse Kunst. Onderdeel van die tentoonstelling was een groot werk van Edward Kienholz: Five Car Stud. Dit werk maakte veel indruk op me. Thuisgekomen moest ik mijn ervaringen kwijt en zo begon ik dit kunstdagboek. Sindsdien schrijf ik bij museum- of tentoonstellingsbezoeken over kunstwerken die ik mooi vind of die me op een of andere manier opvallen. Soms roepen kunstwerken herinneringen of associaties op. Als ik een tentoonstelling of museum bezoek, lees ik regelmatig terug wat ik eerder over een bepaalde kunstenaar of een bepaald werk heb geschreven. Zo is dit dagboek uitgegroeid tot een persoonlijk archief. Omdat het dagboek openbaar is en op internet staat, zijn er mensen die mijn ervaringen lezen en er soms op reageren. Zo werd ik van dagboekschrijver onbedoeld blogger. Ik schrijf mijn teksten nog steeds primair voor mezelf, maar iedereen die mee wil lezen of wil reageren is van harte welkom!

[joostjongepier]

Wat?   Portret van een man (1641), Portret van een meisje in het blauw (1641) en Portret van een vrouw (1640) door Johannes Cornelisz. Verspronck

Waar?   Presentatie Het raadsel van het meisje in het blauw in het Frans Hals Museum, Haarlem

Wanneer?   16 juli 2026

Op 19 september 2020 bezocht ik Rijksmuseum Twenthe in Enschedé. Dwalend door het museum kwam ik een zaal binnen die gewijd was aan pendantportretten. Mijn oog viel gelijk op het portret van een vrouw en ik wist onmiddellijk: dit is een werk van Verspronck. Ik verbaasde me over mijn eigen intuïtieve zekerheid. In tegenstelling tot zijn tijd- en plaatsgenoot Frans Hals is Johannes Cornelisz. Verspronck niet bepaald de meest beroemde kunstenaar uit de zeventiende eeuw. Al snel daagde het me echter waarom ik direct aan deze kunstenaar moest denken. De afgebeelde vrouw leek ongelooflijk veel op een door hem geschilderd meisje in het Rijksmuseum in Amsterdam: Meisje in het blauw. Dankzij mobiele telefoon en internet kon ik direct beide portretten vergelijken. Indertijd schreef ik daarover in dit dagboek: “De vorm van het gezicht, het typische puntje van de neus, de kleur van de ogen en de vorm van de mond vertonen een sterke gelijkenis.”

Weer thuis ging ik met hulp van Google op zoek naar het verband tussen de twee portretten. De vrouw bleek (ook al ziet ze er nog erg jong uit) de moeder van het meisje. Het pendantportret in Enschedé was de vader. Ik leerde dat Verspronck nog een vierde familielid (mogelijk een grootvader of oom) van het meisje heeft geschilderd. Alle portretten maakten deel uit van de schilderijencollectie van de groothertogen van Oldenburg. Uiteindelijk viel de familie uit elkaar. Het meisje kreeg een plaats in de eregalerij van het Rijksmuseum in Amsterdam, terwijl de ouders een omweg maakten via Amerika en uiteindelijk in Enschedé terecht kwamen. Het vierde portret is in 1970 geveild in Londen en sindsdien ontbreekt elk spoor.

Vandaag bezoek ik zowel het meisje als haar ouders. De drie werken zijn namelijk tijdelijk herenigd in Haarlem, de plaats waar ze werden geschilderd. Het Frans Hals Museum presenteert de drie schilderijen naast elkaar. Panelen met achtergrondinformatie zorgen voor de nodige context. Als ik voor de drie schilderijen sta, begrijp ik waarom ik indertijd zo direct de link tussen de moeder in Enschedé en haar dochter in Amsterdam legde. Niet alleen hun gezichten lijken sprekend op elkaar, ook de manier waarop ze zijn vereeuwigd vertoont grote overeenkomsten. Hun houding, kleding en zelfs de struisvogelveer zijn haast één op één uitwisselbaar.

Johannes Cornelisz. Verspronck (1601/03-1662) was een prominent schilder in het Haarlem van de zeventiende eeuw. Hij was een tijdgenoot van Frans Hals, maar schilderde in een heel andere stijl. Vallen de portretten van Hals vooral op door spontane, losse verfstreken, Verspronck werkte uiterst verfijnd en zijn verfstreken zijn haast onzichtbaar. Zijn clientèle bestond voornamelijk uit de rijke bovenlaag van de Haarlemse bevolking. Hij schilderde hoofdzakelijk individuele portretten van mannen en vrouwen. Er zijn slechts twee groepsportretten van hem bekend en nauwelijks schilderijen van kinderen.

Het is moeilijk de leeftijd van het meisje vast te stellen. Deskundigen denken, op basis van fysieke kenmerken, dat ze tussen zes en negen jaar oud is. Gezien de kleding en sieraden behoort het gezin ongetwijfeld tot de hogere maatschappelijke klasse.

Kunsthistoricus Frans Grijzenhout heeft naarstig geprobeerd de identiteit van het gezin vast te stellen, maar is daarin niet geslaagd. Tevergeefs bestudeerde hij huwelijkscontracten, testamenten, transportakten, veiling- en boedelinventarissen. Ook de protestantse doopregisters boden geen oplossing en van katholieke dopen zijn geen gegevens bewaard gebleven. De kunsthistoricus blijft echter optimistisch: “We blijven hopen op een toevalstreffer.”

[joostjongepier]

Wat?   Portret van Nicolaes van der Meer (1631) en Portret van Cornelia Voogt (1631) door Frans Hals, Musicerend gezelschap op terras (ca. 1620) door Dirck Hals, Elegant gezelschap in een Hollandse Renaissancezaal (1628) door Dirck Hals en Dirck van Delen, Vrouw met naaiwerk (ca. 1665) door Reynier Hals en Vrolijk paar (1648) door Harmen Hals

Waar?   Frans Hals Museum, Haarlem

Wanneer?   16 juli 2026

In het Frans Hals Museum in Haarlem hangen – de naam doet het al vermoeden – heel wat schilderijen van Frans Hals. Hij is ongetwijfeld de beroemdste Haarlemse schilder uit de Gouden Eeuw. Frans is vooral beroemd om zijn portretten, die zijn geschilderd in een vlotte, zwierige stijl, met losse verfstreken. De kunstenaar had veel leerlingen. Daartoe behoorden ook zijn zonen en zijn jongere broer Dirck.

Dirck Hals schilderde vooral voorstellingen van feestende gezelschappen. Op Musicerend gezelschap op terras komt een groep rijke, modieus geklede jonge mensen samen in een tuin. Thema van het werk is de liefde, en niet alleen de verheven variant daarvan. Er wordt flink geflirt, zelfs door de hondjes.

Een paar keer werkte Dirck Hals samen met Dirck van Delen. Voorbeeld van zo’n samenwerking is Elegant gezelschap in een Hollandse Renaissancezaal. Van Delen schilderde het interieur; Hals de figuren. Links spelen twee mannen triktrak of het verkeer-spel. “Het kan verkeren” wil zeggen: je kansen kunnen zomaar keren.

Reynier Hals is een zoon van Frans Hals en zijn tweede vrouw Lysbeth Reyniers. Hij schilderde een vrouw die aan het naaien is. Ze zit bij het raam, zodat ze optimaal kan profiteren van het binnenvallende licht.

Halfbroer Harmen is de oudste zoon van Frans en zijn eerste vrouw Anneke Harmens. Zijn schilderstijl met losse verfstreken is vergelijkbaar met die van zijn vader. Vrolijk paar toont een jonge man die de aandacht van een vrouw probeert te trekken. Hij legt zijn hand op haar knie. De vrouw lijkt echter niet in hem geïnteresseerd en lacht naar iemand buiten beeld. Het lijkt erop dat de smachtende blik van de aanbidder onbeantwoord zal blijven.

[joostjongepier]

Kunstdagboek is vandaag 8 jaar geworden!

[joostjongepier]

Wat?   Self-Portrait (ca. 1915), The Tapestries at Blenheim (ca. 1928), The Lake at Blenheim (ca. 1926-1929), The Goldfish Pool at Chartwell (1932), Bottlescape (1926), La Dragonnière, Cap Martin (jaren 1930), Tower of the Koutoubia Mosque (1943), The Loup River, Alpes-Maritimes (1936) en Cap d’Ail, Alpes-Maritimes, from La Capponcina (1952) door Winston Churchill

Waar?   Tentoonstelling Winston Churchill - The Painter in de Wallace Collection, Londen

Wanneer?   8 juni 2026

Ik ben nu vier dagen in Londen en heb inmiddels zeven exposities gezien. De achtste en laatste staat voor deze middag op het programma. Dit keer is het geen beroepskunstenaar wiens werk ik ga bekijken, maar een amateur. Ondanks dat, is de maker van de kunst waar ik naar op weg ben waarschijnlijk beroemder dan alle kunstenaars van wie ik tot nu toe tentoonstellingen heb bezocht. Het is niemand minder dan staatsman, winnaar van de Nobelprijs voor de literatuur en, zoals ik onlangs ontdekte, verdienstelijk amateurschilder Winston Churchill.

Churchill begon pas laat te schilderen. Op zijn veertigste moest hij aftreden als First Lord of the Amiralty, het politieke hoofd van de Britse Marine. Hij werd verantwoordelijk gehouden nadat de slag bij de Dardanellen (1915) voor de geallieerde troepen catastrofaal was afgelopen. “En toen kwam de muze van de schilderkunst me te hulp, uit barmhartigheid en ridderlijkheid, want ze had immers niets met mij te maken, en zei: ‘Heb je iets aan deze speeltjes? Sommige mensen vermaken ze wel’.”

Als een van zijn eerste werken schilderde hij, in de studio van zijn mentor John Lavery, een zelfportret. De rechterhand ontbreekt, waarschijnlijk omdat hij het schilderen ervan nog niet onder de knie had. Dat is niet zo gek, aangezien sommige professionele schilders hun hele leven moeite houden met het schilderen van handen.

Blenheim Palace was het landgoed van de familie en het geboortehuis van Winston Churchill. Hij schilderde de Second State Room op zo’n manier dat alle aandacht getrokken wordt door het wandkleed. Ook het meer dat zich bevond op het terrein van Blendheim werd door hem vereeuwigd.

In 1922 kochten Winston en zijn vrouw Clementine Chartwell, een landhuis in Kent. Hier besteedde Churchill vele uren aan het schilderen van de goudvisvijver. Op zondagen nam hij zijn kleinkinderen mee naar deze vijver om de goudvissen te voeren.

Churchill schilderde ook enkele stillevens met flessen. Toen Bottlescape in 1955 werd tentoongesteld in de Royal Academy werd het geroemd om de verbluffende virtuositeit waarmee het was geschilderd. Churchills neef Peregrine herinnert zich hoe de hele familie bezig was geschikte flessen te zoeken om gearrangeerd te worden rond de fles cognac die Winston voor Kerst had gekregen.

Churchill was een bewonderaar van zowel de impressionisten als de postimpressionisten. Hij was gecharmeerd van het werk van Monet en onder de indruk van de manier waarop Cézanne reflecties in water schilderde. Churchills schilderij La Dragonnière, dat duidelijk geïnspireerd is op werk van Van Gogh, werd in 1945 tentoongesteld in Parijs, waar veel mensen het zagen. Onder hen was Pablo Picasso die zou hebben gezegd: “De man die dit schilderde zou een goed bestaan als kunstenaar kunnen opbouwen als hij niets anders te doen had.” Churchill had wél iets anders te doen (namelijk staatsman zijn) en bleef dus amateur, zij het een amateur die het schilderen uiterst serieus nam.

Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, legde Churchill zijn penseel neer. Hij schilderde niet tot het eind van de oorlog. Een uitzondering hierop is de toren van de Koutoubia Moskee in Marrakesh. Die schilderde hij na afloop van de Conferentie van Casablanca in 1943. Daar werd fel gediscussieerd over de volgende stappen van de geallieerden. Churchill maakte het schilderij speciaal voor de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt als gebaar van vrede en vriendschap. Churchill was dol op Marrakesh en hield van het Marokkaanse licht om te schilderen.

In 1947 werd Churchill door de voorzitter van de Royal Academy uitgenodigd om schilderijen in te zenden voor de zomertentoonstelling. Hij stemde uiteindelijk toe op voorwaarde dat hij anoniem zou blijven. Het jaar daarop werd Churchill benoemd tot erelid van de Royal Academy als erkenning voor zijn verdiensten voor rijk en volk, en zijn prestaties in de schilderkunst. Als diplomastuk voor zijn toetreding als lid van de Academie koos hij Cap d’Ail. Het werk maakt nu deel uit van de collectie van de Royal Academy of Arts.

Nadat Churchill een rustig ongerept plekje aan de rivier de Loup in de Alpes-Maritimes had ontdekt, schilderde hij er dagenlang. John Roothenstein, directeur van Tate, bezocht in juli 1955 Churchills studio om een werk uit te zoeken voor de Tate-collectie. Het werd het schilderij van de Loup. Roothenstein herinnerde zich een uitspraak van Churchill: “Zonder de schilderkunst zou ik niet kunnen leven. Ik zou de druk niet aankunnen.”

[joostjongepier]

Wat?   The crucifixion (1627), Christ on the Cross with the Virgin, Mary Magdalene and Saint john (1655), Saint Serapion (1628), The Adoration of the Magi (ca. 1638-1639), The Virgin of the Rosary with Carthusians (ca. 1638-1639), The Circumcision (1639), The Vision of Saint Alonso Rodriguez (1630), Saint Casilda (ca. 1635), Saint Francis in Meditation (ca. 1635-1639), Saint Margaret of Antioch (ca. 1630-1634), Asher (1640-1645), Christ and the virgin in the house at Nazareth (ca. 1640), Agnus Dei (ca. 1635-1640), Plate of Grapes (1639), A Cup of Water and a Rose (ca, 1630) en Colossal Head (ca. 1635)

Waar?   Tentoonstelling Zurbarán in de National Gallery, Londen

Wanneer?   8 juni 2026

Ergens in de publiciteit rond de tentoonstelling van Francisco de Zurbarán in de National Gallery las ik dat het een ‘once in a lifetime’-expositie was. Wel, niet voor mij! Voor mij is het ‘twice in a lifetime’, want in 2014 bezocht ik in het Brusselse museum BOZAR ook een grote expositie rond deze kunstenaar. Veel van de werken die nu in Londen te zien zijn, hingen daar toen ook. Sterker nog: de National Gallery voert voor haar tentoonstelling hetzelfde schilderij als campagnebeeld als indertijd BOZAR (namelijk Sint Casilda).

Gelijk als je de tentoonstelling in de National Gallery binnenkomt, zie je een schilderij van Christus aan het kruis. Volgens een achttiende-eeuwse schrijver die het werk zag in de schaars verlichte sacristie van San Pablo el Real in Sevilla, dacht iedereen die het zag dat het een beeldhouwwerk was. Heel vreemd is dat niet, want de jonge Francisco leerde niet alleen schilderen, maar werd ook opgeleid in het vergulden en polychromeren van houten beelden. In zijn latere carrière paste Zurbarán deze sculpturale benadering toe op zijn schilderijen. De crucifix aan het begin van de expositie is het eerste gedateerde en gesigneerde werk van de kunstenaar. Een schilderij uit 1655 is Zurbaráns laatst bekende uitbeelding van de kruisiging. Hierop combineert hij het lijden van Christus met het verdriet van zijn naaste volgelingen.

Het schilderij van de heilige Serapion hing in een lijkkapel. Serapion was volgens de overlevering een Engelse broeder die christelijke gevangenen in moslimstaten  bevrijdde. Hij werd gemarteld en zijn lichaam werd zwaar toegetakeld. Niet echter bij Zurbarán, waar hij een vredige indruk maakt. Ook dit schilderij is sculpturaal uitgewerkt en lijkt haast driedimensionaal. Daarbij toont de manier waarop de kunstenaar het gewaad van de heilige schilderde, hoezeer hij bedreven was in het schilderen van stoffen. Later op deze tentoonstelling zullen we daar nog een aantal sterke staaltjes van tegenkomen. Het feit dat Francisco’s vader handelde in stoffen zal ongetwijfeld hebben bijgedragen aan zijn interesse in het schilderen hiervan.

Drie werken op deze expositie zijn afkomstig uit een monumentaal altaarstuk dat Zurbarán maakte in opdracht van de kartuizer monniken voor hun klooster bij Jerez de la Frontera. In totaal maakte de kunstenaar daarvoor twaalf schilderijen. De drie hier in Londen zijn voor het eerst in 175 jaar weer samen te zien: De aanbidding door de Wijzen, De Maagd van de Rozenkrans met kartuizers en De besnijdenis.

Vanaf de dertiger jaren van de zeventiende eeuw exporteerde Zurbarán vanuit Sevilla, de belangrijkste Spaanse haven voor export naar de Nieuwe Wereld, honderden heiligenportretten en religieuze voorstellingen naar Latijns-Amerika. Zo speelde hij in op de enorme vraag naar devotionele kunst in de Spaanse koloniale gebieden. Naast kunstenaar was Francisco de Zurbarán namelijk ook een gewiekst zakenman.

Alonso Rodriguez was een zestiende-eeuwse jezuïtische lekenbroeder die 46 jaar werkte als portier van een klooster. Hij was een vroege aanhanger van de devotie tot de Heilige Harten van Jezus en Maria. Zurbarán schilderde het visioen van Alonso, waarbij hij de hemel, in tegenstelling tot de sobere kleuren van de aardse omgeving, licht en kleurrijk weergaf.

Tiende-eeuwse moslimprinses Casilda bracht stiekem brood aan Christelijke gevangenen. Toen ze betrapt werd, veranderden de broden op miraculeuze wijze in rozen. De kunstenaar schilderde de heilige in prachtig weergegeven fantasievolle kleding. Maar ook armoediger stoffen kon Zurbarán prachtig schilderen. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het hier en daar rafelige habijt van Franciscus van Assisi. De heilige zit geknield in meditatie, een schedel in zijn hand. En als we het toch hebben over het realistisch afbeelden van stoffen: wat te denken van het tasje aan de arm van Sint Margareta van Antiochië? Het zou zojuist in een wereldwinkel gekocht kunnen zijn!

Eén van de meest originele religieuze onderwerpen die Zurbarán met zijn studio produceerde, was de twaalf stammen van Israël. Volgens Genesis werd het land van Jacob verdeeld over zijn twaalf zonen. In Zurbarans tijd geloofden sommige christenen dat de inheemse Amerikanen afstamden van tien van deze stammen. Schilderijen van Jacobs zonen hadden daarom een bijzondere betekenis voor katholieke instellingen die de lokale bevolking wilden bekeren. Elk van de stamvaders werd afgebeeld tegen de achtergrond van een landschap en met een eigen kenmerkend object. Asher draagt een mand met broden, producten van de opbrengst van het land achter hem. De broden zijn met net zoveel detail en precisie geschilderd als de verschillende stoffen.

Een bijzonder intieme religieuze scène toont Maria en Jezus in hun huis in Nazareth. Jezus, een jongen met een krullenbol, heeft zich geprikt terwijl hij een krans met doornen aan het vlechten was. Maria kijkt in gedachten verzonken toe. Zij voorziet Jezus’ toekomstig lot. De krans op zijn schoot wijst vooruit naar de doornenkroon die hem te wachten staat.

Misschien wel een van Zurbarans beroemdste schilderijen toont een lam dat met samengebonden pootjes wacht om geslacht te worden. Het lam verwijst uiteraard naar Christus als het Lam Gods. De wol is zo levensecht geschilderd dat je jezelf ervan moet weerhouden met je hand door de vacht te woelen.

Een aparte categorie in Zurbaráns oeuvre zijn de stillevens. Naast fruit, schilderde hij sobere stillevens met aardewerk vaasjes tegen een donkere achtergrond.

Een bijzonder, voor mij onbekend, werk is zo opgehangen dat je het lang voor je de betreffende zaal binnenkomt al ziet hangen. Het is een enorm hoofd dat recent aan Zurbarán is toegeschreven. Het werk is uniek in de zeventiende-eeuwse kunst en de herkomst is onduidelijk. De eerste vermelding van het doek stamt uit 1661 toen het in het trappenhuis van het Buen Retiro Paleis hing. Een opmerkelijk weetje: röntgenstralen tonen aan dat de afgebeelde persoon aanvankelijk kaal was.

Hoewel Francisco de Zurbarán waarschijnlijk in West-Europa wat minder bekend is dan zijn tijdgenoten Velazquez en Murillo, hoort hij zeker bij de Grote drie van El Siglo de Oro, de Spaanse ’Gouden Eeuw’. Onder de drie was hij beslist de absolute grootmeester in het weergeven van stoffen.

[joostjongepier]

Wat?   Hotel international (1993), I needed you to love Me (2023), You heard me Scream (2022), Rape (2018), Abortion Illustration from Life (1995), The Abortion Waiting Room (1990), Exorcism of the last painting I ever made (1996) (met detail), Ascension (2024), My Bed (1998), The End of Love (2024), I did nothing wrong (2024), I was too young to  be carrying your Ashes (2017-2018), Tracey Emin (Dead Mask) (2002) en I am The Last of my Kind (2019) door Tracey Emin

Waar?   Tentoonstelling Tracey Emin: A Second Life in Tate Modern, Londen

Wanneer?   7 juni 2026

Kunstwerken worden niet zelden in verband gebracht met de biografie van de kunstenaar die ze heeft gemaakt. Soms staat die biografische benadering de waardering van kunstwerken in de weg. Bij de kunstenaar van wie ik vandaag een tentoonstelling bezoek is het echter heel moeilijk om haar kunst niet in verband te zien met haar biografie. Zelden bezocht ik zo’n persoonlijke tentoonstelling als die van Tracey Emin vandaag in Tate Modern.

Tracey Emin werd geboren in 1963 in de Londense wijk Croydon, maar groeide op in de kustplaats Margate. Haar jeugd werd gekenmerkt door financiële problemen en ingrijpende persoonlijke ervaringen. Ze studeerde aan het Maidstone College of Art en het Royal College of Art in Londen. In de jaren negentig brak zij door als lid van een groep kunstenaars die bekendstaat als de Young British Artists. In 1999 werd zij genomineerd voor de prestigieuze Turner Prize, die ze echter niet won. In 2007 vertegenwoordigde zij het Verenigd Koninkrijk op de Biënnale in Venetië.

Tracey Emin kreeg veel aandacht door haar zeer persoonlijke en autobiografische benadering. Zij werd als meisje slachtoffer van seksueel misbruik en onderging twee traumatische abortussen. In haar werk nemen thema’s als liefde, verlies, seksualiteit, trauma en identiteit een belangrijke plaats in.

Hotel International (1993) is een sleutelwerk in het vroege oeuvre van Tracey Emin en geldt als haar eerste grote quilt. De titel verwijst naar Hotel International in Margate, het hotel dat door Emins ouders werd gerund en waar zij een deel van haar jeugd doorbracht. Het werk is daarmee niet alleen een herinnering aan een fysieke plek, maar ook aan de vaak complexe en pijnlijke ervaringen uit haar jeugd. Op de quilt zijn namen van familieleden, plaatsen en persoonlijke gebeurtenissen te lezen. Sommige stoffen zijn afkomstig van meubels, kledingstukken en andere objecten uit haar eigen leven. Daardoor fungeert het werk als een soort visuele autobiografie.

E;en zaal is gewijd aan seks en seksueel geweld. De titels zijn vaak explicieter dan de afbeeldingen, die vaak eerder een gevoel dan een actie weergeven.

Tot ongeveer 2013 maakte Emin Zogenaamde monoprints. De tekeningen kwamen tot stand door te tekenen op de achterkant van een vel papier dat was aangebracht op een dun beïnkte glasplaat. De uiteindelijke monoprint was een spiegelbeeld van de gemaakte tekening en eventuele teksten moesten  dus ook in spiegelbeeld worden geschreven.

Traceys ervaringen met zwangerschap, miskraam en abortus vormen een belangrijk thema in de tentoonstelling. Ten aanzien van dit gevoelige en persoonlijke onderwerp heeft de kunstenaar altijd benadrukt dat vrouwen zelf keuzevrijheid moeten hebben, maar ook de juiste ondersteuning moeten krijgen.

Emin heeft altijd een complexe relatie gehad met schilderkunst. Midden jaren negentig sloot zij zich drie weken lang op in een afgesloten ruimte in een galerie in Stockholm. Het was, zo zei ze, een poging in het reine te komen met de angst en schuldgevoelens die ze rondom schilderen ervoer. Ze leefde in de ruimte, schilderde naakt en bezoekers konden door een lens in de muur binnenkijken en een glimp opvangen van haar proces.

Ascension is een werk dat Emin maakte nadat in 2020 een agressieve vorm van blaaskanker bij haar werd vastgesteld. Ze onderging een aantal zware operaties waarbij haar blaas, baarmoeder, een deel van haar darmen en de helft van haar vagina werden verwijderd. Sindsdien leeft ze met een stoma. Harry Weller, Emins creatief directeur, zegt daarover: “Ik denk dat dat de reden is waarom dit lichaam geen ledematen heeft. Ze had het gevoel alsof haar lichaam uit elkaar werd getrokken.” (uit de audiotour bij de expositie).

Ongetwijfeld Traceys bekendste werk is My Bed, waarmee ze in 1999 werd genomineerd voor de Turner Price. Het is een replica van haar echte bed met daar omheen gebruikte tissues, vuil ondergoed, een wodkafles en nog veel meer. Hoewel het werk indertijd nogal wat stof deed opwaaien, was het niet de bedoeling van de kunstenaar om te schokken. Het werk is een soort zelfportret, waarin de realiteit van het leven wordt getoond met alle chaos, kwetsbaarheden, pijn en worstelingen die daarbij horen.

Een bed komt ook terug in het recent door Tate verworven schilderij The End of Love. Aan het hoofdeind zijn Byzantijnse patronen te zien. Na de kanker moet Tracey rekening houden met de toestand van haar lichaam. Als ze wil schilderen, maar daar eigenlijk te moe voor is, maakt ze deze patronen. Op de kast zit een kat die als een soort beschermgodin neerkijkt op de figuur op het bed.

De laatste zaal bevat ‘staande portretten’, schilderijen die Traceys uit het verleden verbeelden. Zo is er Tracy als meisje en een jonge Tracey die de as van haar moeder draagt. In het midden van de zaal ligt het dodenmasker dat de kunstenaar maakte toen ze 34 was. Het symboliseert de onvermijdelijkheid van het einde. I am The Last of my Kind toont een bleekroze figuur. De tekst achter de figuur eindigt met de woorden: “There is no other Me. I am the last of my kind”.

[joostjongepier]

Wat?   The Artist in his Studio (1865-1866), Whistler Smoking (1856-1860), Arrangement in Grey and Black, No. 1 (Portrait of the Painter’s Mother) (1871), Portrait of Dr William McNeill Whistler (1871-1873), Symphony in White, No. 2: The Little White Girl (1864) (met detail), Nocturne: Blue and Gold, Southampton Water (1872), Nocturne: Black and Gold, The Fire Wheel (1875), Fondamente dei Mori (1879-1880), The Thames at Battersea (ca. 1876-1878), La Vieille aux Loques (Old Woman with Rags) (1858), The Little Nude Model, Reading (Rose Pettigew) (1889-1890), Gold and Brown, Dordrecht (ca. 1884), Grey and Silver, North Sea (ca. 1884), Off the Dutch Coast (1883-1884) en Marsh in Zeeland (ca. 1900) door James McNeill Whistler

Waar?   Tentoonstelling James McNeill Whistler in Tate Britain, Londen

Wanneer?   7 juni 2026

James McNeill Whistler werd geboren in de Verenigde Staten in 1834. Als kind woonde hij enkele jaren in Rusland, waar zijn vader werkte als ingenieur. Hij studeerde korte tijd aan de militaire academie van West Point, maar koos vervolgens voor een carrière als kunstenaar. In 1855 verhuisde hij naar Parijs en vanaf 1859 woonde hij voornamelijk in Londen. Whistler was een van de belangrijkste vertegenwoordigers van het estheticisme, dat kunst vooral om haar schoonheid waardeerde en niet om haar morele of verhalende inhoud.

Aan het begin van de tentoonstelling zien we de kunstenaar in zijn studio. Hij is aan het werk terwijl twee van zijn modellen relaxen. Whistlers studio was zowel een werk- als een ontmoetingsplaats. De kunstenaar werkte bewust aan zijn imago als bohemien. Hij schilderde zichzelf met strohoed, een sigaret rokend. We zien hoe hij de rook uit zijn mond blaast.

Portretten vormen een belangrijke categorie in Whistlers oeuvre. Zijn beroemdste werk is ongetwijfeld Arrangement in Grey and Black, No. 1, een portret van zijn moeder. Zoals vaak gaf de kunstenaar aan dit portret een muzikale titel. Daarmee benadrukte hij dat schilderkunst, net als muziek, een abstracte schoonheid kon bezitten. Moeder Anna kwam in 1863 naar Londen om te ontsnappen aan de Amerikaanse Burgeroorlog. Twintig jaar na haar mans dood droeg ze nog steeds rouwkleding. Het toelichtende bordje bij dit museum schetst de kern van dit schilderij mijns inziens heel treffend: “Anna lijkt achteruit te kijken in een wereld die vooruit kijkt.”

Whistler schilderde ook zijn broer William, die in de Amerikaanse Burgeroorlog werkte als legerchirurg aan de kant van de Confederatie, die vocht voor het behoud van slavernij in het zuiden van de Verenigde Staten. Nadat de confederale troepen waren verslagen, vestigde William zich in Londen.

Joanna Hiffernan leefde samen met Whistler tot zijn moeder bij hem introk. Joanna poseerde regelmatig voor de kunstenaar. In Symphony in White, no. 2 schilderde Whistler haar, leunend op de schoorsteenmantel in hun huis in Chelsea. Haar waaier is gedecoreerd met een houtsnede van Hiroshige. De invloed van Japanse kunst, met name houtsneden, is waarneembaar in Whistlers composities en vlakverdeling.

Een aparte categorie in Whistlers werk wordt gevormd door zijn Nocturnes, sfeervolle rivier- en stadsgezichten in mist of schermerlicht. In 1877 schreef Ruskin een vernietigende recensie over Whistlers schilderij Nocturne: Black and Gold, The Falling Rocket. Ruskin beschuldigde de kunstenaar ervan het publiek op te lichten door „tweehonderd guineas te vragen voor het gooien van een pot verf in het gezicht van het publiek”. Whistler spande daarop een proces aan wegens smaad. De jury stelde Whistler in het gelijk en kende hem een symbolische schadevergoeding van één farthing (een kwart penny) toe. Hoewel hij juridisch won, waren de proceskosten zo hoog dat hij kort daarna failliet ging. Later genoot hij opnieuw aanzien en werd hij internationaal erkend als een vernieuwend kunstenaar. Hij overleed in Londen in 1903.

Naast schilderijen omvat Whistlers werk ook pastels, aquarellen, etsen en lithografieën.

In de laatste twintig jaar van zijn leven reisde Whistler veel. Hij bezocht ook Nederland, onder meer Dordrecht en mijn geboorteprovincie Zeeland. Whistler droeg altijd een klein schetsboek bij zich, waarin hij spontane schetsen kon maken. Sommige van deze kleine schetsen behandelde hij als voltooide kunstwerken en signeerde die met een vlinder. De kunstenaar waardeerde de werkjes op draagbaar formaat die hij tijdens zijn reizen maakte evenzeer als zijn grote werken. Ik kan daar alle begrip voor opbrengen, want ik zou die charmante schetsjes graag meenemen en bij mij thuis aan de muur hangen. Maar mogen die enorme, ongetwijfeld qua tijd passende en waardevolle, lijsten dan alsjeblieft achterblijven in Tate Britain?

[joostjongepier]

Wat?   Hollywood Boulevard (1997), Ball Watching (1997), Ball Watching (Five-a-Side) (2010), Skiffle (2023-2026), Peter’s Sitters II (2009), Country Club Series: Chicken Wire (2008), Rafting (2026), Drifters (2026), JVC (2026) en The Visit (2026) door Hurvin Anderson

Waar?   Tentoonstelling Hurvin Anderson in Tate Britain, Londen

Wanneer?   6 juni 2026

Hurvin Anderson werd in 1965 in Birmingham geboren als zoon van Jamaicaanse ouders. Zijn ouders behoorden tot een grote groep die uit het Caraïbisch gebied naar het Verenigd Koninkrijk kwam om de daar heersende personeelstekorten te helpen oplossen. Hurvin was het eerste kind in het gezin dat in Groot-Brittannië werd geboren. Na verschillende banen koos hij voor een kunstopleiding. Hij studeerde schilderkunst aan het Wimbledon College of Art en behaalde vervolgens een master aan het Royal College of Art in Londen. Tijdens zijn opleiding ontwikkelde hij een speciale belangstelling voor de relatie tussen figuratie en abstractie. Zijn Jamaicaanse achtergrond en zijn ervaringen als Black British kunstenaar vormden een belangrijke inspiratiebron voor zijn werk. Vanaf de jaren negentig verwierf hij steeds meer erkenning. In 2017 werd hij genomineerd voor de prestigieuze Turner Prize. Tegenwoordig geldt hij als een van de belangrijkste hedendaagse Britse schilders.

Het oeuvre van Anderson draait om thema’s als: herinnering, identiteit, migratie en verbondenheid met plaats. Hij werkt vaak vanuit oude foto's, persoonlijke herinneringen en indrukken van zowel Groot-Brittannië als het Caribisch gebied. Anderson vermijdt vaak een eenduidig verhaal; zijn schilderijen hebben een dromerige, soms melancholische sfeer.

Hollywood Boulevard is een van de weinige werken waarin Anderson zichzelf afbeeldt. Hij schildert zichzelf met zijn vader, staande voor een pub in Birmingham. Een zwarte cowboy verschijnt op de achtergrond. Deze is ontleend aan een poster van de film Harlem on the Prairie (1937).

Anderson en zijn vrienden voetbalden regelmatig in Handsworth Park. Daarbij schopten ze hun bal vaak per ongeluk in het meer. Op één zo’n moment maakte Anderson een foto van de groep. Die foto was de basis voor de Ball Watching-serie(1997-2010).

Een thema dat regelmatig terugkeert in Andersons werk is de Afro-Caraïbische barbershop, die een ontmoetingsplaats voor de gemeenschap vormde. Een bijzonder werk in deze serie is Peter’s Sitters II, dat zich onderscheidt door een sobere compositie. Een zwarte man zit in een kappersstoel. We zien de man op de rug. De achtergrond bestaat uit twee samengevoegde rechthoeken. Figuratie wordt hier gecombineerd met abstractie.

Andere terugkerende motieven in Andersons werk zijn hekken, roosters, gordijnen en andere elementen die tegelijk verbinding als uitsluiting suggereren. Een goed voorbeeld is Chicken Wire uit de Country Club-serie. We kunnen binnenkijken, maar worden tegelijk buitengesloten. De club is voorbehouden aan een elitaire, koloniale groep.

De laatste zaal van de expositie in Tate Britain is gewijd aan vier nieuwe werken die Hervin Anderon speciaal voor deze tentoonstelling maakte. Het zijn twee paren, waarvan de werken tegenover elkaar zijn opgehangen. Het ene paar is gebaseerd op historische foto’s uit Jamaica onder Britse heerschappij. Een man en een vrouw varen met een vlot op de rivier. Ze eisen ruimte voor zichzelf op, zich onttrekkend aan de koloniale overheersing.

Op een derde werk klimmen kinderen in een boom om stiekem appels te plukken. Ze kijken uit op het vierde schilderij waarop keizer Haile Selassie van Ethiopië in 1966 aankomt op Jamaica en wordt begroet door een enthousiaste menigte. Het bezoek leidde tot wereldwijde belangstelling voor de religieuze en politieke boodschap van de Rastafari-beweging, die zijn wortels heeft in Jamaica. Rastafari's geloven in de goddelijkheid van Haile Selassie, die door veel aanhangers gezien wordt als de reïncarnatie van Jezus.

“Ik ben geïnteresseerd in zelfbeschikking. Het begon met het stiekem plukken van appels: het idee van kinderen in bomen gaf vorm aan iets. Wat betekent het om onze eigen gedachten en ideeën te hebben over hoe we leven?” (Hervin Anderson)

[joostjongepier]

Wat?   Norwegian Landscape (1909), Norwegian Landscape with a Pine Tree (1908-1910), Landscape with a Church (1913-1914), Forest Motif (1913), Lake Kasaritsa (1915/16-1917), Lake Saadjärv, Äksi Church (1923-1924), Portrait of a Norwegian Girl (1909), Young Rom (1915), Portrait of a Woman (1923-1924) en Lilacs (ca. 1915)

Waar?   Tentoonstelling Konrad Mägi in Dulwich Picture Gallery, Londen

Wanneer?   6 juni 2026

Ik had nog nooit van hem gehoord en volgens de publiciteit van het museum is hij ook grotendeels onbekend in het Verenigd Koninkrijk. Toch is Konrad Mägi in eigen land, Estland, een beroemdheid. Dulwich Picture Gallery, de oudste openbare kunstgalerie van Engeland, wijdt nu een tentoonstelling aan deze pionier van de moderne kunst in Estland. Eerder zag ik in dit zelfde museum een tentoonstelling van een in West-Europa even onbekende beroemdheid uit een van de Baltische Staten, namelijk Mikalojus Konstantinas Čiurlionis uit Litauwen. Het lijkt een doelstelling van dit museum om in West-Europa minder bekende kunstenaars onder de aandacht te brengen en dat verdient wat mij betreft een ‘like’.

Nu dus Konrad Mägi (1878-1925) in de Dulwich Picture Gallery. Hij werd geboren in Zuid-Estland en groeide op in een landschap van bossen, heuvels en meren. Dat landschap zou later een blijvende inspiratiebron voor zijn werk vormen. Na een opleiding in Sint-Petersburg en verblijven in Finland, Parijs en Noorwegen ontwikkelde hij een geheel eigen schilderstijl. Rond 1913 keerde hij terug naar Estland, waar hij uitgroeide tot een centrale figuur in het kunstleven. Hij was betrokken bij de oprichting van de kunstschool Pallas in Tartu, waarvan hij de eerste directeur werd. Mägi overleed op zesenveertigjarige leeftijd, verzwakt door fysieke en mentale problemen. Ondanks zijn relatief korte carrière oefende Konrad Mägi grote invloed uit op de ontwikkeling van de Estse moderne kunst.

Mägi schilderde vooral landschappen. Als we kijken naar Norwegian Landscape zien we in eerste instantie een landschap dat is opgebouwd uit kleurvlakken. Bij nadere beschouwing blijken die kleurvlakken echter weer te bestaan uit een grote hoeveelheid kleine verfstrookjes in verschillende kleuren naast elkaar. Het doet denken aan het pointillisme, maar dan niet met puntjes maar met wat grotere kleurvlakjes.

Norwegian Landscape with  a Pine Tree doet vooral symbolistisch aan. De kunstenaar lijkt zich hier te hebben laten beïnvloeden door het werk van Edvard Münch. Overigens is ook de invloed van de toen populaire Art Nouveau in het werk te herkennen.

In de zomers van 1913 en 1914 bezocht Mägi de eilanden Saaremaa en Vilsandi. De reden hiervoor lag deels in zijn verslechterende gezondheid. Hij hoopte dat de modderbaden van Saaremaa een heilzame invloed zouden hebben op zijn pijnlijke gewrichten. Tijdens zijn verblijf op de eilanden produceerde de kunstenaar een serie schilderijen waarin het Estse landschap voor het eerst op een modernistische manier werd weergegeven.

Mägi bracht de zomers van 1923 en 1924 met studenten van de Pallas kunstschool door aan het Saadjärv meer in het zuiden van Estland. Aan het eind van de zomer van 1924 nam zijn ziekte zodanig toe dat hij verzocht om van zijn taak ontheven te worden.

Naast landschappen schilderde Mägi ook portretten. In Noorwegen schilderde hij Gerdi, de veertienjarige dochter van communistisch politicus Adam Egede-Nissen. Het meisje zou later een beroemd actrice worden. Mägi schilderde Gerdi met aan beide zijden een strik in het haar. Ze kijkt strak vooruit. Haar traditionele Noorse jurk gaat vrijwel op in de kleurrijke decoratieve achtergrond. Je zou verwachten dat zo’n druk decor de aandacht zou afleiden, maar niets is minder waar. Meisje en achtergrond vormen een organische eenheid.

Ook het portret van een jonge Roma-man is weergegeven tegen een decoratieve achtergrond. De kunstenaar bracht veel tijd door onder de Roma in Zuid-Estland en schilderde een aantal van hen. De jongeman maakt niet de indruk te poseren. Het is net alsof hij toevallig even in beeld is.

Later in zijn leven schilderde Mägi weinig portretten meer. Uitzondering is Portrait of a Woman (Ludmilla Allik). De geportretteerde is waarschijnlijk de dochter van een lokale boer en studeerde aan de Universiteit van Tartu. Het werk is geschilderd in een hoekige, haast kubistische stijl en roept associaties op met beelden van Maria: neergeslagen ogen, sluier over het hoofd, blauwe mantel. Het is dan ook niet verbazingwekkend dat het schilderij de bijnaam ‘Madonna’ kreeg.

Konrad Mägi schilderde in zijn leven slechts een tiental stillevens, een aantal daarvan met seringen. Seringen waren indertijd overal in Estsland te vinden. Net als bij de portretten is de achtergrond kleurrijk en gedetailleerd, wat ook geldt voor het tafelkleed.

In 1924 werd Mägi behandeld in een sanatorium in Duitsland. Toen hij het jaar daarop terugkeerde in Tartu ging zijn gezondheid snel achteruit. Hij begon zijn werk te vernietigen. Zijn studenten grepen in en brachten hem naar een psychiatrische inrichting. Daar overleed hij op 15 augustus 1925.

[joostjongepier]

I.M. David Hockney (1937-1926)

[joostjongepier]

Wat?   Reclining Figure (1936), Large Reclining Figure (1983), Mother and Child (1978), Reclining Mother and Child (1075-1976), Figure in a Shelter (1983), Family Group (1948-1949), Large Two Forms (1969), Three Piece Sculpture: Vertebrae (1968-1969), Working Model for Spindle Piece (1968-1969), Large Spindle Piece (1968), Upright Motive 5 (1955-1956) met op de achtergrond Upright Motive 9 (1979), Upright Internal/External Form (1952-1953) en Goslar Warrior (1973-1974) door Henry Moore

Waar?   Tentoonstelling Henry Moore: Monumental Nature in Kew Gardens, Londen

Wanneer?   5 juni 2026

Vandaag breng ik een bezoek aan een van de oudste en grootste botanische tuinen in de wereld. Met een oppervlakte van 132 hectare, 50.000 planten, de grootste 19e-eeuwse kas, een Chinese pagode, een treetop walkway en nog veel meer, is de tuin een attractie van formaat. Sinds 2003 is Kew Gardens opgenomen op de UNESCO Werelderfgoedlijst.

Mijn bezoek aan Kew Gardens is niet gericht op het vergroten van mijn kennis van tropische planten, noch op het beklimmen van de Chinese pagode, laat staan de treetop walkway. Ik ben hier (hoe kan het ook anders?) voor kunst. Kew Gardens herbergt negen maanden lang een grote tentoonstelling met werk van de beeldhouwer Henry Moore. Naast een expositie van kleiner werk in de Shirley Sherwood Gallery of Botanic Art, staan verspreid over het terrein dertig monumentale beelden. De expositie is opgezet in samenwerking met de Henry Moore Foundation, die in 1977 is opgericht door de kunstenaar. De Foundation houdt zich bezig met kunsteducatie en het behoud van de nalatenschap van de kunstenaar.

Henry Moore (1898–1986) werd geboren in Castleford, in het graafschap Yorkshire, als zoon van een mijnwerker. Na zijn diensttijd tijdens de Eerste Wereldoorlog studeerde hij aan de kunstacademies van Leeds en Londen. In de jaren twintig maakte hij studiereizen naar Europa, waar hij kennismaakte met uiteenlopende kunsttradities en archeologische vondsten. Tijdens de Tweede Wereldoorlog verwierf hij grote waardering met zijn tekeningen van Londense burgers die tijdens bombardementen bescherming zochten in metrostations. Na 1945 groeide zijn reputatie snel en ontving hij opdrachten uit binnen- en buitenland. Moore overleed in 1986 op 88-jarige leeftijd in Much Hadham, Hertfordshire.

Aan de hand van een plattegrondje van het terrein waarop alle kunstwerken zijn aangegeven, ga ik op pad. Mijn speurtocht leidt naar de uiterste grenzen van het immense terrein. Een dagdeel lang ben ik op pad. Aan het eind van mijn tocht heb ik alle dertig grote (en in de galerie nog enkele tientallen kleinere) beelden van Moore gezien. Van de grote beelden staan er achtentwintig in de buitenruimte. Twee beelden staan in Temperate House, de kas waarin de grootste planten zijn tentoongesteld.

Moore’s beelden zijn in te delen in een aantal categorieën:

- Liggende figuren (Reclining Figures)

Veruit Moore’s bekendste onderwerp. Vanaf de jaren twintig tot aan zijn laatste jaren maakte Moore talloze variaties op het liggend menselijk lichaam. Deze beelden zijn vaak sterk vereenvoudigd en abstract, maar behouden een herkenbare menselijke vorm.

- Moeder en kind

Een tweede belangrijk thema is de relatie tussen moeder en kind, een universeel menselijk onderwerp. De beelden benadrukken vaak bescherming, verbondenheid en zorg.

- Familiegroepen

In de naoorlogse periode maakte Moore een aantal beelden van gezinnen, vaak bestaande uit vader, moeder en kind.

- Twee- en drievoudige figuren

Moore experimenteerde geregeld met composities van meerdere figuren die met elkaar in relatie staan en een onderlinge spanning creëren.

- Abstracte organische vormen

Vanaf de jaren dertig ontwikkelde hij beelden die zijn geïnspireerd op natuurlijke vormen zoals botten, stenen, wortels, schelpen en rotsformaties.

- Verticale werken

Geïnspireerd door bomen, staande stenen en houtsnijwerk van inheemse Amerikaanse stammen, maakte Moore ook een aantal verticale werken.

- Binnen- en buitenvormen

Een belangrijk motief is de verhouding tussen een omhullende vorm en een kleinere vorm daarbinnen. Deze zogenoemde Internal/External Forms roepen associaties op met zaadpeulen, schelpen of de baarmoeder,

- Krijgers

Tijdens zijn carrière maakte Moore drie grootschalige beelden van krijgers. Het laatste van deze drie was in opdracht van de Duitse stad Goslar.

De beelden van Henry Moore kenmerken zich vrijwel allemaal door vloeiende, organische vormen. Veel beelden hebben openingen of ‘gaten’. Voor Moore waren zulke holtes even belangrijk als de massieve delen van de sculptuur. Ook benadrukte de kunstenaar dat zijn beelden geen voor- en achterkant hadden. Ze moesten van alle kanten te benaderen zijn.

Na een dagdeel wandelen heb ik alle hoeken van het immense terrein aangedaan. Ik heb dertig monumentale beelden gezien en een bezoek gebracht aan de Shirley Sherwood Gallery of Botanical Art om de kleinere sculpturen van Henry Moore te bekijken. Mijn hoofd zit inmiddels vol kunst en mijn voeten voelen alsof ze er ieder moment de brui aan kunnen geven. Ik laat alle overige bezienswaardigheden in Kew Gardens dan ook voor wat ze zijn en keer terug naar Paddington. Hoog tijd voor een pint!

[joostjongepier]

Wat?   Christ Among the Doctors (ca. 1650-1665) (met detail) en The Calling of St. Matthew (met detail) (ca. 1655-1665) door Charles Wautier, Buste van een jonge man in profiee door Jacob van Oost II of Michaelina Wautier en St. John the Evangelist (ca. 1656-1659) door Michaela Wautier

Waar?   Tentoonstelling Michaelina Wautier in de Royal Academy, Londen

Wanneer?   5 juni 2026

Het schilderij met de twaalfjarige Jezus te midden van de Schriftgeleerden is op stilistische gronden toegeschreven aan Michaelina’s broer Charles. Sommigen hebben in de figuur van Jezus echter de hand van Michaelina menen te herkennen.

De roeping van Mattheüs is geschilderd door Charles, maar ook hier is geopperd dat Michaelina er een bijdrage aan heeft geleverd en dat de jongen met het boek en Jezus van haar hand zijn.

Ik ben wel gevoelig voor deze suggesties. De genoemde personen hebben een wat gladder (als dat het juiste woord is) voorkomen dan de overige personen. Michaelina was bovendien in zekere mate gespecialiseerd in het schilderen van kinderen.

En nu we zijn aangekomen in het land van gissen en suggesties, ga ik nog even door.

Op de tentoonstelling Krasse koppen in Antwerpen hing, naast het portret van een jongen door Michaela Wautier, ook nog een ander werk. Ik schreef daar toen het volgende over:

“Op 11 november 2018 bezocht ik Galerij Prins Willem V in Den Haag. In dit eerste openbare museum in Nederland hangen schilderijen in rijen boven elkaar. Mijn oog viel toen op een werk waar ik het volgende over schreef: “In de veelheid van doeken, viel een werk van een onbekende meester me op. Hoewel hoog opgehangen en moeilijk te zien, vond ik Buste van een jongeman van Jacob van Oost II mooi. Een sprekende kop met lang haar en volle lippen, de ogen starend in de verte.” Tot mijn grote genoegen zie ik ditzelfde schilderij terug op deze tentoonstelling, dit keer keurig op ooghoogte en goed uitgelicht. Ook nu ik het schilderij wat beter kan bekijken, blijft mijn positieve oordeel over dit werk overeind. Als ik het tekstbordje naast het doek lees, wacht mij een verrassing. Stond het werk in Den Haag aangemerkt als werk van Jacob van Oost II, nu wordt als maker vermeld: “Jacob van Oost II of Michaelina Wautier”. Als dit laatste klopt, heeft deze kunstenares wat mij betreft op deze expositie dubbele punten gescoord!”

Inmiddels ken ik het werk van Michaelina Wautier wat beter en ga ik een stapje verder: het lijkt mij alleszins aannemelijk dat het werk aan Wautier moet worden toegeschreven. Figuren van deze kunstenaar hebben vaak vrij dikke lippen en niet zelden een wat dromerige omhoog geslagen blik. Op deze tentoonstelling in Londen hangt een werk dat wat mij betreft veel overeenkomsten vertoont met Buste van een jonge man in profiel, namelijk een portret van de evangelist Johannes.

Ik ben natuurlijk geen expert, maar het zou leuk zijn als zij die dat wel zijn de omstreden toeschrijving nader zouden onderzoeken en tot een oordeel zouden komen.

[joostjongepier]

Wat?   Study of the Medici Ganymed Bust (ca. 1640-1650), Self-portrait (ca. 1650), Portrait of Martino Martini (1654), Portrait of a Military Commander (1646), The Five Senses (Sight, Hearing, Smell, Feeling, Taste) (1650), Boys Blowing Bubbles (ca. 1650-1655), Flower Garland with a Dragonfly (1652), St. Joseph (ca. 1655), The Education of the Virgin (1656), The Annunciation (1659) en The Triumph of Bacchus (ca. 1655-1659) door Michaelina Wautier

Waar?   Tentoonstelling Michaelina Wautier in de Royal Academy, Londen

Wanneer?   5 juni 2026

Anderhalf jaar geleden (8 januari 2024) bezocht ik de tentoonstelling Knappe koppen in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen. Daar zag ik voor het eerst werk van Michaelina Wautier, de enige vrouwelijke kunstenaar op die tentoonstelling. Eerder dit jaar zag ik nog een paar werken van haar in Gent op de expositie Onvergetelijk. En nu wijdt de Royal Academy of Arts in Londen een solotentoonstelling aan deze zeventiende-eeuwse kunstenaar.

Michaela Wautier werd geboren in Namen. Michaela’s oudere broer Charles werkte ook als schilder. Ze woonden samen in Brussel, waar ze waarschijnlijk ook een atelier deelden. Michaelina bleef ongehuwd, waardoor ze als vrouw een zekere mate van vrijheid genoot. Over haar leven is verder weinig bekend. Er zijn geen persoonlijke documenten overgeleverd en archiefbronnen leveren ook nauwelijks informatie op.

De enige tekening die bekend is van Michaelina Wautier stelt het hoofd van een antiek Romeins beeld voor. Het natekenen van klassieke beelden vormde een belangrijk deel van de academische training van schilders, waartoe vrouwen geen toegang hadden. Dat maakt deze tekening van Michaelina opmerkelijk.

Michaelina’s enige bekende portret van een vrouw is een zelfportret. De kunstenaar portretteert zichzelf duidelijk als schilder, gezeten achter een ezel, pallet in de hand. De kleding die ze draagt is echter meer geschikt voor iemand die geportretteerd wordt dan voor een schilder: een zijden witte jurk, een zwart fluwelen mantel en een parelketting. Ik neem aan dat ze, als ze daadwerkelijk aan het schilderen was, andere kleren aan had.

De portretten van Wautier tonen levensechte, psychologisch geloofwaardige personen. Zo is er jezuïet Martino Martini, die in 1640 naar China reisde en een grote bewondering ontwikkelde voor de cultuur van dat land. De kunstenaar beeldt hem af in traditionele Chinese kledij. De door haar afgebeelde militaire commandant heeft een karaktervol hoofd, dat goed uitgelicht wordt tegen een donkere achtergrond.

De fraaiste portretten van Michaelina Wautier betreffen echter kinderen. Het hoogtepunt daarvan op deze tentoonstelling is de serie De vijf zintuigen. De serie werd als verloren beschouwd, tot ze in 2019 opdook op een veiling. De jongens die model stonden voor Het gehoor en Het gezicht zien we ook terug op een schilderij met bellenblazende jongens. Waarschijnlijk vroeg Michaelina jongens uit haar eigen omgeving om voor haar te poseren.

Michaela Wautier was een veelzijdig schilder. Naast voor vrouwen geschikt geachte genres als stillevens, schilderde ze ook veel religieuze scènes. Behalve portretten van heiligen waren dit scènes als de opvoeding van Maria en de annunciatie.

Het meest prestigieuze en monumentale werk op deze tentoonstelling is ongetwijfeld The Triumph of Bacchus. Het toont dat de kunstenaar in staat was mannelijk naakt anatomisch correct weer te geven. De god van de wijn wordt niet, zoals gebruikelijk, vervoerd op een kar, maar gedragen in een soort kruiwagen. Eén persoon kijkt de toeschouwers recht in de ogen: Michaelina. Bij wijze van signatuur plaatste zij zichzelf te midden van de Bacchus-vereerders.

[joostjongepier]

Wat?   Blind Patriotism (2026) door Banksy

Waar?   Waterloo Place, Londen

Wanneer?   4 juni 2026

Na mijn bezoek aan Apsley House vervolg ik mijn wandeling naar Trafelgar Square om een bezoek te brengen aan The Chandos voor de eerste pint van dit verblijf in Londen. Zo’n vijfenveertig jaar geleden bezocht ik deze pub voor het eerst en ik ben sindsdien nooit in Londen geweest zonder minstens één keer deze pub aan te doen. Ik kijk dan ook uit naar een pint Samuel Smith’s Extra Stout.

Voor het zover is komt er echter nog een kunstwerk op mijn pad. Voor me rijst een zuil op met daar bovenop de hertog van York. Het is het eerste van een reeks beelden die hier staan. Ik ben aangekomen op Waterloo Place. Op dat moment realiseer ik me dat deze locatie onlangs in het nieuws was omdat er een gloednieuw  kunstwerk van de mysterieuze kunstenaar Banksy was opgedoken. En inderdaad, even voorbij de hertog op zijn pilaar staat een sokkel met Blind Patriotism. Een man in pak marcheert voorwaarts. De vlag die hij in zijn hand houdt, waait op en bedekt zijn gezicht. De man marcheert geblinddoekt voorwaarts, zijn linkervoet al over de rand van de sokkel. Een val lijkt onvermijdelijk.

De boodschap van het beeld is duidelijk: fanatiek nationalisme en het blind volgen van een vlag gaat ten koste van kritisch denkvermogen en kan fatale gevolgen hebben. De plaatsing op Waterloo Place is niet toevallig. Het kunstwerk staat te midden van beelden die Britse macht en nationale trots verheerlijken.

Aanvankelijk was het nog even de vraag of het werk een ‘echte Banksy’ was. Deze twijfel werd weggenomen toen de kunstenaar het werk claimde en een video van de installatie op zijn Instagram-account plaatste.

Westminster City Council, onder wiens gezag het gebied valt, plaatste dranghekken om het beeld om het te beschermen en vertelde de BBC dat het voorlopig voor het publiek toegankelijk blijft “to view and enjoy”. Dat heb ik gedaan. En nu op naar mijn pint!

[joostjongepier]

Wat?   Santiago (St. James the Great) (ca. 1630) door José Ribera, The Watter-seller of Seville (1618-1622) en Pope Innocent X (1650) door Diego de Silva y Velazquez en The wedding Party (1667) door Jan Steen

Waar?   Apsley House, Londen

Wanneer?   4 juni 2026

Vandaag ben ik voor een vierdaagse kunstmarathon aangekomen in Londen. Nadat ik me heb geïnstalleerd in mijn hotel, besluit ik een wandeling te gaan maken. Ik loop naar het dichtbij gelegen Hyde Park, langs het Serpentine Lake naar het oosten. Het is ongeveer half vier als ik het park uitkom bij Wellingtons Arch. Deze ereboog werd opgericht voor Arthur Wesseley, hertog van Wellington, na het verslaan van Napoleon bij Waterloo in 1815. Tegenover de boog staat het vroegere woonhuis van Wellington, nu een klein maar aantrekkelijk museum. Ik heb nog anderhalf uur voor het museum zijn deuren zal sluiten, dus besluit ik naar binnen te gaan. Ik bezocht Apsley House een paar keer eerder. Het beschikt over een aantrekkelijke collectie schilderijen, waarvan ik vooral enkele werken van Velazquez graag wil terugzien.

Ik hang mijn jas aan de kapstok op de benedenetage. Daar is ook een kleine expositie ingericht met persoonlijke eigendommen van de hertog, waaronder zijn sloffen en slaapmuts. Na ook nog even rondgekeken te hebben op de begane grond, ga ik via de monumentale hal naar boven. In de hal bevindt zich het gigantische beeld van een, op een schaamblad na, naakte Napoleon als Mars, de vredebrenger. Ik schreef in dit kunstdagboek eerder over dat beeld (12 januari 2020).

Op de eerste etage bevindt zich onder meer de Yellow Drawingroom. Deze zaal is vanaf beide kanten afgezet met een rood touw. Je kunt naar binnen kijken, maar het is  duidelijk niet de bedoeling dat je de ruimte betreedt. Halverwege de zaal zie ik een schilderij waarvan ik onmiddellijk denk te weten wie de schilder is. Ik kan de naam op het bordje onder het werk echter niet lezen. Met mijn camera probeer ik de tekst te vergroten, maar de naam blijft onleesbaar. Juist op dat moment komt de medewerker van wie ik mijn kaartje kocht langslopen. Ik vraag hem of hij me kan vertellen wie de schilder is. In plaats van me antwoord te geven, verwijdert hij het touw en laat me binnen in het ‘heilige der heilige’. Ik mag rondkijken zolang ik wil. Mijn vermoeden blijkt juist. De kale man op het schilderij is Santiago (Johannes de Meerdere) en de maker is José Ribera, bijgenaamd lo Spagnoletto. De Spaanse schilder werkte lange tijd in Italië, met name in Napels. Hij schilderde heel wat heiligen, waarbij zijn hand vaak onmiddellijk te herkennen is. Samen met de museummedewerker bekijk ik het werk en we verbazen ons over de gedetailleerde en levensechte weergave van het gelaat van de heilige.

Samen lopen we vervolgens naar de volgende zaal, waar mijn favoriet hangt: de waterverkoper van Sevilla door Diego Velazquez. Het zijn niet zo zeer de mensen op dit werk die mijn aandacht trekken, als wel de grote waterkruik. De manier waarop Velazquez schildert hoe waterdruppels langs de kruik omlaag kruipen, is fenomenaal. Een andere museummedewerkster voegt zich bij ons. Ze vertellen me een theorie over het schilderij die nieuw voor me is. De drinkende man op de achtergrond zou mogelijk een zelfportret van Velazquez zijn. Overigens wordt ook wel beweerd dat de drie personen op het doek staan voor drie leeftijdsfasen van de mens: kindertijd, volwassenheid, ouderdom.

Naast De waterverkoper hangt een ander werk van Velazquez, namelijk een portret van paus Innocentius X. Het is waarschijnlijk een schets die tijdens een poseersessie werd gemaakt en diende als basis voor het portret van de paus in Galleria Doria Pamphilj in Rome. De persoonlijkheid van deze paus spat als het ware van het doek. Het was vast geen gemakkelijke man, deze Innocentius. Hier zit geen onzeker mannetje; dit is iemand die weet wat hij wil en weet dat hij dat ook gedaan zal krijgen.

Velazquez schilderde zichzelf mogelijk op de achtergrond in De waterverkoper; vrijwel zeker schilderde ook Jan Steen zichzelf als personage op The Wedding Party. Deze kunstenaar zette zich niet bescheiden op de achtergrond, maar pontificaal vooraan op het schilderij. Zo te zien heeft hij al een paar glaasjes achterover geslagen. En daar zat beslist geen water in!

[joostjongepier]

Wat?   Squally Weather (18401-845), Harlech Castle, from Tygwyn Ferry, Summer’s Evening Twilight (1799), Dort or Dortrecht: The Dort-Packetboat from Rotterdam Becalmed (1818), Ship in a Storm (ca. 1826), Study of Sea and Sky (1820-1826), The evening Gun (ca. 1825), Bridge and Monument (1820-1825), Shields Lighthouse (1820-1826) and Catania, Sicily (ca. 18250 door Joseph Mallord William Turner

[en ter vergelijking bij Turners Dort-Packetboat: De Maas bij Dordrecht door Aelbert Cuyp]

Waar?   Tentoonstelling Water & Licht in Dordrechts Museum, Dordrecht

Wanneer?   9 mei 2026

Joseph Mallord William Turner (1775-1851) was de ultieme schilder van water: van kalme havens tot woeste zeeën. Daarbij putte hij inspiratie uit de zeventiende-eeuwse Hollandse schilderkunst. Daarbinnen nam Aelbert Cuyp voor Turner een bijzondere plaats in. Hij bewonderde vooral de manier waarop Cuyp het licht liet weerspiegelen op het water. Er waren in het negentiende-eeuwse England veel werken van Cuyp te zien, in tentoonstellingen en bij verzamelaars thuis. Turner bestudeerde ze aandachtig en zodra hij de kans kreeg reisde hij naar de geboortestad van Cuyp: Dordrecht. Hij bezocht Nederland, en ook Dordrecht, meerdere keren.

Dankzij een samenwerking met het Yale Center for British Art in New Haven toont het Dordrechts museum een tiental werken van Turner, afkomstig uit de Paul Mellon Collection. Deze verzameling is nooit eerder in Nederland te zien geweest.

Het eerste werk dat we te zien krijgen, is haast abstract. De zee is onstuimige; de storm raast over het water. Als je goed kijkt zie je in het midden het opbollende zeil van een schip. Daarachter lijken zich nog wat andere schepen te bevinden. Op de voorgrond rollen de golven af en aan en zorgen voor een schuimende zee.

Op basis van tekeningen die hij maakte van Harlech Castle in Wales werkte Turner de schetsen in Londen uit tot een olieverfschilderij. De hoofdrol is echter niet weggelegd voor het kasteel, maar voor het licht van de avondzon. De schemering dompelt de hele scene in een zachte gloed.

Het hoogtepunt van de expositie vormt het grootschalige werk Dort, of Dordrecht: de aankomst van de pakketboot tussen Dordrecht en Rotterdam. Toen het schilderij in 1818 werd geëxposeerd in de Royal Accademy waren de bezoekers verbluft door de kleuren en het licht. De kunstenaar liet zich inspireren door Cuyps De Maas bij Dordrecht en bracht zo een ode aan de Oude Meester. Maar Turner zou Turner niet zijn als hij die niet trachtte te overtreffen. Niet alleen is het formaat aanzienlijk groter (Cuyp: 114,9 X 170,2; Turner: 157,5 X  233,7). Ook koos Turner voor een monumentaler en theatraler compositie.

Turner experimenteert met alle technieken om het spel van water en licht vast te leggen. Kleur heeft de kunstenaar daarvoor niet nodig; een rijk pallet van zwart en grijstinten is voldoende. Dat bewijst hij in een prachtige serie mezzotinten.

Mezzotint is een grafische druktechniek waarmee heel zachte overgangen tussen licht en donker kunnen worden gemaakt. Eerst wordt een koperen plaat helemaal ruw gemaakt met een speciaal gereedschap, zodat de plaat overal veel inkt vasthoudt en dus diepzwart zou afdrukken. Vervolgens schraapt en polijst de kunstenaar bepaalde delen weer glad. Hoe gladder het oppervlak, hoe minder inkt blijft hangen en hoe lichter die plek wordt afgedrukt. Zo ontstaat het beeld ‘van donker naar licht’.

In zwart en grijs vangt Turner golven, wolken, zonsondergangen en stormen even fraai als in zijn olieverfschilderijen.

[joostjongepier]

Wat?   Luz Brilhante e Cinitilante (2023-2025) door Raquel van Have, De vlucht naar Egypte (1654) door Rembrandt van Rijn, The Bus (1995) door Red Grooms [met details], Forty Nr. 39 (2014-2016) door Benjamin Li, Vehicle for the Seven Seas (2004) door Subodh Gupta, Home (Wall piece) (2019) door Hans Op de Beeck, History Repeats Itself (2017) door Susan Clinard, We Refugees (1952) door Olaf Metzel

Waar?   TentoonstellingAlle Richtingen in Fenix, Kunstmuseum over migratie, Rotterdam

Wanneer?   9 mei 2026

De week na mijn bezoek is het precies een jaar geleden dat in Rotterdam Fenix, het kunstmuseum over migratie, werd geopend. Van iemand die er geweest was, had ik positieve verhalen over het museum gehoord. Een bezoek aan Fenix mocht dan ook niet ontbreken tijdens mijn Zuid-Holland museumtoer. Op zaterdagochtend arriveer ik bij de historische havenloods aan de kade, waar vroeger tal van mensen aankwamen en vertrokken. Aan de overkant van het water ligt Hotel New York, waarvandaan de schepen van de Holland Amerika Lijn vertrokken naar de ‘nieuwe wereld’. Zoals gewoonlijk ben ik te vroeg, maar dat is bepaald geen straf, want het is prachtig zonnig weer.

Als een medewerker de deur openzet, stap ik als eerste het gigantische museum binnen. Er zijn verschillende dingen te doen, maar ik besluit te beginnen bij de tentoonstelling Alle Richtingen: liefde, afscheid, heimwee en geluk door de ogen van kunstenaars. Daarvoor beklim ik de trap naar de eerste etage, waar mijn oog onmiddellijk valt op een kunstwerk van een mij bekende kunstenaar. Raquel van Haver werd in Columbia geboren en groeide na haar adoptie op in Nederland. Ik zag haar werk voor het eerst in 2018 in Dordrecht op een tentoonstelling met hedendaagse schilderkunst en een maand later had de kunstenaar een solotentoonstelling in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Haar werk houdt altijd het midden tussen een schilderij en een reliëf. Dat is ook het geval bij Luz Brilhante e Cintilante (Helder en sprankelend licht) dat hier in Rotterdam te zien is. Kaapverdianen migreren al decennia lang naar plekken over de hele wereld, onder meer naar Rotterdam. Van Haver interviewde Kaapverdianen in hun thuisland en in de Maasstad over de gevolgen van migratie voor degenen die vertrekken en degenen die achterblijven. Gebaseerd op die gesprekken maakte de kunstenaar de installatie die hier te zien is. De ene kant toont Kaapverdië, de andere kant Rotterdam. Op de houten lijst staan belangrijke muzikanten afgebeeld, die de cultuur en identiteit van de eilanden in leven houden.

Migratie is niet iets van de laatste tijd en er wordt ook al eeuwenlang kunst gemaakt over dit onderwerp. Rembrandt is een van de vele kunstenaars die de vlucht van het gezin van Jozef, Maria en Jezus naar Egypte verbeeldt. Nadat koning Herodes had gehoord dat de koning van de joden was geboren, liet hij in Bethlehem en omgeving alle jongetjes van twee jaar en jonger vermoorden. Jozef werd in een droom gewaarschuwd door een engel: “Maak je gereed en vlucht met het kind en zijn moeder naar Egypte. Blijf daar tot ik je weer roep, want Herodes is naar het kind op zoek en wil het ombrengen.”  (Matteüs 2:13, NBV21).

Zo klein als het etsje van Rembrandt is, zo groot is het volgende kunstwerk: The Bus van kunstenaar Red Grooms, De kunstenaar is geïnspireerd door het leven in de stad. In melting pot New York komt de hele wereld samen. Als bezoeker kun je in gedachten een stukje meerijden in een levensgrote zachte stadsbus. De chauffeur kijkt je aan als je instapt. Als je om je heen kijkt zie je je medepassagiers. Een man zit een krant te lezen. Een vrouw met een rolkoffertje houdt zich vast aan een lus. Een jonge vrouw luistert muziek op haar koptelefoon terwijl het jongetje naast haar achterstevoren op zijn knieën zit. Stiekem lees ik een stukje mee in het boek dat een vrouw aan het lezen is. Het is een dichtbundel. Het gedicht dat ze opgeslagen heeft is The Boss Poem. Nadat ik het gedicht over de schouder van de vrouw heb meegelezen, stap ik uit. Bijna ben ik verbaasd dat ik in Rotterdam sta en niet in New York.

In november 2013 deed een Chinese deelnemer mee aan het tv-programma Holland’s Got Talent. Jurylid Gordon vroeg de deelnemer: “Welk nummer ga je zingen? Nummer 39 met rijst?”. Later riep hij nog ‘Suplise!’ om te benadrukken dat Chinezen moeite hebben met het uitspreken van de R. De racistische grapjes riepen destijds veel verontwaardiging op. Het inspireerde de Rotterdamse kunstenaar Benjamin Li echter tot het maken van Forty nr. 39. In veertig Chinese restaurants door heel Nederland fotografeerde hij telkens gerecht nummer 39 van de menukaart. De foto’s bracht hij samen in dit kunstwerk. Een eerbetoon aan de diversiteit van de Chinese keuken in Nederland.

In het vliegtuig naar India ging kunstenaar Subodh Gupta in gesprek met zijn medepassagiers, vooral Indiase arbeidsmigranten op weg naar hun families. Gupta vroeg naar hun bagage en ze vertelden over de alledaagse voorwerpen in hun koffers en tassen: kleding, een boek, souvenirs voor hun kinderen. De gesprekken inspireerden de kunstenaar tot Vehicle fort the Seven Seas. Door de kleuren goud en zilver te gebruiken benadrukt hij de waarde die de bagage heeft voor migranten die heen en weer reizen tussen hun thuisland en de plaats waar ze werken.

Vorig jaar bezocht ik in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen de sprookjesachtige tentoonstelling Nachtreis met werk van kunstenaar Hans Op de Beeck. Hier in Fenix staat een object van deze Belgische kunstenaar, waarin hij het thema ‘thuis’ verkent. Bij de gesloten voordeur van een huis staat een echtpaar, gekleed in badjassen. Het luik voor het raam is dicht. In het halletje brandt licht. Waarom staan ze daar? Is er iets bijzonders aan de hand in de straat? Wachten ze ergens op? Zoals vaak bij deze bijzondere kunstenaar zit er aan het werk een mysterieus kantje.

Hanna Ahrendt vluchtte uit Duitsland naar Parijs en van daaruit naar de Verenigde Staten. Daar schreef ze het essay We Refugees (1943) dat hier verfrommeld aan de wand hangt. “In de eerste plaats: wij willen geen ‘vluchtelingen’ genoemd worden. Wijzelf noemen elkaar ‘nieuwkomers’ of ‘immigranten’. Onze kranten zijn kranten voor ‘Duitstalige Amerikanen’ en, voor zover ik weet, hebben mensen die door Hitler vervolgd zijn nog nooit een club opgericht met een naam die aangeeft dat haar leden vluchtelingen zijn.”

Susan Clinard’s kunstwerk History Repeats Itself doet qua vorm denken aan totempalen. Op een rij staan vijf figuren: een moslima met baby, een Japans-Amerikaanse vrouw, een Joodse Europeaan en een Afrikaanse man met zijn dochter. Ze staan symbool voor groepen die op verschillende momenten in de geschiedenis de toegang tot Amerika is geweigerd. De voorste persoon blijft anoniem. Het is de vraag welke groep de volgende zal zijn.

De kunstwerken die ik hierboven besprak zijn slechts enkele van de vele die op de tentoonstelling te zien zijn. Elk kunstwerk vertelt een eigen verhaal. De collectie is zeer gevarieerd qua tijd en plaats van ontstaan, soort object en stijl. Actuele thema’s als Gaza en Oekraïne komen langs, maar ook de vlucht naar Egypte van de Heilige Familie. Hier en daar is een alledaagse voorwerp opgesteld dat voor een bepaalde immigrant in Rotterdam belangrijk is. Die persoon vertelt het bij dat voorwerp horende verhaal.

Na de expositie had ik geen puf meer voor het Kofferdoolhof of de fototentoonstelling The family of Migrants. Wél ben ik via de Tornado nog naar het uitkijkplatform gelopen. Op deze zonovergoten lentedag bood dat een fraai uitzicht op Rotterdam. Voor de rest van Fenix kom ik beslist nog een keertje terugkomen.

Een paar dagen na mijn bezoek aan Fenix meldt het Algemeen Dagblad dat het museum in het eerste jaar van zijn bestaan een half miljoen bezoekers heeft getrokken. Wat mij betreft volkomen terecht; Fenix is alleszins een bezoek waard.