Bùi Chát, Nghệ thuật Thiểu số và tự do ngôn luận
Bùi Chát là một thi sĩ mà tôi biết được qua trang talawas Chủ nhật của cô Phạm Thị Hoài, người tôi rất mến mộ và kính trọng.
Nếu không biết Phạm Thị Hoài là ai, hãy đọc bài này "Tư cách tri thức Việt Nam" và theo dõi chuyên mục Lề trái tại baotreonline.com của cô.
Lề trái nghĩa là gì ? Nghĩa là bất cứ cái gì đối lập với lề phải - cái được chính quyền định ra và cho là đúng.
"Không người viết nào muốn thuộc về phía tối của văn học, song khi phía được chiếu sáng quá tầm thường thì được khuất mặt có thể là một hãnh diện chính đáng", câu này cô từng nói có thể được áp dụng với Bùi Chát.
Chú từng được trao giải thưởng Tự do Xuất bản năm 2011 và ngay sau đó bị chính quyền Việt Nam bắt giữ tại sân bay Tân Sơn Nhất.
Đọc thơ của chú có cảm giác âm hưởng nghệ thuật Dada, Surrealism hay bất cứ phong trào nghệ thuật nào "bướng bỉnh" chống lại cái chính thống. Từ câu thơ của Xuân Diệu "Tổ quốc ta như một con tàu", chú biến thành "Tổ quốc ta như một con mèo/Tiếng chào đời con gọi meo meo"
Bài thơ không còn là bài giảng nhàm chán về nghĩa vụ với Tổ Quốc, nhà thơ không còn là nhà tư tưởng và lãnh tụ không còn là biểu tượng thiêng liêng nữa.
Chú cùng vài người bạn thành lập nhóm thơ Mở Miệng vào năm 2002, hành động biểu tượng cho "nói", cho tự do ngôn luận, và đề xướng các khái niệm
"thơ rác", "thơ nghĩa địa" để phân biệt với thơ chính thống và truyền thống, đèm đẹp, kêu kêu, và dào dạt trữ tình.
Chúng ta cần những nghệ sĩ như vậy để thấy được là : mọi thiểu số trong nghệ thuật, dù là sáng tác hay thưởng thức, đều phải được cổ vũ và tôn trọng, bởi mọi thứ đều bình đẳng.
Dưới đây là một số bài hay :
Tôi gặp gỡ những người cộng sản
Những người anh em của chúng tôi
Những người làm chúng tôi mất đi kí ức
Mất đi tiếng nói bản thân
Mất đi những cái thuộc về giá trị
Chúng tôi còn sở hữu duy nhất một điều
Nỗi sợ
Tôi trò chuyện với những người cộng sản
Những người anh em
Những người muốn chăn dắt chúng tôi
Luôn biến chúng tôi thành đồ hộp
Hy vọng chúng tôi đời đời biết ơn
Những người cộng sản
Anh em chúng tôi
Chưa bao giờ thấy họ tự hỏi
Trong ngôi nhà đen đủi này
Ai muốn thừa kế di sản của họ?
[Không được sợ hãi với Ngôn từ]
Các ông cho chúng tôi được biết sự thật nhé!
Các ông cho chúng tôi được thở nhé!
Các ông cho chúng tôi được bình đẳng trước pháp luật nhé!
Các ông cho chúng tôi được suy nghĩ khác với các ông nhé!
Các ông cho chúng tôi được lập hội vỉa hè nhé!
Các ông cho chúng tôi được viết bài thơ này nhé!
Các ông cho chúng tôi được ghét các ông chống đối các ông nhé!
Các ông cho chúng tôi được giỏi hơn các ông nhé!
Các ông cho chúng tôi được tố cáo các ông nhé!
Các ông cho chúng tôi được là người Việt Nam nhé!
Các ông cho chúng tôi được giữ gìn truyền thống nhé!
Các ông cho chúng tôi được yêu thêm gia đình bạn bè ngoài các ông nhé!
Các ông cho chúng tôi được xây dựng đất nước nhé!
Các ông cho chúng tôi được biết tên của đất nước chúng tôi 20 năm nữa nhé!
Các ông cho chúng tôi được không theo các ông nhé!
Các ông cho chúng tôi được sống riêng tư không bị dòm ngó nhé!
Các ông cho chúng tôi được đá đít các ông nhé!
Các ông cho chúng tôi được chờ các ông đến bắt nhé!
Các ông cho chúng tôi được ước gì chúng tôi chẳng ước điều gì nhé!
chúng ta làm gì trong lòng cống
lăn, lê, bò càng, ưỡn ẹo
chổng cơm, chổng tĩ, chổng đưởi, chổng
mông má từng giờ từng phút & lắm lúc
không đi hoặc đứng
chúng ta nằm dài cho rác cuốn
máu anh chảy vì lao vào thành cống
trôi theo đàng dân tộc đương trôi
“loài mèo, sở dĩ được đặt tên như thế là
bởi tiếng kêu của chúng: meo! meo!”. rất nhiều người
đã khẳng định, đặc biệt những lúc cần giải thích
cho trẻ. cứ theo lối này mà suy thì chúng
ta nên đổi lại tên cho hầu hết loài vật,
hoặc ít ra phải làm cách nào để chúng kêu
khác đi. ví dụ nếu mèo kêu meo meo thì
chó phải kêu nó nó, gấu kêu gâu gâu, ngựa
thì bựa bựa… cứ thế ruồi kêu buồi buồi, khỉ
kêu hỉ? hỉ? cáo kêu láo láo [hoặc xạo xạo]…
và dĩ nhiên con người thì chỉ biết cười, còn
không suốt ngày chỉ dơ dơ cái li trước mặt
nhau rồi kêu mươi mươi
mỗi lần vấp ngã
tao
chống cặc gượng dậy
đèo cao thì mặc đèo cao
trèo lên tới đỉnh ta cao hơn đèo
đói nghèo thì mặc đói nghèo
trèo lên tới đỉnh ta nghèo hơn đói
[..] chơi vơi kệ mẹ chơi vơi
trèo lên tới đỉnh ta vơi hơn mày
[..] vô ưu kệ mẹ vô ưu
trèo lên tới đỉnh ta mắc mưu thằng trèo
bèo nhèo kệ mẹ bèo nhèo
trèo lên tới đỉnh ta đèo mẹ tụi bay
