Het waardevolle en veelzijdige plantaardig weefsel dat bekend staat als kurk, is de buitenste schors van de kurkeik (Quercus suber of in het Portugees: Sobreiro). Kurk (Cortiça) is het gemakkelijkst van de boom te pellen in het late voorjaar en de zomer, wanneer de cellen gezwollen en gevoelig zijn. Alleen dan kun je oogsten zonder nadelige gevolgen voor de boom zelf. De kurkeik maakt snel nieuwe lagen van kurk aan en zorgt er zo voor dat ze haar beschermende barrière herstelt.
Geen boom wordt gekapt ! Dit simpele feit maakt kurkoogst uitzonderlijk duurzaam, wat resulteert in een unieke balans tussen mens en natuur.
Kurk heeft een structuur die lijkt op een honingraat. Elke cm2 bestaat uit ongeveer 40 miljoen cellen. Deze cellen, net als de ruimten daartussen, zijn gevuld met een soort gas, vergelijkbaar met zuurstof, zonder CO2. De kurkcellen werken zodoende als geluids- en warmte isolatoren en absorberen ook druk en schokken. Dit is wat kurk zo opmerkelijk maakt. Tot op heden is er geen ander materiaal ontdekt dat dezelfde eigenschappen combineert als kurk.
Hoewel de oude Grieken en Romeinen de waarde van kurk al kenden, begon de commerciële oogst in Portugal slechts ongeveer driehonderd jaar geleden. Deze oogst gebeurt vandaag nog steeds, net als toen, door een team van mannen met speciale bijlen en er is geen bruikbare mechanische methode bekend die dit werk net zo goed kan uitvoeren als de mens. Het is een specialistisch ambacht dat, sinds de tijd van de oude Grieken, van generatie op is doorgegeven.
De landarbeiders die de kurkoogst verrichten zijn de best betaalde arbeiders in de agrarische sector ter wereld. Ze verdienen tussen de 80 en 120 euro per dag. De arbeiders hebben een ziektekostenverzekering en een loon-vervangende werknemerscompensatie, voor het geval dat iemand gewond raakt tijdens zijn werk. De werknemers worden zinvollerwijze niet betaald voor het volume of het gewicht van de oogst, maar krijgen een vast dagloon. Dit staat er borg voor dat ze zo voorzichtig mogelijk zijn bij het schillen van de kurk, zodat ze de eiken niet beschadigen.
De kurkschillers (Tiradors) werken in tweetallen. Eén man klimt in de boom, terwijl de andere beneden blijft. Samen hakken ze zorgvuldig in de dode schors. Ze peilen de dikte van de schors door het geluid dat hun bijl maakt bij het hakken en snijden. Ze hakken grote rechthoekige platen uit de bast, ter grootte van een deur. Bij het schillen hoort men een scheurend, krakend geluid en een heldere gele kleur wordt zichtbaar onder de kurk. Deze bleke kleur wordt na verloop van tijd rood, kastanjebruin en tenslotte weer antraciet-grijs. De binnenste bast wordt snel verzegeld en krijgt een stuckachtige, ondoorzichtige look.
De onbewerkte kurk wordt gemeten in arroba (een equivalent van 15 kg). Het teken voor de arroba is @ Sinds 2003 is de prijs van kurk drastisch gedaald, van € 44,80 per arroba, tot gemiddeld€ 26,34 in 2013. De kosten van de oogst bedragen circa € 4 per @.
De schors van de kurkeik wordt om de tien jaar geoogst en het duurt 25 jaar voor een nieuwe boom voor de eerste keer kan worden geschild. De eerste keer schillen levert "maagdelijke" kurk (in het Portugees: desbóia) met een zeer onregelmatige structuur. Deze kwaliteit wordt verwerkt tot producten zoals vloeren en isolatie. 9-12 jaar later verschaft een tweede oogst beter materiaal, maar nog steeds niet goed genoeg voor de vervaardiging van kurken. Slechts de derde en daarop volgende oogsten produceren de eiken kurk met een structuur die goed genoeg is om te worden gebruikt voor wijnsluitingen. De Portugezen noemen deze kurk "Amadia". Elke boom kan tot 200 jaar kurk leveren.
De natuurlijke eigenschappen van kurk maken het het beste materiaal voor de productie van wijnkurken. Kurk is zeer licht, maar ondoorlaatbaar voor vloeistoffen en gassen. Het is elastisch en samendrukbaar, een uitstekende isolator, vuurvast en slijtvast. Maar boven alles, is kurk volledig natuurlijk, groeit vanzelf weer aan, en het is zelfs recyclebaar.
In Portugal staan de meest kurkeiken in zogenaamde Montados. Dit zijn unieke landschappen die door de mens gevormd zijn. Hier worden kurkeikbossen, gemengde landbouw en veeteelt gecombineerd met bosbouw. Deze geïntegreerde mix die in de loop van duizenden jaren is ontstaan, zorgt ervoor dat de kurk duurzaam kan worden geproduceerd in deze vaak barre en onherbergzame omstandigheden.
De inheemse eiken kennen hun belangrijkste groeiperiode tijdens het regenseizoen in de lente. In ruil daarvoor bieden ze hun eikels als diervoeder aan, en vinden de dieren hier schaduw in de verzengende zomerhitte. De gevallen bladeren produceren humus, en ze beschermen de bodem tegen de invloeden van wind en zon, zodat het waardevolle grondwater gespaard wordt. De open gebieden worden gebruikt als grasland voor schapen, geiten en vee, alsmede voor de teelt van gewassen.
De oude Grieken aanbaden de kurkeik als een symbool van vrijheid en eer, volgens Plinius de Oudere. Alleen priesters mochten een kurkeik vellen. De eerste bescherming voor kurkeiken in Portugal door middel van wetgeving is al gemaakt in het begin van de 13e eeuw. Maar de systematische exploitatie van de grote kurkbossen, die nog steeds te vinden zijn op het Iberisch schiereiland, begon pas in de 18e eeuw, toen de productie van kurk het belangrijkste doel werd.
Het is vanwege de hoge waarde van de kurk dat de montado tot op vandaag heeft overleefd en dat de landelijke cultuur en de natuur van dit oude landschap bewaard zijn gebleven. Maar de toekomst van de montado is allerminst zeker. Als de metalen schroefdoppen en kunststof sluitingen de kurken volledig vervangen, dan is een drastische verandering op weg, omdat landeigenaren hun eikenbossen dan zullen vervangen door andere gewassen, die wel inkomen genereren. Zolang de bossen hun economische waarde behouden, zullen de mensen voor hen zorgen, zodat het risico op brand en woestijnvorming wordt verminderd. Maar als de vraag naar kurk terug zal lopen, nemen de risico's van brand, armoede, verlies van biodiversiteit en woestijnvorming sneller toe.
Kurkeik landschappen zijn een van de beste voorbeelden van een evenwichtig behoud en ontwikkeling van landschappen in de wereld. Zij spelen ook een belangrijke rol in de ecologische processen, zoals het vasthouden van water, bodembescherming, en koolstofopslag. De diversiteit van de planten bereikt 135 soorten per vierkante meter; veel planten hebben een aromatisch, culinaire of medicinale waarde. De vruchtbare dichte ondergroei is vol met heide, peulvruchten, cistus en kruiden.
Kurkeikbossen zijn ook de thuisbasis van een rijke diversiteit aan fauna, waaronder spinnen, padden, gekko's, adders, mangoesten, wilde katten, herten, wilde zwijnen. De bomen beschermen de bodem tegen winderosie en verhogen de snelheid waarmee het regenwater wordt geabsorbeerd. Watererosie is ook minder in gebieden onder hoogland bossen, terwijl de waterreservoirs worden beschermd tegen de geërodeerde aarde.
Kurkeiken slaan CO2 op en verminderen daarmee de uitstoot van broeikasgassen in de atmosfeer, met name in de eerste jaren van hun leven wanneer ze snel groeien. Kurkeiken slaan ook CO2 op om hun bast regenereren. Een gepelde kurkeik absorbeert tot vijf keer meer CO2 dan een die niet geschild wordt.
De kurkeikbossen vormen een ecosysteem van ongekende biodiversiteit en zonder deze landschappen zou de regio snel een woestijn zijn en vrijwel onbewoonbaar voor de mens worden. "De Portugese kurkbossen zijn Amazone bossen van Europa," aldus Jorge Paiva, een botanist aan de Universiteit van Coimbra. "Zij ondersteunen de grootste biodiversiteit in heel Europa."
Staande dode eiken komen veel voor in kurkeikbossen, dankzij een bijzondere wet die in de jaren 1970 werd afgedwongen door Portugese kurkproducenten, nadat 500.000 hectare kurkbos werd vervangen door eucalyptus voor de houtpulp-industrie. De wet bepaalt dat zonder goedkeuring van de regering, het illegaal is in Portugal kurkeiken, dood of levend, te kappen. Een grondeigenaar kan met een fikse boete rekenen als hij betrapt wordt bij het kappen van een Montado. Bovendien mag hij dit land dan 25 jaar niet meer gebruiken. De wet heeft bijgedragen om de montados in magere tijden te beschermen, maar landeigenaren noemen de wet te beperkend; ze kunnen zo zieke bomen niet snel genoeg verwijderen om verspreiding van de infectie te voorkomen. En hoewel de Portugezen van hun kurk houden, geloven de meeste mensen dat de wet niet zou overleven als de kurkopbrengst blijft teruglopen.
Van een kurkeik die 80 jaar oud is, kun je 40-60 kg kurk oogsten.
De gemiddelde kurkeik produceert een ton ruwe kurk. Dat zouden 65.000 flessenkurken zijn.
Elk jaar wordt 340.000 ton kurken geproduceerd, overeenkomend met het gewicht van 44.000 olifanten.
Portugal heeft meer dan 720.000 hectare kurbossen.
Een bijzondere kurkeik in Portugal, wordt de "fluitende boom ' genoemd vanwege de vele zingende vogels die in zijn gebladerte huizen. Er wordt gezegd dat deze kurkeik 212 jaar oud is. Er wordt geschat dat deze boom al kurk voor meer dan 1.000. 000 kurken heeft geproduceerd.
Natuurlijke kurk dicht optimaal af en zorgt voor een houdbaarheid van meer dan 100 jaar door zijn bijzondere samenstelling en elasticiteit.
Portugal produceert meer dan 50% van de kurken in de wereld.
De meeste kurk die Portugal exporteert wordt gebruikt voor kurken (72%) en bouwmaterialen (25%).
Het cijfer, geschreven op een geschilde kurkeik, verwijst naar het jaar waarin de boom van zijn schors werd ontdaan. Bijvoorbeeld "9" verwijst naar "2009".
De beste kwaliteit kurk komt uit het zuiden van Portugal (Algarve en zuidelijke Alentejo).
De jaarringen van de kurkeik kunnen worden gezien in de kurklaag: 9 volledige ringen aan elke kant een halve ring (het schillen van de boom vindt in het midden van het groeiproces plaats).
Voor de kurk verder verwerkt kan worden, dient het materiaal eerst minimaal 6 maanden buiten te blijven om te stabiliseren. Daarna wordt het in de fabriek gekookt zodat alle insecten en bacteriën worden gedood en waardoor de schors flexibeler wordt.
Kurkeiken slaan koolstof om te regenereren als hun schors wordt geschild. Een geschilde eik absorbeert tot vijf keer meer dan een die niet is geschild.
Het kurkoogstseizoen begint traditioneel met de eerste nieuwe maan van mei.
Wist je dat Dom Pérignon Champagne uitsluitend kurk uit de regio São Bras de Alportel gebruikt voor de sluiting van de flessen?
Tijdens de laatste decennia was er een massale sterfte te zien van de kurkeik. De bomen worden eerst verzwakt door droogte of insectenplagen. Dit maakt ze gevoelig voor pathogenen zoals de schimmel P. cinnamomi, die dan de boom indringen en tot chronische ziekte of snelle dood kunnen leiden.
De ziekte kan worden verspreid door agressieve reiniging van de bodem met zware machines. Bos ingenieur Tom Kaltenbach is een specialist in de strijd tegen de zieke eiken. Op zijn website www.wood-land.net vindt men meer over dit onderwerp.
Momenteel zijn Portugese wetenschappers bezig met het ontleden van het kurkeik genoom, waardoor op termijn misschien de kwaliteit van de kurk verbeterd kan worden, de ziekte bestreden kan worden en de kurkeik geholpen kan worden om de klimaatverandering te doorstaan.
Er worden nog steeds nieuwe toepassingen voor kurk ontdekt. Aerocork bouwt bijvoorbeeld een prototype vliegtuig, met kurk en koolstof als een milieuvriendelijk alternatief voor PVC en NASA maakt gebruik van kurk in de thermische barrière coating op de externe brandstoftank van de spaceshuttle.
Men kan een interessante documentaire genaamd "Forest in a bottle" van EcologicalCork.com op Vimeo.com/3357193 zien.
Er is een kurk route vanaf Sao Bras de Alportel, waar u een reis kunt ondernemen in de wereld van de kurk. Hier kan men de kurk zien, voelen en ervaren, van de eik tot in de fabriek. Voor meer informatie: www.rotadacortica.pt
De waarde van de export van kurk is in 2016 €937.5 miljoen geweest. Dat was 4% meer dan in 2015.
De redenen voor deze stijging zijn:
renovatie van processen en produkten
bewuste, duurzame communicatie
De prijs die betaald wordt per arobe is in 2018 gestegen naar rond de €50 tot €60 voor een goede kwaliteit kurk. Dat komt m.n. door grote navraag uit China en USA. Meer en meer goede wijnen worden daar voorzien van een goede kwaliteit kurk.
