3 eylül 1939’da ingiltere ve fransa’nın polonya’yı işgal eden almanya’ya savaş ilan etmesiyle başladı. almanya, italya ve japonya’nın oluşturduğu mihver devletleri ile fransa, ingiltere, abd ve sscb’nin oluşturduğu müttefikler dünyanın hemen her bölgesinde savaştı. 2. dünya savaşı topyekun bir savaştı,yani savaşa giren bütün ülkelerin tüm kaynakları ve insan gücü savaş için kullanıldı. askerlerin yanı sıra milyonlarca sivil insan öldürüldü.
savaş portekiz,ispanya,isveç,isviçre dışında bütün avrupa’ya yayıldı. abd,deniz filosunun japon uçaklarına bombalanması üzerine aralık 1941’de savaşa katıldı. 2. dünya savaşı eylül 1945’te bitti. bu savaşın sonuçlarından dünyanın pek az bölgesi kendisini kurtarabildi. almanya’da adolf hitler’in diktatörlüğü,büyük can kayıpları ve büyük acılar pahasına yıkılabildi. savaşın sonunda, sscb ve bazı doğu avrupa ülkeleri yeni topraklar kazanırken, japon ve italyan imparatorlukları yıkıldı.savaşın nedenleri:1. dünya savaşı’nın sonunda almanya yenilmiş ve ağır koşullar içeren bir antlaşma yapmak zorunda bırakılmıştı. almanlar 1919’da imzalanan versay antlaşması’nın haksız maddeler içerdiğini ve yeniden gözden geçirilmesi gerektiğini düşünüyorlardı. 1920’lerde büyük ekonomik güçlüklerle karşı karşıya kalan almanya’da 1933’te adolf hitler önderliğindeki naziler iktidara geldi. hitler,bir yandan versay antlaşması’nın geçersiz sayılmasına çalışırken,öte yandan da silahlı kuvvetlerini yeniden toparladı.1919’da barışı korumak ve uyuşmazlıkları çözümlemek amacıyla kurulan milletler cemiyeti,bu görevleri yürütebilmek için gerekli olan yaptırım gücünden yoksundu.
abd bu örgütün dışında kaldı; öbür üyeler arasında da kararlara uymayan devletlere karşı zor kullanma konusunda görüş birliğine varılamadı. bu sorun, 1931’de japonya’nın protestolara aldırmayarak cin’in mançurya bölgesini ele geçirmesiyle iyice açığa çıktı. japonya 1930’lar boyunca gücünü arttırdı. 1935’te faşist benito mussolini yönetimindeki italyanlar,etiyopya’yı işgal ettiler. milletler cemiyeti bu kez de etkin önlemler alamadı.bu zayıflıktan yararlanan hitler, 1936 mart’ında almanya’nın ren irmağı’nın batısında kalan topraklarına askeri birliklerini gönderdi. oysa 1925’te almanya ile milletler cemiyeti arasında yapılan antlaşmaya göre bu bölgede hiçbir devlet asker bulunduramayacaktı. milletler cemiyeti bu konuda da protestolar dışında yaptırım uygulamadı. ardından italya ve almanya,ispanya’daki iç savaşta cumhuriyetçi yönetime karşı faşist general francisco franco’nun saflarında savaşmak üzere asker gönderdi_ böylece yeni silah ve uçaklarını da denediler. yeni toprak kazanımları ve dünya egemenliği için almanya,italya ve japonya, berlin-roma-tokyo mihveri diye adlandırılan bir ittifak kurdular. bu yüzden bu ülkeler mihver devleri adıyla anıldı.1937’de japonya,çin’e karşı topyekun bir savaş başlattı.
bir yıl sonra almanya,avusturya’yı işgal etti; ardından da çekoslovakya’da alman asıllıların çoğunlukta olduğu südet bölgesi üzerinde hakkı olduğunu ileri sürdü. ingiltere ve fransa,çekoslovakya’yı hitler’in bu isteğine boyun eğmesinin yararlı olacağına inandırdı ve eylül 1938’de yapılan münih antlaşması’yla bölge almanya’ya bırakıldı. 6 ay sonra hitler başkent prag’ı bombalayacağını söyleyerek gözdağı verince çekoslovakya almanya’nın boyunduruğuna girdi.almanya’nın sonraki kurbanı 1. dünya savaşı’nın ardından bağımsız bir devlet olarak yeniden kurulan polonya’ydı. ingiltere ve fransa bu kez alman saldırısına karşı polonyalılara yardım edecekleri konusunda kesin güvence verdiler. almanya,polonya’ya saldırınca da 2. dünya savaşı başlamış oldu.avrupa’da savaş başlıyor:almanya ağustos 1939’da sscb ile 0 yıl geçerli olacak bir saldırmazlık paktı imzaladıktan sonra,1 eylül’de polonya’ya girdi. ingiltere ile fransa sözlerini tutarak 3 eylül’de almanya’ya savaş ilan etti. avusturya,kanada ve güney afrika’nın da aralarında bulunduğu başka ülkeler de ingiltere ve fransa’nın yanında yer aldı. ama müttefikler,alman kara ve güçlerince hızla işgal edilen polonya’ya yardım edemdi.17 eylül’de sscb de doğudan polonya’ya girdi. polonya teslim oldu. 80 bin kadar polonya askeri mücadeleyi sürdürmek amacıyla önce romanya’ya daha sonra da fransa’ya giderek burada toplandı.
.1940 nisan’ında almanlar,norveç’e saldırdı. amaçları denizaltıları için üsler kurmak ve isveç’in kuzeyindeki madenlerden çıkartılarak denizyoluyla norveç’in narvik limanına getirilen demire el koymaktı. alman birlikleri gemilerle geldi ve bir bölümü hiçbir engele karşılaşmaksınızın norveç kıyılarına çıktı. bir bölümü de ingiliz deniz güçleriyle,iki tarafın da eşit kayıplar verdiği sert çatışmalara girdi. ama almanlar kısa sürede norveç’te müttefikler’in asker çıkarma girişimlerini önleyebilecek hava üsleri kurdular. norveç 9 haziran’da teslim oldu. almanlar’ın nisanda saldırdığı danimarka da pek az direnebildi.10 mayıs 1940’ta başlayan alman saldırısı,kısa sürede belçika,hollanda ve lüksemburg’un işgaliyle sonuçlandı. yardıma gelen ingiliz ve fransız orduları da püskürtüldü. 13 mayıs’ta sedan’da alman tankları meuse irmağı’nı geçti ve fransa’nın içlerine doğru ilerledi. hollanda 14 mayıs’ta teslim oldu. alman tankları kuzeye,kıyıya doğru ilerledi ve geri çekilen müttefikler’in önünü kesit. belçika 27 mayıs’ta teslim oldu.belçika’da sıkışıp kalan ingiliz ve fransız birlikleri büyük kayıplar verdi. ingiliz deniz güçlerinin yardımıyla dunkerque kıyılarından 346 bin kadar müttefik askeri kurtarıldı; ama silah,araç ve gereçler geride bırakıldı.
14 haziran’da almanlar paris’e girdiler, 22 haziran’da da fransızlar ateşkes antlaşmasını imzaladılar. alman güçleri kuzey fransa’yı ve bütün atlas okyanusu kıyılarını işgal etti. mareşal henri philippe petain vichy’de almanlar’ın denetiminde bir hükümet kurdu. ingiltere’de bulunan general charles de gaulle savalın sonuna kadar varlığını koruyan özgür fransa hareketi’ni kurarak işgalcilere karşı direnişe geçti. ingiltere’de ayrıca “özgür” polonya,norveç,belçika,hollanda ve çek askeri birimleri de oluşturdu.hitler bir sonraki hedef olarak ingiltere’yi seçti. alman hava kuvvetleri güney ingiltere’deki havaalanlarını ve limanlarını her gün bombalamaya başladı. ingilizler’in kesin direnişiyle karşılaşan almanlar,ardından londra’yı ve ingiltere’nin iç bölgelerindeki kentleri de bombaladı. bu baskınlar pek çok sivilin ölümüne ve büyük zarara yol açtı. buna karşılık ingiliz hava kuvvetleri de fransa ve belçika limanlarında askerleri manş denizi’nden geçirmek üzere toplanmış alman gemilerini batırdı. ingiltere göklerinde ağustos-ekim 1940 arasında yapılan üstünlük savaşından sonra,alman hava saldırıları gece bombardımanlarına dönüştü;finlandiya,bulgaristan,macaristan ve romanya da sscb’ye savaş açtılar. savaş başlangıçta almanlar için oldukça olum gelişti. almanlar sonbaharda leningrad kentine, aralık ayında da moskova’nın banliyölerine ulaştılar.
daha güneyde de don iramağı ağzındaki rostov kentine ulaştılar,ama kış gelince alman birlikleri yorulmuş, savaşma güçleri azalmıştı.ardından sscb’nin karşı saldırısı başladı. hitler’in tasarılarında bu harekatın kıl gelmeden tamamlanması öngörüldüğü için,alman askerlerinin giysileri soğuk kış günlerine uygun değildi. büyük kayıplar verdiler ve sscb’nin içlerinde tutunabilmelerine karşın başlangıçtaki güçlerini bir daha kazanamadılar.1942’de hitler, karadeniz ile hazar denizi arasında bulunan kafkasya petrol yataklarını ele geçirmeyi hedefledi. bir alman ordusu ağustosta maykop’taki petrol merkezine ulaştı. daha kuzeydeki stalingrad kentine yönelik saldırıları ise başarısız oldu. sscb birlikleri kenti sonuna kadar savundu ve kış bastırınca karşı saldırıya geçtiler. 250 bin kişilik alman ve romanya birliklerini kuşattılar ve şubat 1943’te bu birlikler teslim oldu.
sscb’nin 2. dünya savaşı ,’nın en büyük kara çarpılmasındaki başarısı almanlar’ı,kafkasya’dan çekilmek zorunda bıraktı. 1943 yazı başlarken sscb orduları almanlar’ı geri sürdü ve 1944 balında polonya’ya, çok geçmeden de romanya’ya girdi. bu savaşta sscb büyük yıkıma uğradı ve yaklaşık 20 milyon insanını yitirerek 2. dünya savaşı’nda en çok can veren ülke oldu.abd savaşa giriyor:abd savaşta tarafsız kalmasına karşın ingiltere’ye destek sağlıyordu. örneğin, 1940’ta abd,deniz kuvvetlerinin 50 destroyerini ingiltere’ye ödünç vermişti.7 aralık 1941’de pazar günü sabah saatlerinde,japon uçak gemilerinden havalanan 360’ın üzerinde savaş uçağı, hawaii adaları’ndaki pearl harbor deniz üssünde bulunan abd savaş gemilerine saldırdı. japonlar bombaladıkları sekiz savaş gemisinden altısını batırdı ya da çalışamaz duruma getirdi; ama üssü kendisi pek zarar görmedi. uçak gemileri o anda başka bir yerde olduğu için bu saldırıdan kurtuldu. bu olay üzerine abd kongresi, 8 aralık 1941’de japonya’ya, üç gün sonra da almanya ve italya’ya savaş ilan etti.pearl harbor baskınıyla aynı gün, formoza’dan kalkan japon uçakları filipin adaları’na saldırdı. bu adalar daha sonra japon birliklerince işgal edildi.
japonlar ayrıca çinhindi ve taylant’dan geçerek birmanya’yı da işgal etti ve oradaki ingiliz birliklerini hindistan’a çekilmek zorunda bıraktılar. güneydoğu asya’da kurdukları üslerden avustralya’ya hava saldırıları düzenlediler.batıdaki deniz savaşları:savaş başladığında ingiltere ve fransa’nın güçlü donanmaları vardı. alman donanması ise, daha küçük olmakla birlikte, modern ve etkiliydi. uçak gemisi yoktu,ama güçlü savaş gemiler ve hızla artan denizaltı gücüyle ticaret gemilerine büyük zararlar verebiliyordu.akdeniz’ed ingiliz deniz gücünün üstünlüğü sayesinde,asker ve erzak taşıyan düşman gemileri batırılarak kuzey afrika harekatına yardımcı olundu. ne var ki, ingiliz donanması da alman denizaltılarının ve kıyıda üslenmiş savaş uçaklarının yarattığı tehlike yüzünden ingiliz gemileri batı çölü’ndeki savaş için gerekli desteği cebelitarık boğazı ve akdeniz’den getirmek yerine,çoğunlukla ümit burnu ve süveyş kanalı yolunu izleyerek sağladılar.durmaksızın bombalanan malta yalnızca denizaltılar ve küçük gemilerce kullanılabiliyordu. bu yüzden ingilizler’in ana deniz üssü mısır’da,iskenderiye’deydi. zaman zaman alman savaş gemileri müttefik ticaret gemilerine saldırmak üzere atlas okyanusu’na açılıyordu. daha sonra da ticaret gemisi görünümde,silahlandırılmış gemiler göndermeyi sürdüler.atlas okyanusu’ndaki asıl savaş alman denizaltılarıyla oldu. bu savaş gece gündüz durmaksızın sürdü.
müttefikler’in,asker,savaş araç ve gereçleri de taşıyan ticaret gemileri konvoylar oluşturarak savaş gemilerinin koruması altında yol alabiliyorlardı. uçak gemilerinden ve kıyıdaki hava üslerinden kalkan savaş uçakları da deniz savaşlarına katılıyordu,ama alman denizaltılarına engel olmak çok güçtü. savaş süresince bu denizaltılar müttefikler’in 23.351 ticaret gemisini batırdı. buna karşılık 782 alman denizaltısı yok edildi.kuzey afrika çıkarması:müttefikler,mihver güçlerini yenmek için,önce almanya’yı yenmek gerektiğini düşünüyordu. 1942’de kuzey avrupa’yı geri alacak güçleri olmayan müttefikler,düşmanu önce kuzey afrika’dan sürmeye karar verdiler. bu nedenle,general dwight d. eisenhower komutasındaki ingiliz ve abd askerlerinden oluşan 100 bin kişilik bir kuvvet fas ve cezayir kıyılarına çıkarma yaptı.bu ülkeler,o sırada vichy fransa’sının denetimindeydi. vichy yönetimi önce bu çıkarmaya karşı çıktıysa da,hemen ardından müttefler’le işbirliğine girdi. müttefikler önce doğuya,tunus’a doğru ilerledi,ama akdeniz üzerinden hava ve denizyoluyla getirilen güçlü alman birliklerince durduruldu.1943 ocak ayı sonunda montgomery’nin ordusu batı çölü’nü geçerek tunus’a girdi. zorlu çarpışmalardan sonra müttefik orduları mayıs 1943’te alman ve italyan kuvvetlerini çökertti ve mihver ordularının ancak küçük bir bölümü esir düşmekten kurtulabildi.müttefikler kuzey afrika’daki başarılarını,1943 temmuz’unda sicilya’yı işgal ederek sürdürdü. bu harekat,limanları ele geçirerek değil,açık plajlara asker çıkararak yürütüldü. daha önce önemli yol ve köprüleri ele geçirmek üzere planör ve paraşütlerle hava birlikleri indirilmişti. ağustosun ortalarında ada ele geçirildi.sicilya’nın yitirilmesi ve italya’nın müttefikler’ce bombalanması italya diktatörü bento mussolini’yi çekilmeye zorladı. eylül başlarında italya teslim oldu ve malta’daki donanmasına el kondu. bu olay italya’da müttefikler ile almanlar’ı karşı karşıya bıraktı.müttefik güçler 3 eylül’de güney italya’ya birkaç gün sonra da salerno körfezi’ne çıktılar. almanlar inatla direndiler. ekimde napoli’ye ulaşan müttefikler yarımadanın ortalarında güçlü bir alman savunması tarafından durduruldu
1944 ocak’ında müttefikler,anzio’ya çıkarak bu savunma hattının ardına geçmeye çalıştılar. aynı zamanda bu hattın asıl güçlü noktası olan cassino’ya yönelik saldırılar düzenlediler. müttefikler polonya birliklerinin cassino’yu almasından sonra anzio’daki kuvvetlere katılmak üzere kuzeye doğru ilerlemeyi başardılar. 4 haziran’da roma alındı.avrupa’da savaşın sonu:italya’daki müttefik güçler 13 ağustos 1944’te floransa’yı aldı. almanlar bunun üzerine pisa ile rimini arasında bir savunma hattı oluşturarak kış gelene kadar burada tutundular. nisan 1945’te müttefikler po irmağı’nı geçti ve alp dağları’na doğru ilerledi. italya’da almanlar 2 mayıs’ta teslim oldular. iki gün sonra da müttefikler avusturya’dan güneye doğru ilerleyen abd askerleriyle buluştu. sscb birlikleri ise 1944 haziran’ında doğu avrupa’da bir harekat başlattı. temmuz sonunda varşova’nın karşısında vistül irmağı’nın doğu kıyısına geldiler. daha güneyde sscb ordu,romanya ve bulgaristan’ı aldı. finlandiya eylülde düştü. ağustosta sscb orduları iki koldan ilerlemeye başladı. biri baltık denizi’nin doğu kıyıları boyunca,öbürü de tuna vadis üzerinden macaristan’a doğru hareket etti. almanlar bu ilerlemeyi durduramayarak geri çekildiler.1945 başlarında,almanya’nın artık uzun süre savaşamacağı ortaya çıkmıştı. müttefik liderler,abd başkanı roosevelt,ingiltere başbakanı churchill ile sscb’nin önderi stalin kırım’daki yalta kentinde toplandılar ve almanya’nın koşulsuz olarak teslim alınması konusunda anlaştılar. ayrıca savaş sonrası avrupa’ya ilişkin planlar da yaptılar. ocak 1945’te sscb askerleri oder irmağı’nı budapeşte’ye,nisan başında da viyana’ya girdiler ve berlin’e doğru ilerlediler. 25 nisan’da berlin’i kuşattılar. kentin merkezinde ki bir yer altı sığınağından savunmayı yönetmekte olan hitler savaşın yitirildiğini kavrayarak 30 nisan’da intihar etti. amiral karl dönitz’i kendi yerine atamıştı.dönitz’in temsilcileri reims’e müttefikler’le görüşmeye geldi. batıda müttefikler’e teslim olmayı; ama doğuda sscb’ye karşı savaşı sürdürmeyi istiyorlardı.
eisenhower almanlar’ın her yerde koşulsuz teslim olmaları konusunda ısrar etti. almanya’nın teslim olması 8-9 mayıs 1945’te gece yarısı gerçekleşti.japonya’nın teslim olması:abd,japonya’nın kıyı kentlerini yoğun bir biçimde bombaladığı sırada başkan truman,japonlar’ın direnişini kırmak ve savaşı kısaltmak gerekçesiyle atom bombası kullanmaya karar verdi. atom bombası abd’de,gizlice geliştirilen ve büyük yıkım gücü olan bir silahtı. 6 ağustos 1945’te abd hava kuvvetlerinin bir bombardıman uçağı hiroşima kenti üzerine ilk atom bombasını attı. 3 gün sonra gücü azaltılmış bir atom bombası da nagasaki’ye atıldı. bu bombalar hiroşima’da 200 bin,nagasaki de ise 80 bin sivlin ölmesine ve on binlerce kişinin yaralanmasına yol açtı. varşova gezilecek yerler yerlere goz araka sehir kullerinden nasil yeniden dogmus gorun.
