In 2018 toen ik het programma voor 'Maassluis 75 jaar vrijheid' schreef, leek het mij mooi om het herdenkingsjaar 2020 met iets blijvends en tastbaars af te sluiten. Samen met burgemeester Edo Haan bedachten wij dat een eigen Maassluis Geuzenmonument(je) mooi zou zijn. Veel activiteiten zijn dit jaar helaas niet doorgegaan, maar op woensdag 2 december 2020 (de dag dat 80 jaar geleden Sjaak Boezeman werd gearresteerd door de SD) is het Maassluise Geuzenmonument onthuld aan de Kwartellaan. De SPEM en kunstenaar Dick Tulp hebben de realisatie op zich genomen en het is een fantastisch monument geworden. Eindelijk hebben de Maassluise Geuzen die omkwamen in de Tweede Wereldoorlog buiten een straatnaam ook een gezicht. Uiteindelijk komt er ook nog een informatie paaltje bij met de uitleg én... de namen van de 14 andere Buchenwalders uit Maassluis die wel terugkwamen.
Vandaag kreeg ik het #WO2MS archief van de grondlegger van het verzet, de LO-LKP en de Binnenandse Strijdkrachten in #Maassluis, J.W. Bouwman. Een prachtige gift van zijn zoon en achterkleindochter.
Onlangs kwam ik erachter dat Oliefabriek de Witol al tweemaal eerder op de doellijst stond van de RAF Bomber Command. Zodoende ben ik al weer een aantal avonden aan het struinen in de digitale archieven van de The National Archives. De Witol was op 6 november en op 27 november 1942 ook als doelwit aangewezen. Tot tweemaal toe konden de piloten Maassluis en de Witol niet vinden. In het RAF Operations Record Book (TNA Ref. AIR27/716/61) staat bij de 27e november "several hits were observed on a large modern White building, although was not thought to be the primary target". Dat moderne witte gebouw bleek de Van Nelle-fabriek in Rotterdam te zijn geweest. Behoorlijk schade en twee doden en dertig gewonden. Vier maanden later op 18 maart 1943 probeerden ze het nog een keer en dat verhaal is bekend.
BIJZONDERE FOTO VAN DE MAASSLUISE GEUS PIETER PONS
Bij het struinen door het fotoarchief van Konzentrationslager (KZ) Buchenwald kwam ik ineens een foto van ene ‘Pieter Pons’ tegen. In de omschrijving staat: “Pieter Pons, ehemaliger niederländischer Häftling (Haft-Nr. 5623), mit der Nummer 150.” Zou dit de Maassluise Pieter Pons kunnen zijn?
Het tempo van mijn ademhaling wordt altijd iets sneller op het moment ik zo’n ontdekking doe. Onlangs heb ik van alle Maassluise Geuzen de KZ Buchenwald documenten gedownload en zodoende kon ik snel op zijn Häftlings-Personal-Karte kijken wat zijn gevangenennummer was en ja hoor dat is 5623.
De afbeelding zit in een serie van 152 foto’s die zijn gemaakt door een fotograaf van de US 166th Signal Photo Company en tonen voormalige gevangenen met een identificatienummer. De Amerikanen maakten de foto’s om ze eventueel later te kunnen gebruiken als bewijsmateriaal bij een proces tegen de kampleiding van het KZ Buchenwald.
De foto’s zijn gemaakt op 11 april 1945 toen de 6e pantserdivisie van het derde Amerikaanse leger het KZ Buchenwald bevrijdde, waar op dat moment zo’n slordige 21.000 gevangenen zaten. Dus vind ik het best bijzonder dat er één Maassluizer tussen zit.
Pieter Pons, in Maassluis geboren op 18 augustus 1919, was op vrijdag 14 februari 1941 samen met 27 anderen (ook zijn broer Arie) door de Sicherheitspolizei in Maassluis gearresteerd op verdenking van deelname aan het Geuzenverzet. Hij was een van de 157 Geuzen die vanuit het Oranjehotel in Scheveningen op 8 april 1941 vertrokken naar KZ Buchenwald. Een aantal weken na de bevrijding van KZ Buchenwald zijn ze het wachten beu en stelen hij en zijn broer samen met 5 Vlaardingse Geuzen in Weimar 3 autobussen, waarmee ze drie keer op en neer naar Nederland rijden om alle Nederlandse Buchenwalders thuis te brengen.
Na de oorlog startte Pieter Pons een timmerbedrijfje aan de Prinsekade 8, wat later uitgroeide tot een aannemersbedrijf. Pieter Pons overleed op 25 maart 2006.
In maart 1941 vond het zogenaamde Geuzenproces in Den Haag plaats. Na vijf dagen ‘proces’ volgde op dinsdag 5 maart 1941 een uitspraak. Waarna op donderdag 13 maart 1941 vijftien Geuzen en drie Februaristakers op de Waalsdorpervlakte door een Duits vuurpeloton werden geëxecuteerd.
Drie minderjarige Geuzen, kregen gratie, hun straf werd uiteindelijk omgezet van de doodstraf naar levenslang. In hun plaats werden drie communistische Februaristakers aan de ter dood veroordeelde Geuzen toegevoegd. Het was de eerste groepsexecutie in Nederland. De zielloze lichamen werden direct door de Duitsers op de Waalsdorpervlakte begraven.
Van de overige Geuzen werden er 157 op dinsdag 8 april 1941 uit hun cel gehaald en naar de binnenplaats van de gevangenis gebracht. Waaronder de volgende 22 Maassluizers:
Willem Brouwer
Jan van der Burg
Johannes Teunissen
Job van der Zee
Hendrik Johannes van Rijn
Johannes Cunagondus van der Lee
Bastiaan Strijbos
Willem Weltevreden
Cornelis Booster
Johannes Wilhelm Blonk
Arie Bouman
Aart Brouwer
Jan Van Dijk
Hugo van der Hoest
Petrus Johannes de Pagter
16. Arie Cornelis Pons
Pieter Pons
Johannes Peterse
Joost Slagboom
Andreas Johannes van der Slot
Arie Voogt
Nicolaas van ’t Wout
Na meerdere malen tellen gingen ze in acht gereedstaande overvalwagens (zie foto), onder zware bewaking van SS’ers, naar het vrachtgoederenemplacement van het Haagse station Hollands Spoor. Hier aangekomen moesten ze onder veel geschreeuw overstappen op een gereedstaande trein. Het was gelukkig een personentrein met coupés waarin plaats was voor 8 personen. De bewaking op de trein bestond uit zo’n 50 soldaten van de Wehrmacht die niet onvriendelijk waren.
Na een dag reizen, met veel oponthoud, kwamen ze aan in Weimar (D) waar ze moesten uitstappen. Op het perron werden ze wederom geteld en na vier keer tot het aantal van 157 te zijn gekomen, mochten ze 8 km gaan marcheren. Dit onder bewaking van zo’n vijftig SS’ers en onderweg werden ze getrapt en geslagen als ze niet doorliepen. Nog erger was het dat de jeugd van Weimar stenen en aardappelen naar ze toe gooiden en de SS’ers hier enkel maar om moesten lachen. Na een klein uur marcheren en afzien passeerden ze een poort met de tekst ‘Jedem Das Seine’ (Ieder het zijne), ze waren op het voorlopige eindpunt van hun reis, het Konzentrationslager Buchenwald, Post Weimar.
Bij mijn onderzoek vorige week naar de Maassluise Geus Johannes Peterse, maakte ik voor de eerste keer kennis met de Arolsen Archives - International Center on Nazi Persecution (tot 2019 International Tracing Service, afgekort ITS) in Bad Arolsen in Duitsland. Dit is een internationaal archief- en documentatiecentrum over slachtoffers van vervolging, dwangarbeid en genocide door Nazi-Duitsland. Het indrukwekkende archief bevat ongeveer 30 miljoen documenten over zo'n 17,5 miljoen nazi-slachtoffers. Er zitten meer dan 50 miljoen naamkaarten in het archief. Vandaag heb ik de rest van de Maassluise Buchenwalders maar eens opgezocht. In de archieven vond ik heel veel persoonsinformatie, waaronder de ‘Häftlings-Personal-Karte’ oftewel de ‘gevangene personeelskaart’ van alle Maassluizers die naar Buchenwald zijn gegaan. Hier de informatie van de zeven Geuzen (klik de afbeeldingen aan) die een straatnaam hebben in Maassluis. Had, dankzij de Coronavirus maatregelen, toch niets anders te doen.
Mooie nieuwe aanwinst voor in mijn #WO2MS verzameling, een 1:35 schaalmodel van de K-Mittel Biber, een eenmansduikboot. Deze waren vanaf 5 november 1944 in de Poortershaven langs het Scheur aanwezig. Lees hier het complete verhaal.
De afgelopen tijd weer een aantal #WO2MS voorwerpen mogen ontvangen. Waaronder de correspondentie met juffrouw M. Zwijnenburg die als één van de 20 gijzelaars in het Kamp Schoorl zat. Bodemvondsten gevonden bij de verleggen van de gastransportleiding langs de A20, waaronder een Britse 20 mm boordgeschut huls. En diverse documenten van de Duitse bezetter en de Binnenlandse Strijdkrachten die betrekking hebben op Maassluis. Nu nog een beetje tijd, zodat ik alles kan onderzoeken en beschrijven. Maar ach ‘wat in het vat zit verzuurt niet’. Dankjewel Gerry, Bouke en Piet.
