My new sketchbook is called Happy Meal because I’m a brand whore who lives for clown capitalism, ig. I don’t think I posted this yet? I’ll find out. Or not. Anyway, more malady content.
DE WERELD AANGELICHT IN HET SCHIJNSEL VAN DE NACHT
Even raadselachtig als de erfelijke aandoening schijnt het licht van de nacht. Die aandoening heeft de mysterieuze naam protoporphyria. Wanneer je daaraan lijdt kun je niet tegen daglicht, van zonlicht krijg je ernstige brandwonden en jeukende blaren. Dan zit je bij wijze van spreken met de gordijnen dicht te wachten tot het licht van de dag dooft, de zon ondergaat, en je in het donker het schijnsel van de maan maar net aankunt. Ik kan mij, als mens van de dag, maar nauwelijks voorstellen hoe dat is wanneer je geen daglicht kunt verdragen en enkel ’s nachts kunt werken.
Het licht van de nacht doodt de kleuren, maakt de wereld klein en handzaam. Hoewel duister, min of meer overzichtelijk. Maar dat is schijn. Je ziet niet verder dan je neus lang is. De nacht, het donker, geeft de omgeving een onvoorspelbare lading. Want ik zie minder wat er om me heen is, en gebeurd. Bij gebrek aan helder licht voelt de schemer mijn vijand, het duister lijkt tegenstander. Ik voel me klein en bespeelbaar.
Fotograaf Mischa Keijser noemt zijn project waarbij hij de duisternis gebruikt om kleurige beelden te maken Protoporphyria, naar de aandoening. Want hij merkt dat hij, vooral wanneer hij veel buiten fotografeert, steeds slechter tegen zonlicht kan. Sinds 2017 werkt hij aan deze doorlopende reeks van beelden. Daarvoor is hij veel onderweg op zoek naar simpele dingen om in beeld te brengen. Want te breed en te ingewikkeld werkt niet, althans heeft minder dat effect wat Keijser voor ogen heeft. Op dit moment is er een tentoonstelling van zijn werk bij Museum Belvédère. En er is een boek waarin de nachtfoto's op donkere pagina's zijn afgedrukt om de sfeer in beeld te verdiepen.
Hij is niet bang voor licht, integendeel. Keijser heeft het als fotograaf en kunstenaar zelfs hard nodig om zijn foto's te maken. Zonder licht dat reflecteert in voorwerpen geen kennis van zaken. In de serie Protoporphyria geeft Keijser aan dat, hoewel de duisternis veel verbergt, de nacht de geheimen prijs geeft wanneer je ogen gewend zijn aan het donker. Maar het oog van de camera went nooit aan de duisternis. Hij licht daarom zijn onderwerp per afbeelding uit met een gerichte spot. Zo wordt enkel dat zichtbaar wat Keijser wil dat in beeld komt. Voor het voetlicht komt dat wat hij overdag heeft opgemerkt en in de nacht wil blijven zien, omdat het te bijzonder is om te verdonkeremanen. De omgevende achtergrond, het decor, blijft duister. Zo krijgt het aangelichte onderwerp extra aandacht en lijkt de wereld soms nauwelijks groter dan dat en daar. Het levert platen op die geen angst inboezemen, maar waarin ik juist de engte van de ruimte merk.
De omgeving wordt welhaast tweedimensionaal. De sfeer is plat, maar de stemming heeft evenwel diepte. Ik zie meer terwijl er minder te kijken valt. Want wat voor het beeld niet van belang is blijft verborgen. Op deze manier kan de fotograaf een afgewogen compositie maken, want alle ruis is verdwenen - het wordt eenvoudigweg niet uitgelicht. En reikt het schijnsel van de lichtbron dan verder voorbij het onderwerp, dan ondersteunt het de essentie. Niet bij iedere plaat is zo'n schemerige aanduiding van de plaats en de plek nodig. Het beeld is juist compositorisch meer gestileerd wanneer het zonder achtergrond in een onmetelijke ruimte staat.
Kunsthistoricus Rebecca Nelemans laat in haar begeleidende tekst het al afdrukken in het boek dat als catalogus bij de tentoonstelling kan dienen. Ons taalgebruik en ons denken geeft waarden aan daglicht en duisternis. Veel uitdrukkingen waarderen het licht als positief en daarin is juist het duister negatief. Licht en donker, wit en zwart. Tasten in het duister bijvoorbeeld, of dat kan het daglicht niet verdragen. En dan gaat het niet over die mensen die dat letterlijk niet kunnen, maar over zaken die niet zo keurig zijn en niet door de beugel gaan. Je kunt iets tegen het licht houden of aan het licht brengen. Licht is verbonden met kennis en waarheid schrijft Nelemans, terwijl duister staat voor onwetendheid en foute zaken.
De dag is betrouwbaar en helder, ik denk te weten wat ik zie. De nacht maakt me onzeker vanwege de verhullende duisternis. Net als mist maakt het donker de wereld klein en weet ik niet wat er mij over 50 meter allemaal kan overkomen. Waar ik op de tast tegenaan loop of wie mij vanuit het duister zal bespringen. Mischa Keijser gebruikt die beklemming niet in zijn werk. Het is niet het nauwe zicht wat zijn beelden handzaam maakt. Het is de eenvoud van het onderwerp dat in het volle licht staat. De concentratie op dat enkele motief, die enige toestand is benadrukt. De aandacht is voor die samenstelling in voorwerpen op dat punt. Op dit moment van zien en fotograferen. Het is niet in scene gezet, maar gezien met het oog van de fotograaf. Doordat het in de nacht in de schijnwerper is gezet, is het meer zichtbaar dan overdag. Ineens worden mijn ogen gevangen door het mysterie dat overdag geheim is. Onopgemerkt verborgen. Het openbaart zich in de nacht. Mischa Keijzer legt dat verhaal bloot in zijn eigen woorden. Met de foto’s van Keijser stap ik voor een moment uit het dagelijkse leven.
In de tentoonstelling bij Museum Belvédère zijn het vooral de nachten in Friesland en Groningen. Herkenbaar is de nabije omgeving van bijvoorbeeld Museum Belvédère, het bosgebied Oranjewoud waar Keijser de nacht doorwaakte. Het boek laat daarnaast een weidser gebied zien tot over de grenzen. Loopgraven in Frankrijk, landingsbaan in Zweden, de Ark van Noach in Krimpen aan den IJssel. De beelden hebben geen geografische plaatsbepaling, geen lengte en breedte coördinaten. Alleen het dorp of de stad geeft aan waar de fotograaf was op dat moment. Het beeld spreekt voor zich. Het bloeiend gras kan van overal zijn, net als de aangelegde moestuin. Het woeste water is toch echt van Holwerd, de schotelantennes staan in Burum en het laatste pompstation voordat ik de reis door de nacht aanvang staat op Lauwersoog.
Protoporphyria, Mischa Keijzer fotografie. Boek en tentoonstelling, 2021. Museum Belvédère, Oranje Nassaulaan 12 in Heerenveen/Oranjewoud. Tot 27 september 2021.
