Min Şêx Seîd Dît
Tê zanîn, bi hezaran gundiyên Kurd beşdarî serîhildana Kurdan a 1925'an bûne. Ji ber ku serîhildanê li Pîranê dest pê kiribû, berî herkesî gundiyên dorûbera Pîranê tevî wê serîhildanê bûbûn. Bavê min yek ji wan gundiyan bû. Wek pirraniya Pîraniyan wî jî tevî ap û xalê min ji roja pêşîn hember leşkerên Tirk, di nav refên Kurdan de ciye xwe girtibû. Wek hevalên xwe yên wêdemê,wî jî gelek caran ji mere behsa"Herba Şêx" dikir.
Çi heyf ku ji "bîrhatinên" nifşê Şêx Se'îd zêde tişt nehatiye nivîsîn. Heke hatibin nivîsîn jî min nedîtine. Bêguman hekebîrhatinên beşdarên serîhildanên Kurdan ên berê û ên nû bên binivîsin, tevgera welatperweriya Kurdî baştir tê naskirin. Bi vê baweriyê, min beşek ji "bîrhatinên" wê demê yên bavê xwe wek axaftina wî, bi lehçeyaKirdkî (Zazakî) nivîsandibû û di 1992'yan de di rojnameya Armancê de weşandibû. Gotinên wî yên jêrîn, ji wê nivîsê hatin wergerandin. Min çawa Şêx Se'îd dît? Şêx Se'îd Efendî bi xwe li Xunusê bû. Pir dewlemend bû, çar-pênc keriyên pezê wî hebûn. Wî, berê li her bajarî merivin dîtibûn, gotibû "Herkes li ciyê xwe dest deynin ser 'hukûmeta xwe'. Em vê qanûnê qebûl nakin." Şêx dev ji hemû mal û milkên xwe berda, rabû berê xwe da memleketê me, hat. Em pê hesiyan gotin "Va ye Şêx Se'îd li wê hêla Pirdê Dimlê¹ ye, tê!" Sê sed-çar sed kes ji xelkê hêla me, ji vir heta Dimlê ketin rê, çûn pêşiya wî. Em çûn wê hêla Vêrdanê², wê hêla Pirdê Dimlê pêşiya Şêx. Şêx û hevalên xwe hatin Dêreyê³. Wê şevê Dêrey tije bû. Şêx Se'îd li Dêreyê çû mala Xal Huseynê Avlay. Ji Licê⁴ bigre heta Hênê⁵ cihê ku ew jê derbas bûye, xelk gihiştiye wî, bi hev re hatin. Ji hêla Kirdan zafxelk pê re bûn (mebest ji "Kirdan" Zaza neMalmîsanij). Mîr û beg siwar, ên din peya bûn⁶. Ez hingê zewicî bûm. Min nuh mala xwe ji Qojigê⁷ anîbû. Tevî ku mala min wek koxikekê bû, hejdeh kes mêvanên min bûn. Wê şevê Şêx got "Ez diçim tewafa Pîr Mesûrî⁸". Em nêzî deh kesan bi wî re bûn. Ez bi xwe jî pê re bûm. Wî bi Kirdkî [Zazakî] qise dikir. Li wir got "Hûn li vir bisekinin, ez diçim hundir". Çû hundirê ziyareta Pîr Mesûrî, hinek ma, vegeriya hat, got "Karê me naçe serî". Şerê Şêx Se'îdî Dest Pê Dike Roja din em pê re çûn Pîranê⁹. Wê demê Pîran nahîye bû, lê wekî gundekî bû. Tê bîra min, hîn nû hukûmetê qereqoleke piçûçik li Mehla Cellanê¹⁰ danîbû. îsmaîl Efendî mudirê Pîranê bû, Hesen Huznî jî qumandarê qereqolê bû. îsmaîl Efendî ji Ma'denê bû¹¹.Gava ku Şêx Se'îd hat, çend mehkûm jî tevî me bûn, ew jî hatin Pîranê. Mesela Welî Hediki, Hesenê Bêzi, Şewêşê Mehmedî, Hesikê 'Elikî, zarên îsikî, yanî Mehemê îsikî û îsmelê îsikî. Ji van Welî Hediki û Hesenê Bêzi Qelbînî [ji gundê Qelbînê]¹² bûn, Mehemê îsikî, îsmelê îsikî û Hesikê 'Elikî Dêreyî [ji gundê Dêreyê] bûn. Hinekan xeber gihandibûn qereqolê. Hinek dibêjin "Ji Qelbînê îbremê Haj 'Elî wê demê cendirmeyê bejik¹³ bûye, ew çûye xeber daye qereqolê, gotiye 'mehkûm bi Şêx Se'îd re ne', loma cendirman avêtiye ser wê malê û ji wir meselê patlax daye." Lêbelê ez bi xwe nizanim kê xeber gihandiye qereqolê. Gava ku xeber giha qereqolê, zeftîyek hat ba Şêx Se'îd, got "Em emir-qulî ne, bila ev mehkûm li vir nemînin". Şêx got: - Bila nemînin, çima dimînin? Mehkûm pê hesiyan, avêtin ser qereqola Pîranê; tifing berdanê, Hesen Huznî û îsmaîl Efendî girtin. Hawê ku dibêjin, ji birayên Şêx Se'îdî, Şêx 'Evdirehîm bi wan mehkûman şêwiriye û pişt daye mehkûman, bi hev re ayêtine ser qereqolê. Em li Pîranê bûn. Şêx Se'îd û axeler-maxeler, -ku yek jê re digotin Nebî Axa¹⁴, ew jî pê re bû- qasî bîst kesî çûbûn hundirê camiyê, em jî li derve sekinîbûn. Dîtina ku min dît, li ber deriyê qereqolê teq, teq, teq dengê tifingên wan hat. Şêx Se'îdî got "Weha nabe, weha mekin!" Lê êdî tiştê ku bûbû, bûbû. Heta muxrubê em sekinîn. Xal 'Elî Temirê Dêreyî ji min re got: - Hadê em biçin malê. Min got: - Çima? Got: - Mesele xira bû. Em vegeriyan hatin, dengê tifingan dom dikir. Wê şevê Şêx Se'îd û merivên ku pê re bûn, ji Pîranê derketin, vegeriyan çûn. Me Ayêt Ser Ma'denê Xelkê van ciyên me tev muttefîq bûn. Qeza me Ma'den bû. Me pêşî avêt ser Ma'denê, me Ma'den girt. Piştî ku me Ma'den girt, em du sê rojan li wirman. Me nêzî deh niqir (beroşên mezin) danîn, tê de dan keland; me eskerên Şêx hedik xistin çentên xwe. Me ew dixwarin. Serekên me, giregirên me bûn. Mîrên Gêlê15 bûn, axayên Pîranê bûn. Li her cî, mezinên wê derê serek bûn. Berî çûyina me, hukûmeta Tirkan nêzî pênc sed kes ji xelkê hêla Adîyemanê anîbûn Ma'denê, da ku nehêlin em Ma'denê bigrin. Piştî çûna me, ew li pişt deriyan man. Xwediyên gelek malên ku em lê diman, digotin "Yên ku ji bo kuştina we, berî we hatibûn, anika li pişt deriyan in". Ew xistibûn pişt deriyan, nediwêriyan wan berdin. Ew hemî teslîm bûn. Li Erqeniyê Piştî Ma'denê me avêt ser Erqeniyê, me Erqenî jî girt. Li Erqeniyê, mezinêh me gotin "Xelk qirêj û birçî ye. Belav bibin, herin malên xwe. Sê rojan bimînin, çekên xwe hazir bikin, paşê werin em davêjin ser Diyarbekirê". Xeber dan Reşît Axayê Têrkan¹⁶, Reşît Axayê Gewran, xelkê Mistan¹⁷ û xelkê Jorê¹⁸, gotin "Piştî sê rojan werin, em êriş dibin ser Diyarbekirê". Gavaku me Pîran, Ma'den û Erqenîgirtin, liwanderan axaler-maxalerên me hukûmet xistin destê xwe. Mesela li hêla Pîranê Zilfî Axayê Pîranê, Huseynê Hejikê; di nav Kirdasiyan de Zifqar [Zulfîqar] Axayê Tulxumê, Reşît Axayê Têrkan û axayên wek wan, her yek bû sermiyanê mintiqa xwe (mebest ji "Kirdasiyan" Kurmanc in-Malmîsanij). Li Diyarbekirê Roja ku gotibûn "werin", wê rojê em donzdeh-sêzdeh kesên Dêreyî çûn Simaqiyê¹⁹. Em bi peyatî çûbûn. Xelqê Simaqiyê ji gund derketibûn, em li odeyên wan man. Wê şevê em çûn me çarmedorê Diyarbekirê girt. Zifqar Axayê Gewran ji wê hêlê hat, hin ji jêr hatin, em xelkê Pîranê ji jor çûn û hin jî ji hêla din hatin; me dorûbera wê girt. Zora hukûmetê çûye, top kişandine ser bedenê, di dorûbera xwe de davêjin, bera me didin. Emjî qaşo bi tifingan berawan didin. De top bi tifing disekine? Ji topan re çare tunebû. Tiştek davêtin jor, ronî dikir, em yek bi yek dihatin xuyakirin. Li wir, ji hêla me çend kes hatin kuştin. Mesela ji Metînan²⁰ Hesenê Metînan, ji Zeydanê²¹ du kes û yek jî ji Dêreyê hatin kuştin. Şeveke tarî ye. Çav çavan nabîne. Nêzî Diyarbekirê Aqinî [dibe ku min ev nav şaş nivîsandibe-Malmîsanij] heye, ez û 'Eliyê birê min û çend kesên din ji xelkê hêla me, em li wir bûn, guleyek topê li nêzî me ket. Meha Adarê ye²², baran dibare, dinya herî ye. 'Elî got: - Aha, li min ket! Ku 'Elî weha got, min pirs kir: - Li kudera te ket? Got: - Li serê min ket. Min destê xwe li ser serê wî gerrand û seha serê wî kir; min fêm kir ku bi xwîn e lê wekî din tiştek tune. Min got: - 'Elî, destê min pirr bi xwîn e feqet qul-mul tune, tiştekî muhîm tune. Got: - Lê çima ewqas diêşe? Min got: - Wele xwîn zaf e, ez dibêjim şîlekî kevir e. Bi rastî jî şîlê kevirekî bû. Piştî demekê, hevalan got "Paş de vegerin!" Qefleyek ji xelkê Bot[iy]an²³ di Deriyê Mêrdînê²⁴ re ketibûn hundir. Wan û eskeran gelek ji hevdû kuştibûn. Me neşiya em têkevin hundirê bajêr. Dawiyê em reviyan. Hêla Sêwregê Carekê me û terefdarên hukûmetê me hevdû ber bi Sêwregê ve bir, heta Qerebexçeyê²⁵. Hinek 'eşîret hebûn, pişta hukûmeta Tirkan digirtin. Mesela li hêla Qerejdaxê wan deran Ehmed Axayê 'Ewêna hebû, wî piştgiriya hukûmetê dikir. Me bi merivên wî re şer kir. 'Eşîra Ehmed Axayê 'Ewêna pirr bû. Vê dawiyê li hin derên din jî hin şêx û axa derketin, şaşî kirin gihîştin hukûmetê, bi hukûmetê re xweş kirin. Kî bibûya terefdarê hukûmetê, hukûmetê jî alikariya wî dikir. Em ji Diyarbekirê Direvin Gava li ber Diyarbekirê zora me çû, me da dû hev û me bazda. Herrî û teqin e, çarox di piyên me de bûn. Ha babam, de babam, şefeqê lêxist em hatin gundekî Kirdasiyan [Kurmancan] , jinên gund her yekê şivek girt û ber bi me ve hatin, gotin: - Gû di gorra bavê we kiriyo! We mala me jî xira kir! Hûn direvin, lê emê çi bikin? Gava ku em dihatin, ji Şêxmalan²⁶ Şêx Sîrac²⁷ jî bi me re bû. Em hatin Herbujinê, got: - Zarno! Esker! Piyên xwe sivik bikin! Hukûmet li ber avê, li Tepê pêşiya me digre, me hemiyan hêsîr digre! (Li vir mebest ji "av"ê çem e.- Malmîsanij) Şêx Sîrac siwar bû. Hespa xwe bezand. Şêx-mêx siwar bûn, em peya bûn. Em hatin ku li Tepê tiştek tune. Em sê sed-çarsed kes ji hêla me [ji hêla Pîranê] bûn. Em derbas bûn, hatin girê Hîra Qeri, me dît ku va ye siwarek ji jor de tê, nêzî deh peyan jî pê re ne. Me meraq kir, me got "ew çi kes e?" Hat ku Reşît Axayê Têrkan e. Reşît Axayê Têrkan berê digot "Ev mesele [serîhildan] nabe, mekin! Em neşên zorahukûmetaTirkan bibin". Demaku me avêt ser Diyarbekirê ew jî êdî hat. Newêre li cihê xwe bisekine. Di dilê xwe de dibêje "ev çûn, ku zora Tirkan bibin û vegerin min dikujin". Reşît Axa ji jor hat ku va ye em paş de direvin, bi Kirdasî [Kurmancî] got: - Hun ku da derin, hun ku da direvin? ... hespê xwe di dê û jina we ...! Wexta ku min digo "Nabe, nabe!", we digo "Reşît Axa teres e". de vegerin em herin, de vegerin! Hun ku da direvin?²⁸ Welhasil em hatin malê. Dûre êdî em bi çiyan ketin. Me lêxist em çûn Koyê 'Erseki [Çiyayê 'Ersekê]²⁹. Me di vê navê de gelek eziyet dît. Piştî Şêx Se'îd Çi Bû? Me û eskerên Tirkan me hevdû gelek bir û anî. Ez dibêjim qey ji Pîranê û ji gundên wê, nêzî du sed kesî hatin kuştin. Ji eskerên Tirkan jî nêzî du sed heb hatin kuştin. Rojekê li ber Roy Vêrdanî [Çemê Vêrdanê] me û eskeran me gelek bera hevûdin dan. Ji wan zafhatin kuştin û bi avê de çûn. Ew ji Hênê dihatin ku derbasî vê hêlê bibin, me jî dixwest ku em nehêlin bên vê hêlê. Herçî me texsîr nekir, lê dawiyê zafesker hatin, hukûmetê zor da me. Ev derana hemî tijî esker bûn. Çi kes li Pîranê nemabû, xelk hemî reviyabûn. Eskeran çadir vegirtin. Meha Adarê bû. Ba û baran bû, serma bû, meriv li derve diqerisî. Em xelkê van gundan tev bi çiyan ketin.Tu kes li malê nema. Me mal û halê xwe di cî de hişt. Gava em direviyan car-car xelkê digot "Va ye esker tê!", jinan mastê xwe, tiştên xwe yên giran dirijandin. Qelbîniyan tiştê xwe davêtin sarincan. Ez çûm Koy 'Erseki [Çiyayê 'Ersekê]. Me hin heywanên xwe bi xwe re birin. Wexta ku em li Koy 'Erseki bûn, Xal Mihikê Yemoy jî li gel me bû. Xal Mihik pîr bû. Tê bîra min carekê ban kir, got: - Zarno! Diyarbekir teslîm bûye. Kemal Paşa³⁰ tenê maye, sê-çar heb zeftî mane, werin em herin! Em dihatin, me dît ku hukûmetê evdergirtine, çadirvegirtine. Hin çadir li Tewrînê³¹, hin jî li Keyanê Koçan³² vegirtibûn. Ev dorûber tijî esker bûbûn. Em wan sê-çar mehan li derve bûn, em li van deran perîşan bûn. Hukûmet êdî dizirriya, nedisekinî, çunkî zora me biribû. Êdî dilê wî bi kesî nedişewitî. Em di wê ba û baranê, di wê sir û sermayê de timî li çiyan bûn. Gelek caran em birçî bûn. Eskeran ne beroş dihiştin, ne dîzik û ne jî nivîn. Çi tiştek li malên me nehiştibûn. Heft heb dîzikên me hebûn, me dims dixistinê, eskeran şikandibûn. Çi tiştê ku di nav malê de bû, eskeran rahiştibû biribû. Dewar û bizinên me girtibûn biribûn. Em jî li çolê belingaz mabûn. însan wenî perîşan bûn. Bere bere hukûmet sist bû. Paşê zemanek hat, gotin " 'Efu derketiye, werin malên xwe". Em hatin ku çi bên! Me nihêrt ku tiştek li malê tune. Eskerên Tirkan paşê jî xelk kuştin. Mesela ji Qelbînê Huseyn hebû, me jê re digot Huseyno Çurro, eskeran ew kuştin. 'Elî Hediki kuştin. Ji Dêreyê Bekirê îmişi (Bekirê Huseynê îboy) di Şerê Pirdî de hatibû kuştin. Çend heb mehkûm hebûn, ew jî hatin kuştin. Mesela Ehmedê Huseyn Axay³³ li pişt Kufarbê³⁴, di şikeftekê de dîtibûn; eskeran bi şev avêtin ser, girtin, serê wî jê kirin, xistin cuherekî³⁵, ji qumandar re anîn. DeluFikrî Piştî ku Şêx Se'îd û hevalên wî bi dar de kirin, piştî ku şer qediya û demek di nav re çû, hukûmetê merivên xwe şandin, got "Lê bigerrin ka kê ev kar kirine". Ji qumandaran Receb Begî çadira xwe li Pîranê vegirt. Delu Fikrî [Fikriyê Dîn]³⁶ jî hat çadira xwe ya sipî li rasta Dêreyê vegirt. Esker rojekê çûbûn Qelbînê, hemî mêrên Qelbînê xistibûn mizgefta Qelbînê; ji nav wan bi qasî bîst mêrên çak û bikêrhatî bijartibûn. Bi kefîyên kolozên wan, milên wan bi hev ve girêdabûn. îcar hingê kolozên me jî zaf mezin bûn. Yê min bi xwe jî zaf mezin bû. Em li Dêreyê bûn, me dît ew Qelbînî anîn Dêreyê, ba qumandar. Ji gundên din jî, ji Dilbê³⁷, ji Herêdanê³⁸ hin kes girtibûn. Bi şefeqê re alayiya eskerî ji Dêreyê bar kir çû, ew camêrên ku girtibûn jî bi xwe re birin. Roja din em pê hesiyan ku birine wê hêla Pîranê, li nêzî Xizikê³⁹ kuştine. Ji wan, bi tenê çend kes xelas bûne. Çend Qelbîniyên ku bi vê qeflê re bûn, ev bûn: Ehmedê 'Evdî, Mehemê MisfayRemzanî, Ehmedî Zeyni, Mehmedê Mehmedî, MisfayMihoy. Husê Werda Efî, Husê Meyri û 'Emerê Mihikî jî li gel vê qefleyê bûn. 'Emerê Mihikî di bin termên wan de mabû, bi birîndarî filitîbû. Mehemê Misfay Remzanî yê ku.ji wir filitîbû, paşê digot "Eskeran milên me bi hev vegirêdan, bişevketin nav me, qesetûrali mexistin. Ê min 'ebayek li min bû, gava ku qesetûra li 'ebayê ket, 'eba qul kirlê negihîşt laşê min, min xwe avêt 'erdê". Mehemê Misfay Remzanî bi wî awayî xwe li mirinê danîbû û xelas bûbû. Ji Qelbîniyan wê şevê Ehmedê 'Evdî, Mehemê Misfay Remzanî, Ehmedî Zeyni, Mehmedê Mehmedî, Misfay Mihoy xelas bûn. Qesetûra li guhê Misfay Mihoy ketibû, guhê wî birrîbû lêbelê nemiribû. Yên ku xurt bûn, bihêz bûn, kefiyên xwe qetandibûn, bazdabûn. Yên din li wir kuştibûn. Roja din em pê hesiyan, jin çûn wir, dîtin ku eskeran kevir û ax û herî avêtine ser meytên wan. Li wir jinan meytên wan camêran dîtibûn, bi zorê naskiribûn. Ji yên kuştî mesela ev du kes Qelbînî bûn: Mehmedê Bawkal Şêx 'Elî (berê mala Bawkal Şêx 'Elî li Qelbînê bû, paşê anî Dêreyê) û Mehemê Mehmedê Eli. Xuşka Mehemê Misfay Remzanî, Eliki jî ji bo birê xwe bi qefleya jinên Qelbînî re çûbû ser van kuştiyan. Çûbû ku seh bike ka birê wê li wir e yan na. Elikê digot "Çenteyê Mehemê Mehmedê Eli [ku hatibû kuştin] hîn jî di navbera şalwar û û derpiyê wî de girêdayî bû û du perçeyên nanê hişk tê de bûn". Ji bilî van, Mehmedê Wisoy ê Basrafî jî hat kuştin. Delu Fikrî mîralay, yanî qumandarê alayiyê bû. Hawê ku ez pê hesi-yame, hukûmetê ew û alayiyeke eskerî ji Bozantya⁴⁰ şandibûn vir. Zafzulim dikir, meriv dikuştin. Bînbaşîyek jî pê re bû, wek 'Erebekî reş bû. Hukûmetê Delu Fikrî şandibû, gotibû "Biçe bibîne ka ev çi mesele ye" û emir dabûyê, gotibû "Bikuje!" 'Elî Xal Huseynî di mesela Şêx Se'îd de reviyabû hatibû malê. Dema ku dinya aram bûbû, dîsa çûbû ciyê xwe (alayiya xwe). Min nedizanî ku çuye. Danê sibeyekê ez ji malê derketim çûm mala 'Elî Xal Huseynî, min ji jina wî pirsî: - 'Eyşê, 'Elî Efendî li malê ye? Got: - Na. Min got: - Li ku ye? Got: - Gavek berê li hespa xwe siwar bû, çû. Ji zû de li vir bû, îzinlî bû. îro dîsa çû alayiya xwe. Ez paş de vegeriyam. Ez hatim ber deriyê Wisê Zerîfi, kuvaye mufrezeyek bi qasî deh eskerî di kuçeyê de tê. Nebêje ku hatine li Bazbindê⁴¹ çend kes kuştine, li wê hêla Bazbindê li Akragê⁴² jî neh kes kuştine. Ji min re gotin: - Were vir! Ez çûm, gotin: - Gazî muxtar bike! Muxtar hat, eskerekî got: - Ji me re savar, nan û ard lazim in, divê hûn kom bikin! Ji malan bi zorê, sê bar tişt kom kirin. Em hatin bin Tuyera Sefî⁴³, eskerekî bi Tirkî ji min re got: - Tawux yoxtir, tawux? (Mirîşk tune, mirîşk?) Min baş Tirkî nedizanî. Min got: - Yoxtir. (Tune.) Ji wan eskerekî got: - War, war. (Hene, hene.) Nebêje ku gava ku hatine, li rexê gund, li mala 'Elî Xal Mihikî mirîşk qixiyaye. Min got: - Nêrde war? (Li ku heye?) Got: - îşte şu ewde war. (Va ye li wê malê heye.) [Paşê] Got: Haydê. Em çûn ber deriyê 'Elî Mihikî. Xejika 'Elî Xal Hemoyî, jina 'Elî Mihikî li wir bû. Min got: - Xejê! Got: - Ha. Min got: - Ev mirîşkan dixwazin, tu bêje "tune". Tu nebêjî ku ji 'eskeran yek Kirdkî dizane, got: Tu nebêjî ku ji 'eskeran yek Kirdkî dizane, got: Sen benim anamîawradimî ...! Senin birse'etin qalmîş, seni oldiracaxam. Ben qesabem, qesab! îtoxlî ît! Xayîn, sen nîye qariya dîyor "Soyle tawux yoxtir"? (Tu di dê û jina m...! Se'etek te maye. Ez dê te bikujim. Ez qesab im, qesab! Seg kurê seg! Xayîn, tu çima ji jinikê re dibêjî "Bêje mirîşk tune"?) Em çûn ba qumandar. Qumandar got gundiyan hemiyan bicivînin! Eskeran mêrên gund hemî civandin. Li gund tu kes nehiştin. Heftê û şeş kes civandin, em bi hev vegirêdan. Pêşî milên megirêdan, paşêvekirin, gotin "rûnin". Çûn gurzek çoyên ter anîn, gotin "Em dê bi tifingan bera we nedin, em dê li we xin, van çoyan em dê bi lêdanê li ser laşê we bişkênin, bi lêdanê em dê we bikujin. Tifingên xwe, çekên xwe bînin teslîm bikin". Mihê Huseynê Avlay muxtar bû, got: - Çek tunene, me çekên xwe dane. Got: - We dane kê? Mihî got: - Me dane Receb Beg. Bi rastî jî Dêreyiyan çil heb tifing dabûn Receb Begî. Receb Beg jî qumandarê alayiyê bû, li Pîranê bû. Alayiyek li Dêreyê bû, alayiyek jî li Pîranê. Got: Heke we dane, elbet li ser kaxizê nivîsandî ye. Bila yek ji we here Pîranê, ji Receb Begî wesîqe bigre bîne! Herkes newêre here. Ev derji eskeran dagirtîye. Xal MihikêYemoy hebû, êdî ketibû, pîr bûbû, lêbelê zaf cesûr bû, got: - Ez diçim. Xal Mihik û du esker çûn Pîranê, ba Receb Beg. Piştî çend se'etan vegeriyan. Ji Receb Beg kaxiz girtibûn, anîbûn. Ku kaxiz anîn, em berdan. Hîn Xal Mihikji Pîranê venegeriyabû, eskeran navê mehkûmanxwendin, gotin "Vana bînin". Gotin: - îsmaîl oxlî Mehem [Mehemê îsikî]! Me got: - Hukûmetê ew bir Xarpêtê, li wir bi dar de kir. Gotin: - Elî Efendî ['Elî Huseynê Avlay]? Me got: - Çuye eskeriya xwe dike. Gotin: - Îsmelê Îsikî? Her wê gavê, îsmelê îsikî [ku xwe veşartibû], ji mala Ema Deqoy derketibû, diçû mala Mistê Zilfî. Çawa ku çû, Xal Husê Hemoy got: - Binêre îsmelê îsikî va ye li wir e! Xal Husê Hemoy ku wenî got, esker çûn îsmel girtin. Dûre navên Hesikê 'Elikî û çend kesên din xwendin. Li wê derê li îsmelê îsikî xistin, xistin; roja din birin, li ser rê, li Akragê bera wî dan, kuştin. îsmelê îsikî, Mehemê îsikî, Welî Hediki, Şewêşê Mehmedî û Hesikê 'Elikî berî şerê Şêx Se'îd jî mehkûm bûn. Tişt-miştên xelkê dixwarin. Hesenê Bêzi û Eybê Huseynê Fetikî Hesenê Bêzi û Eybê Huseynê Fetikî rojekê çûn Koy Qelbînî [Çiyayê Qelbînê], goma 'Elikê Neçarî, jê pere xwestin. 'Elik dewlemend bû lê pere neda wan, wan jî tifing bera wî dan, 'Elik kuştin. Ji wirlêxistin çûn Wiriyê⁴⁴ Hesenê Bêzi û Eybê Huseynê Fetikî mehkûm bûn, mêrkuj bûn, meriv kuştibûn. (Hesenê Bêzi ji Qelbînê bû, Eybê Huseynê Ferikî jî ji Şêx malanê bû.) Mistê Zilfî yê Dêreyî jî hingê li Wirî, li mala xuşka xwe, yanî li mala Mehmedê Avlay mêvan bû. Mist, camêrekî zafli ser xwe bû. Gundê Wirî piçûk e, qasî bîst mal e. Hesenê Bêzi ûEybê Huseynî diçin wir, dibêjin "Peran bidin me". Wiriyî jî diçin ji Mist re dibêjin: - Kekê Mist, du kes hatine vir, ji me xûgî dixwazin. Mistê Zilfî dibêje: - Kî ne? Dibêjin: - Hesenê Bêzi û Eybê Huseynê Fetikî ne. Mist dibêje: - Hûn ji wan re bibêjin "Herin ji mala Mehmedê Avlay bixwazin, mezinê gund li wir e" Jineke Mistî heye, wek şêrekê ye. Mist ji jina xwe re jî dibêje: - Li min binihêre, ku ew hatin vir, gava ku tifingên xwe deynin, tu û mêrê xwe jî xwe qayîm bigrin. Wiriyiyekî din î xurt heye, jê re dibêjin 'Elî Hefsî. Mist xeber dişîne, dibêje "Ji 'Elî re bêje, gava tu hatî hundir, li ber derî, li ser piyan bisekine". Hesen û Eyb tên. Mist jî li wir e. Dibêjin: - Silamû 'elêykum. Mist dibêje: - 'Eleykum silaaam, werin, werin, werin rûnin. Ji hêlekê jî vedigere ser jina xwe, dibêje: - Çima tu wek keran wisa sekinî yî! Van tifingan bigre, bi dîwêr ve hilawîsîne! Jina wî tifingan digre, hildiwesîne. Hesen û Eyb rûdinin. Fikra Mistî li bêbextiyê ye. Mist dibêje: - We xêr e? Hesen dibêje: - Bila Wiriyî ji me re hinek peran peyda bikin, fîşekmîşekên me tunene. 'Elî Hefsî hatiye, li wir li ser piyan sekiniye. Zavê Mistî, Mehmedê Avlay jî li wir e. Mist dibêje: - Wey, bila peyda bikin. Peyda dikin û wek keran peyda dikin. kin. Mist wenî dibêje û ji nişkê ve xwe davêje Hesenî digre. 'Elî Hefsî û Mehmedê Avlay jî xwe çeng dikin ser Eybî, wî digrin. Dibêjin "Werîs bînin, werîs, werîs". Werîs tînin, milên Hesen û Eyb ji paş ve girêdidin û xeber didin qereqola Pîranê. Jixwe hukûmet berê jî gelek li dû wan gerriyaye, neşiyaye wan bigre. Ji Pîranê mufrezeyek cendirmeyan tê, wan dibe Pîranê. Dibêjin "Wan bibin li wan jêran bikujin". Dibin, li binê Pîranê, li ser girekî piçûk her duyan dikujin. Sitdê Mela Mistay Li vî memleketê me, li Pîranê xelkê gişî alîkariya Şêx Se'îd kir; Si'îdê Mela Misfay û Zilfî Ca'firî tenê alîkariyawî nekirin. Lewra jî hukûmetê ji wan hez dikir. Dibêjin Kemal Paşa, Si'îdê Mela Misfay kiribû xefîyeyê vî memleketî. Gotina wî ji ya walî zêdetir pere dikir. Si'îdê Mela Misfay demekê hukim kir lêbelê merivên wî û Key Axay [Mala Axa]⁴⁵ hevdu kuştin. Du biraziyên wî jî hatin kuştin. Rojekê mezinên Key Axay ji merivên xwe du xortan dişînin Diyarbekirê da ku wî bikujin. Dibêjin Si'îdê Mela Misfay, walî û qumandarê qolordiyê, li Diyarbekirê, li ser kursiyan rûniştî bûne. Ew du xort diçin, di nava xelkê de bi debançeyan bera wî didin, Si'îdê Mela Misfay dikujin.
1 Dimli (Dibni): Gundekî Pîranê ye. 2 Vêrdan: Mezrayeke gundê Salurî, bi ser qeza Pîranê ve ye. 3 Dêrey (Dêran): Gundekî Pîranê yê. 4 Licê: Qezayeke Diyarbekirê ye. 5 Hêni (Hêne): Qezayeke Diyarbekirê ye. 6 Bi hawayê ku Gêlî dibêjin, di dema serîhildana Şêx Se'îd de rojekê Zino Begê Gêlî ji Kirdekî re dibêje "Here mehîna min bîne". Kird naçe û çêrê wî dike, dibêje: - Ez di ... diya te ...!îro herb e, çima ez herim mehîna te bînim. Tu here mehîna xwe bîne. 7 Qojigî (Qocîgî): Gundekî Pîranê ye. 8 Pîr Mesûr (Pîr Mensûr, Pîmsur): Li gor gotinan ewliyayek e. Ji Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî tê fêmkirin ku nêzî hezar sal berê jiyaye. Gorra wî nûke jî li gundê Dêreyê ye û ziyaretgah e. 9 Ji çavkaniyên Tirkan tê fêmkirin ku Şêx Se'îd û hevalên xwe di ll'yê Sibata 1925'an de çûne Pîranê. 10 Mehla Cellan: Taxeke Pîranê ye. 11 Ma'den: Qezayeke Xarpêtê (El'ezîzê) ye. 12 Qelbîn: Gundekî Pîranê ye. 13 cendirmeyê bejik (zeftîyê bejik): Cûreyekî milîs e. 14 Nebî Axa: Bi qasî ku tê fêmkirin Neboyê Keleş e. 15 Gêl: Qezayeke Diyarbekirê ye. 16 Reşît Axay Têrkan: Axayê Têrkan bû û ji gundê îbikanê bû. Li gor ku di nav xelkê de tê gotin, "di dema împeretoriya Osmanî de ji dewletê jê re kurk dihatin" 17 Mistan (Miston): Gundekî Dara Hênî ye. 18 Xelkê Jorê: [Di vê tekstê de] Xelkê herêma bakurê Pîranê ye. 19 Simaqî: Gundekî Diyarbekirê ye. 20 Metînan: Gundekî Pîranê ye. 21 Zeydan: Gundekî Pîranê ye. 22 Kurdan di 7'ê Adara 1925'an de êriş biribûn ser Diyarbekirê. 23 Botiyan (Botiyon, Buetiyon): Gundekî Dara Hênî ye. 24 Deriyê Mêrdînê:Ji deriyên keleha Diyarbekirê yek e, li hêla.başûrê ye. 25 Qerebexçe: Gundekî Sêwregê ye. 26 Şêxmalan: Gundekî Pîranê ye. 27 Şêx Sîrac: Ji gundê Şêxmalanê û apê Mehmet Salim Ensarioglu ye.(Mehmet Salim Ensarioglu îro meb'ûsê "Dogru Yol Partisi" ) 28 Ev paragraf di 'eslê nivîsê de bi Kurmancî bû. 29 'Erseki: Gundekî Pîranê ye. 30 Kemal Paşa: Mustafa Kemal Atatiirk 31 Tewrîn (Towrîn): Nêzî gundê Dêreyê ciyek e. 32 Key Koçan: Taxeke gundê Dêreyê ye. 33 Ehmedê Huseyn Axay: Bavê diya Mehmet Salim Ensarioglu ye. (Mehmet Salim Ensarioglu îro meb'ûsê "Dogru Yol Partisi" ye.) 34 Kufarbi (Kuferbi): Gundekî Pîranê ye. 35 cuher: tûrikê ku ka û ceh dixinê û bi hustuyê hespê de dikin, hesp jê dixwe; cuhûr 36 Xelkê dorûbera Pîranê hîn jî zarokên xwe bi navê Delu fikrî ditirsînin, dibêjin "Delu Fikrî tê ha!" 37 Dilbi: Mezrayeke gundê Herêdanê, bi ser qeza Pîranê ve ye. 38 Herêdan (Herîdon): Gundekî Pîranê ye. 39 Xizik: Şaxekî çemê Dîcleyê ye. 40 Bozantya (Pozanti): Qezayeke Edenê ye. 41 Bazbindi (Bazbendi): Gundekî Pîrane ye. 42 Akragi: Gundekî Pîranê ye. 43 Tuyera Sefi: Li gundê Dêreyê navê dareke tuyê ye. 44 Wirî: Mezrayeke gundê Kufarbê, bi ser qeza Pîranê ve ye. 45 Key Axay [Mala Axa]: Li Pîranê babikek e.