Schimmels en zwammen forever
Onlangs ontving ik van Werner, de man achter cyan-biologist.tumblr.com, een interessante vraag over het conserveren van paddenstoelen. Omdat ik daar geen zak van af wist, zocht ik het uit.
“Beste Maarten, het is al weer aardig paddenstoelen-tijd in het bos en hoewel mijn focus ligt op ongewervelde dieren, heb ik toch de drang om paddenstoelen te gaan verzamelen en deze te bewaren. Weet jij iets van preserveer-methodes van paddenstoelen? Drogen lijkt me de beste oplossing, maar de vorige keren kreeg ik problemen met paddenstoel-mug larves en schimmels op de vruchtlichamen. Groetjes, Werner”
Tja, dat is een goede vraag, daar heb ik nooit zo mee bezig gehouden. Als het gaat om het verzamelen van paddenstoelen rommel ik namelijk maar wat aan. Aanvankelijk was het een kwestie van tegenkomen, meenemen en drogen in de vensterbank. Later, nadat 'beestjes' zich te goed gingen doen aan mijn collectie, heb ik daar hermetisch opbergen in een conservenpot aan toegevoegd. En op zich werkt dat best. Je moet het alleen geen bezwaar vindt dat veel paddenstoelen hun oorspronkelijke vorm en kleur verliezen.
Van de pracht van een vliegenzwam blijft na het drogen helaas niet veel meer over.
Een kogelhoutskoolzwam kun je drogen zonder problemen. Die blijft precies hetzelfde.
Om een meer steekhoudend antwoord op je vraag te kunnen geven, ervan uitgaand dat je met mijn gepruts geen genoegen neemt, moest ik geheel tegen de verwachting in flink vorsen. Blijkbaar is het conserveren van paddenstoelen voor andere dan culinaire doeleinden geen populaire bezigheid.
Als het gaat om het aanleggen van een enigszins wetenschappelijke collectie is het meestal nodig om paddenstoelen in flinterdunne plakken te snijden en te prepareren voor onder de microscoop. Want in de meeste gevallen zijn ze alleen zo te determineren. Het gaat namelijk om minuscule verschillen. Mocht je dit willen, dan is drogen een prima conservatiemethode. De microscopische kenmerken blijven daarbij namelijk behouden. Het drogen mag alleen niet te snel gaan. Het beste gaat het in een warme luchtstroom van ongeveer 40° C. Zeer kleine of dunne vruchtlichamen kunnen worden gedroogd door ze in een doosje met silicagel -je weet wel dat zakje uit je schoenendoos- te stoppen. Voor een echte wetenschappelijke collectie is ook belangrijk je preparaat te voorzien van een een journaal. Zo’n journaal bestaat uit een uitgebreide omschrijving, een tekening en eventueel een sporenprent.
Als het je niet per se om de wetenschap te doen is, maar meer om de schoonheid van de schimmels en zwammen, dan zijn gedroogde paddenstoelen en preparaten voor onder een microscoop nou niet direct waar je op zit te wachten. In dat geval wil je een conserveringsmethode die zoveel mogelijk recht doet aan de natuurlijke schoonheid van het vruchtlichaam. Maar welke?
Goed om te weten: paddenstoelen drijven.
Na lang grasduinen langs mycologische websites en verhandelingen vond ik een antwoord op deze vraag. Niet een heel actueel antwoord, dat niet, maar wat mij betreft goed genoeg. In het artikel 'Nieuwe en Zeldzame Nederlandsche Paddenstoelen gevonden in het jaar 1914' dat in 'De Levende Natuur 20 (7)' in het jaar 2015 werd gepubliceerd beschrijft Catharina Cool, een paddenstoelengoeroe uit die tijd, een aantal mogelijkheden tot conserveren. Waaronder een op dat moment experimentele methode waarbij zowel de vorm als de kleur -op rood na- bewaard blijven.
Hieronder beschrijf ik aan de hand van een drietal citaten de mogelijk heden die Catharina ons biedt en de voor en nadelen die daar volgens mij aan kleven.
"De paddenstoelen uit de collectie Oudemans en Dr. Gresholf in het Herbarium staan allen op spiritus. De consistentie is goed gebleven maar ze zijn allemaal, zooals te begrijpen is, van haar kleur beroofd en waar mist men die kleur minder graag dan bij duo bonte "natuurkinderen."
Spiritus werkt dus prima wanneer het je om de vorm te doen is, maar is desastreus voor de kleuren. Bovendien heeft spiritus, zoals wij dat nu kennen, een blauwe kleur en dat lijkt me nou niet direct wenselijk.
De kleur van paddenstoelen verdwijnt in spiritus bij witte exemplaren maakt dat natuurlijk niet veel uit. Moet je spiritus natuurlijk niet blauw zijn.
"De latere collectie staat op formaline (4%) en deze zien er iets beter uit van kleur, al zou men ze er niet op kunnen determineeren."
Formaline bewaart de kleur van paddenstoelen dus iets beter en de vorm net zo goed als spiritus. Wat dat betreft zouden we dus voor formaline moeten kiezen. Er is echter één bezwaar: formaline is giftig, kankerverwekkend en bij inademing sterk prikkelend.
Kopersulfaat-formolmethode
"Nu, misschien is het wat al te optimistisch gezegd, doch het resultaat dit jaar met de z.g.n. Kopersulfaat-formolmethode bereikt, doet mij het beste daarvoor hopen, uitgezonderd (jammer toch altijd die uitzonderingen) met de rood- en paars gekleurden. Wel kreeg ik er de mooie, roode vliegenzwam meer gekleurd (bruin) mee dan met elke andere vloeistof, maar de kleur der roode Russula's, der oranje bekerzwammen, der Amethystzwam (Lacc.-lacc. var. Amethyst.), ze rennen er uit. Doch het groen van de kopergroene Stropharia (Stropharia aeruginosa), de gele, de bruine kleuren, ze blijven er onveranderd door bewaard."
Als we Cool mogen geloven -de langetermijnresultaten zijn mij niet bekend; die heb ik nergens kunnen vinden- is de kopersulfaat-formolmethode verreweg de beste methode om schimmels en zwammen in hun volle glorie te conserveren. Je moet er alleen wel wat voor over hebben. De weg naar prachtig geprepareerde paddenstoelen is namelijk, zo leert het onderstaande citaat, nogal omslachtig.
"De versche, frissche paddenstoelen worden gedurende 2 maanden gezet in een vloeistof, bestaande uit een 5% oplossing van kopersulfaat + een 5% formalin-oplossing (van de in den handel zijnde 40%) + een weinig geconcentreerd zwavelzuur (10 druppels op een L.).
Na die 2 maanden wordt de vloeistof voorzichtig afgegoten en er
gedurende 24 uren een 1% formalin-oplossing over gegoten om den groenen aanslag te verwijderen. Is die nog niet verdwenen na dien, dan nog eens 24 uur afspoelen en ten slotte worden de paddenstoelen voor goed geconserveerd in een 4% formalin-oplossing, waaraan een weinig geconcentreerd zwavelzuur is toegevoegd."
Omdat de kopersulfaat-formolmethode naast omslachtig ook nog eens veel gebruik maakt van formaline zou ik hem zelf niet zo snel toepassen. Dat lijkt me namelijk niet gezond. Om verantwoord te werken met formaline moet je denk ik beschikken over de juiste apparatuur en dito kennis. Kortom, dat is specialistenwerk.
In het kader van de volksgezondheid raad ik de amateurverzamelaar de kopersulfaat-formolmethode dan ook af. Wat dan rest is drogen of de spiritus-methode. We zullen dus voor lief moeten nemen dat de paddenstoelen en zwammen hun kleur of vorm verliezen. Maar waar we geen genoegen mee hoeven te nemen, is de blauwe kleur van de spiritus. Bij de goedkopere drogisterij verkopen ze namelijk een kleurloos alternatief: alcohol ketonatus. En dat is net als spiritus, maar dan kleurloos. Overigens kun je ook gewoon alcohol of methanol gebruiken, alleen is dat vanwege de accijns een stuk duurder.
En wat betreft de prachtige kleuren van de 'natuurkinderen', die zetten we gewoon op de foto. Klaar!
allesoverpaddenstoelen.nl
Nieuwe en Zeldzame Nederlandsche Paddenstoelen gevonden in het jaar 1914
Paddestoelen en schimmels van West-Europa, Roger Phillips (spectrum Natuurgids)
