Sigara Bağımlılığı (İnsan BU’nun Osman Elbek’le söyleşisi)
Sigaranın zararlarını bilmeyen kimse kalmadı zannederiz. Katılıyor musunuz bu saptamamıza?
Evet sigaranın bireyin sağlığında yol açtığı sorunlar hakkında pek çok şeyi öğrendik toplum olarak. Ama sigaranın toplumun ekonomik ve sosyal yapısı üzerine nasıl hasarlar verdiğini pek bilmiyoruz. Örneğin yangınların en önemli nedeninin sigara olduğunu, kanser gelişimine yol açtığı ispatlanan hava kirliliğine yol açtığını ve eğitim, sağlık ve sosyal güvenlik harcamalarına ayrılması gereken kaynakların tütün şirketlerine gitmesine sebep olduğunu hiç konuşmuyoruz.
Bir de sorunu sadece “sigara”ya indirgiyoruz. Oysa tütün şirketleri “dumansız hava sahası” uygulamalarını dikkate alarak bir süredir üretimlerini farklı tütün ürünlerine doğru yönlendirmeye başladılar. Ve ne ilginç ki; bu ürünler toplumun geneli açısından sigaraya kıyasla “daha masum” ürünler gibi görülüyor. Oysa örneğin elektronik sigara (e-sigara), nargile ya da dumansız tütün ürünleri de en az sigara kadar sorunludur. Ama Türkiye’de yapılmış bir araştırmadan anlıyoruz ki; tıp fakültesi öğrencileri bile nargilenin sigaraya kıyasla daha az bağımlılık yaptığını düşünüyor. Bu sonuç, elbette her şeyden önce tıp eğitiminin ne kadar sorunlu olduğunu kanıtlıyor. Kuşkusuz burada büyük sorumluluk kamu otoritesine düşüyor. Devlet, kimin kaç çocuk doğuracağına karışacağına toplumun geneline tütün ürünlerinin toplumsal sonuçları ve tütün şirketleri hakkında daha çok bilgi aktarsın. Öte yandan bu konuyla uğraşan sivil toplum örgütleri de konunun ekonomi politik yönünü daha çok vurgulamalılar. Oysa gördüğümüz kadarıyla topluma aktarılan bilgiler ağılıkla neoliberal ideolojinin hegemonyası çerçevesinde sadece bireysel sağlık sonuçları üzerine oluyor. Yani sözün özü “bu daha başlangıç”, tamamlamamız gereken uzun bir yol var önümüzde.
Sigara bırakma yöntemleri nelerdir? Yani bir doktora veya kuruma başvurarak bırakmanın yöntemleri nelerdir?
Bu konuda görüşlerimi paylaşmadan önce bir kez daha belirtmek isterim ki; sigara bırakma mücadelesi, tütün salgınını önleme konusunda en az etkili olan stratejidir. Önemli olan kişilerin ve toplumun tütün ürünleri kullanmaya hiç başlamamasıdır. Ama bu saptama tütün ürünü kullanan insanları kendi kaderleriyle baş başa bırakacağımız anlamına gelmiyor. Her şeyden önce bu hekimlik etiğine aykırı. Daha önemlisi bu ürünleri kullanmak onların suçu değil.
Ama bu kişiler sonuçlarını yani zararlarını bilerek tütün ürünü kullanmıyorlar mı? Yani bir anlamda onların “suçu” değil mi?
Hayır. Yapılan araştırmalar tütün ürünü kullanan insanların %70’inin hayatlarının bir döneminde bırakmayı istediğini ancak bırakamadığını gösteriyor. Yani sigara ya da başka bir tütün ürünü kullanan insanların kahir ekseriyeti sevdiği/hoşlandığı için değil bırakamadığı için kullanmaya devam ediyor. Çünkü tütün ürünlerinin her türlüsü çok yüksek düzeyde bağımlılık yapıyor.
Kimi yerlerde sigaranın fiziksel bağımlılığa yol açmadığı belirtiliyor. Bu bilgi yanlış mı?
Evet tümden yanlış. Gerçekten de tütün ürünlerinin içerisinde bulunan nikotin, esrar ve eroinden daha fazla oranda bağımlılığa yol açıyor. Zaten o nedenle şirketler nikotinsiz tütün üretmeye yanaşmıyorlar. Oysa bu mümkün. Ama onlar böyle bir ürünü “orgazmsız sekse benzer” diyerek tarif ediyorlar. Yani nasıl ki; seks, insanda hazza yani orgazma neden olmasaydı bu sıklıkta yapılmazdı. İşte sigarada da nikotin bulunmasa bağımlılık yapmayacağından ürün bu oranda yaygın kullanılamayacaktı. Hal böyleyse tütün ürünlerinin yol açtığı bağımlılığı önlemenin / tedavi etmenin ilk yolu nikotinsiz tütün ürünlerinin üretilmesinden geçecek.
Sizce tütün şirketleri böylesi bir ürün üretir mi?
Elbette hayır. Adamlar bizim kara kaşımıza gözümüze değil para kazanmak için tütün ürünü üretiyorlar. Kazançlarını azaltacak bir ürün üretirler mi! O nedenle tütün ürünleri devlet kontrolünde üretilmeli. Bu alanda para kazanmaktan başka bir amacı olmayan şirketlerin tütün ürünü üretmesine izin verilmemeli.
Bağımlılığa dönersek; tütün ürünleri nasıl bir bağımlılığa neden oluyorlar?
Özelinde sigara genelinde tüm tütün ürünlerinin yol açtığı bağımlılığın nörokimyasal (fizyolojik), psikolojik ve davranışsal olmak üzere üç boyutu var.
Nörokimyasal (Fizyolojik) boyut derken neyi kastediyorsunuz?
Kabaca tarif edecek olursam şunları söyleyebilirim: İnsanın evrimsel gelişiminde vücudumuzda iki ana yolak gelişti: Bunlardan birisi “ödül”, diğeri “ceza” sistemi. Bu yaşamsal açıdan gerekliydi. O nedenle vücut kendisini mutlu eden bir durumla karşılaşınca mutluluk hormonu salgılıyor ve kişinin bu durumu tekrarlamasını istiyor. Örneğin yemek yiyince ya da su içince vücudunun enerji ya da su ihtiyacı karşılanmış oluyor. Elbette bu vücut için “iyi” bir durum ve bunun tekrarlanması için yemek yedikten ya da su içtikten sonra vücut mutluluk hormonunu salgılıyor. Kişi de bu mutluluk hormonu nedeniyle haz duyuyor ve o hazzı yeniden yaşamak için o hormonu salgılatan davranışı (örneğin yemek yeme ya da su içme) tekrarlıyor. Evrimsel süreçte insanı korumak ve yaşatmak için gelişen başka bir sistemde “ceza” yolağı. Yani vücut kendisine yarayabilecek bir durumdan uzak kalırsa bu kez ceza hormonlarını salgılıyor ve uzak kaldığı duruma kavuşmaya çalışıyor. Örneğin bebek acıktığı ya da susadığı zaman ağlıyor ve çıkardığı gürültüyle bir nevi anneyi “ceza”landırıyor. Annede bu “ceza”dan kaçmak ve gürültüye katlanmamak için çocuğu besliyor. Ya da insan örneğin seks yapmak gibi kendisine haz veren bir durumdan uzun süre uzak kalırsa ceza sistemi devreye giriyor ve kişiyi huzursuz ediyor. Kişi de bu huzursuzluğunu gidermek için gidip o işi yapıyor. İşte tütün ürünleri kabaca fiziksel bağımlılık düzeyinde bu ödül ve ceza sistemini etkiliyor. Yani kişi tütün ürünü kullanınca vücudunda mutluluk hormonu salgılanıyor ve bunun etkisiyle gevşeyerek rahatlıyor. Sigaradan ya da başka bir tütün ürününden uzak kalınca da ceza sistemi devreye giriyor ve huzursuzluk ve sinirlilik başta olmak üzere olumsuz duygular yaşamasına sebep oluyor. Çoğu kişi de bu olumsuz duyguları yaşamamak için sigara ya da başka bir tütün ürününü istemese de kullanıyor ve elbette kendisine zarar veriyor.
Tütün ürünlerinin yol açtığı bağımlılığın psikolojik ve davranışsal boyutu da var demiştin. Onları da açıklayabilir misiniz?
Psikolojik boyut aslında ödül ve ceza sisteminden bağımsız değil. Çünkü mutluluk hormonu ve diğer başka hormonlarla ödüllendirilen kişi kendisini rahat, mutlu ve iyi hissediyor. Tersine ceza sisteminin bir tür işkence yöntemi olan “elektrik verme” uygulamalarına maruz kalan kişi de kolayca tahmin edileceği üzere umutsuz, hüzünlü, huzursuz yani kabaca kötü oluyor. Bu iki duygu durumu kişinin ruhsal dünyasını derinden etkileyerek tütün bağımlılığının pekişmesine yol açıyor.
Davranış boyutu ise hem fizyolojik hem kültürel etmenlerle ilişkili. Bu konuda verilebilecek en iyi örnek el-dudak alışkanlığıdır. Biliyor musunuz; sigara içen bir kişinin eli yaklaşık bir milyon kez dudağına gitmiştir. Kendinizi düşünün: Bir işi milyon kez yapsanız artık “iradi” olarak mı yaparsınız yoksa “otomatik” olarak mı? İşte tütün ürünü kullanan kişinin de eli otomatik olarak hep dudağına gidiyor. Kimi psikanalistler bu davranışın temelinde çocukluk döneminde kalan kimi faktörlerin gizli olduğunu söylüyorlar. Ama neden ne olursa olsun sigara bırakmayı isteyen kişi kendi iradesinden bağımsız olarak çalışan bu el hareketinden yakınıyor ve elini nereye koyacağını bilemiyor. Benzer biçimde paket-kibrit-çakmak gördükten ya da çay-kahve içtikten ya da yemek yedikten sonra tütün ürünü kullanmak da bu davranışsal boyutla ilgili olan durumdur.
Sözün kısası sigara ya da herhangi bir tütün ürününü bırakmak “iradi” değil öyle mi?
Evet kesinlikle doğru. Zaten hastalarımızın da yaptığı en büyük hata bu. Pek çok hasta “ben iradesizim, bırakamıyorum” deyip tütün ürünlerini kullanmaya devam ediyor. Oysa bu bir bağımlılık. O nedenle gelişen bağımlılığa uygun bir şekilde sigara bırakma sürecinin yaşanması gerekiyor.
Yani herkes sigara bırakma ilaçlarından mı kullanmalı?
Kesinlikle hayır. Ama herkes bırakma sürecine bir bağımlılıktan kurtulma olduğunu bilerek yaklaşmalı ve mucizeler beklememeli.
Sırası gelmişken soralım: Sigara bırakmada mucizeler yarattığını iddia eden pek çok yöntem var. Ne bileyim; biyorezonans, akupunktur, kimi otlar falan. Bunlar hakkında düşünceniz nedir?
Önce genel bir ilke paylaşayım: Tıpta mucize yoktur. Ötesi yok. Yani sağlık ve hastalık alanında her kim, ister ilaçla, ister bir tetkikle, ister ameliyatla, ya da sizin saydığınız ve saymadığınız yöntemlerle mucize yarattığını iddia ediyorsa bilelim ki yalan söylüyordur. Açık konuşuyorum; her ne şekilde olursa olsun mucize yarattığını iddia edenler şarlatanlardır.
Pekiyi mucizevi yöntemler olmasa da biyorezonans, akupunktur, otların kullanılması gibi yöntemleri öneriyor musunuz?
Hayır önermiyorum. Önermememin iki nedeni var: İlki insan sağlığının ucuz olmamasıdır. Bilirsiniz hekimliğin temel kuralı önce zarar vermemektir. Yani zarar vermemek, yararlı olmaktan önceliklidir. Bu kural neden bu kadar önemli derseniz: Düşünelim bir kez; öyle bir yöntem olsun ki, gerçekten sigara ya da her neyse kullandığı tütün ürününden kişiyi kurtarsın. Ama diyelim ki; bu yöntem kişiyi sigaradan kurtarırken karaciğerini de mahvetsin. Böyle bir yöntemin kullanılması hiç mümkün olabilir mi? Düşünsenize şöyle bir ifade olabilir mi: “Müjde sigara içmekten kurtuldunuz ama karaciğeriniz mahvoldu”. İşte saydığınız yöntemlerin burada çok ciddi bir sorunu var: Söz konusu yöntemlerin vücuda nasıl bir etkisi olduğunu bilmiyoruz. Kişiye ne yaptığı belli olmayan bir yöntemin başarısı ne olursa olsun insanlarda kullanılması mümkün müdür? İnsan hayatı gerçekten bu kadar mı ucuzladı?
Ama televizyon ve internet ortamında bu yöntemlerin kimisinin bitkisel olması kimisinin de doğası gereği insana hiçbir yan etkisinin olmadığı söyleniyor.
Evet söyleniyor ve reklamı da yapılıyor. Çünkü sağlık bu ülkede çoktandır para kazanma aracı oldu. Ama aklımızı biraz çalıştırırsak bu durumu kolaylıkla izah edebiliriz: Şöyle düşünelim; eğer bu yöntemlerin vücuda hiçbir etkisi yoksa kişiyi sigara içmekten nasıl kurtaracaktır? Öyle ya vücuda etkisiz bir şeyin sigara içen kişiye de etkisiz olduğunu düşünmek doğru değil mi. Yok eğer kişiyi gerçekten sigara içmekten kurtarıyorsa, yani vücuda bir etki yapıyorsa, o halde “etkili” olan bu yöntemlerin vücudun başka noktalarına da etkili olması gerekiyor. Pekiyi bu olası etkileri biliyor muyuz? Hayır. O zaman böylesi yöntemleri kullanmak “Rus Ruleti” oynamaktan beter.
Pekiyi biyorezonans, akupunktur ya da otların olası zararlarının ötesinde sigara bırakma tedavisinde yararları var mıdır?
Bu tür yöntemleri hastalarıma önermememin ikinci nedeni de bu soruda saklıdır. Akupunktur yöntemi dışındaki yöntemlerin sigara bırakma tedavisinde ne kadar etkili olduğu dünyada da Türkiye’de de hemen hiç araştırılmamıştır. Akupunktur yöntemi konusunda ise çok çalışma var.
Bu çalışmaların sonuçları neyi gösteriyor?
Sigara bırakma konusunda akupunktur yönteminin bir katkı sağlamadığını gösteriyor. Keşke sağlasaydı, emin olun samimiyetle isterdim. Hastaların bırakma seçeneklerinin artması beni bir hekim olarak inanın çok mutlu eder. Ama ne yazık ki sonuçlar böyle. O halde ne kadar zarar verdiği bilinmeyen ve de yararsız olduğu gösterilmiş metotlar kullanılabilir mi? Muz Cumhuriyeti mi burası?
Ama siz de görüyorsunuz bu yöntemlerin bolca reklamı yapılıyor.
Evet ne yazık ki öyle. Bir açıdan bu durum Muz Cumhuriyeti’nde yaşadığımızı gösteriyor. Ama şunu da eklemem gerekli: Bu yöntemlerin hiçbirisi Sağlık Bakanlığı’nın onayını taşımıyor.
Çoğu Tarım Bakanlığı’ndan onaylı. Hatta içlerinde “fare zehiri” diyerek ruhsat almış olanlar bile var. Yani bu ülkenin kamu otoritesi insan sağlığı konusunda o kadar duyarsız ki; “fare zehiri” olarak ruhsatlandırılan kimi ürünlerin insanlar üzerinde kullanılmasına göz yumuyor. Hatta Türkiye’nin dört bir yanında ve de internet ortamında bolca reklamı yapılan elektronik sigaranın (e-sigara) Türkiye’ye girişi bile aslında yasak. Ama girişi “yasak” olan bir ürünün Türkiye’de bolca reklamı yapılıyor. Eh başımızdaki devletin nasıl bir devlet olduğunu bu gerçeklerden sonra bir kez daha hep beraber düşünelim.
Peki o zaman önemli bir soru: Sigara bırakmayı düşünen hastalara ne önerirsiniz? Bu ortamda sağlıklarını bozmadan nasıl bir yol izleyebilirler?
İlk olarak; sigara ya da tütün ürünü kullanmanın bir bağımlılık olduğunu kabul etsinler. Bu sorunlarıyla yüzleşmelerinin en önemli adımını oluşturuyor çünkü.
Sonra; mucize beklemesinler. İnat ve sabır göstermeden, emek harcamadan ve alınteri dökmeden hiçbir yere varamayacaklarını bilsinler.
Sonra; sakın bir eczaneye gidip sigara bırakma ilaçlarından birisini alıp yutmaya başlamasınlar. Çünkü bu halde sadece “hapı yutmuş” ve ilaç endüstrisine para kazandırmaktan başka bir şey yapmamış olurlar. Oysa söz konusu ilaçlar, sigara içen ve içmekten mutlu olan insanları sigara içmemeye teşvik etmez. Sigara içenleri sigara içmekten bıktırmaz. Sigarayı tiksindirmez. Sigara bırakma ilaçları, sadece gerekli olgularda nikotinin yoksunluk yakınmalarını yani söyleşimizin girişinde anlattığım ceza sisteminin sonuçlarını azaltıp ortadan kaldırır. Böylece bırakma sürecinde kişinin huzursuz ve sinirli olmasını önler. Bu ilaçlardan beklentimiz sadece bu kadardır. Bundan ötesini beklemek ve istemek doğru değildir.
İnsanlar sigara bırakma sürecinde yardım almak istediğinde nerelere başvurabilirler?
Türkiye’nin dört bir yanındaki hastanelerde ya da sağlık birimlerinde bulunan Sigara Bırakma Poliklinikleri’ne başvurabilirler. Şu an için Türkiye’de en güvenilir bırakma hizmeti bu birimlerde yürütülmektedir. Daha önemlisi bu hizmeti almak için insanlar hiç kimseye ve hiçbir yere para ödemesinler. Çünkü sigara bırakma ilaçları değil ama hizmetin kendisi Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından karşılanmaktadır. Yani ücretsizdir.
Sigara Bırakma Poliklinikleri’nde nasıl bir yaklaşım uygulanıyor ve ne kadar başarılı olunuyor?
Bu poliklinikler tütün ürünlerinin yol açtığı bağımlılığın her üç boyutuna da yöneliyor. Yani hem nörokimyasal (yani fizyolojik), hem psikolojik, hem de davranışsal boyutları konusunda gerek ilaç gerekse ve de daha önemlisi ilaç içermeyen yöntemler kullanılıyor bu polikliniklerde.
Başarı oranları ise çok değişken. Burada başarıyı belirleyen asıl faktörün sigarayı bırakmak isteyen kişinin kararlılığı ve motivasyonu olduğunu unutmamak gerekiyor. Dünyada genel olarak bu polikliniklerin başarısı %30-40 civarında değişiyor. Ancak burada bir gerçeği ifade etmek isterim: Biz hekimler açısından “başarı” demek kişinin en az bir yıl boyunca sigara ya da başka bir tütün ürününü kullanmaması demektir. Yoksa şarlatanların dediği gibi sigara bırakmada %95-100 başarı olmaz. Onlar kişinin üç gün sigara içmemesini “başarı” olarak ifade ediyorlar. Eh para kazanmak amaç olunca her yol mubah oluyor. Kapitalizm zaten bu değil midir? Gözü boya, parayı al!
Pekiyi Türkiye’deki sigara bırakma polikliniklerinin başarı oranı ne düzeyde?
Türkiye’deki sigara bırakma polikliniklerinin tümünün uzun dönem sonuçlarını toplu olarak söylemek mümkün değil. Ama tek tek poliklinik sonuçlarımızın dünya ile kıyaslanınca aynı ve hatta daha iyi olduğunu ifade edebilirim.
Sizce sigara içen ve bırakmak isteyen kişilerin tümü sigara bırakma polikliniklerine mi başvurmalılar?
Her şeyden önce sigara bırakma poliklinikleri bu isteği karşılayacak durumda değil. Çünkü Türkiye’de yaklaşık 15 milyon tütün ürünü kullanan olduğunu ve bunun en az yarısının bir yıl içerisinde sigarayı bırakmak istediğini biliyoruz. Bu da yılda 7.5 milyon kişinin başvurusunu karşılayabilecek bir yapıyı var etmek anlamına gelir -ki bu noktada değiliz. Öte yandan böylesi bir altyapıya ulaşsak dahi çoğu insan için buna gerekli olmadığını da düşünüyorum. Çünkü sigara içenlerin kabaca yarısı hafif düzeyde bağımlıdırlar ve bu kişiler küçük ama doğru önlemlerle ilaca ve diğer profesyonel hekim önerilerine gerek duymadan sigarayı bırakabilirler. Diğer yarısının ise orta ve yüksek düzeyde bağımlılıkları nedeniyle profesyonel desteğe ihtiyaç duyması çok mümkündür.
Konuşmanızda ifade ettiğiniz “küçük ama doğru önlemler” nelerdir?
İşe yarayabilecek birkaç öneri:
En kısa zamanda (mümkünse 15 gün içerisinde) sigara bırakma günü belirlemek ve bu günü evdekilerle ve dostlarla paylaşmak
Sigarayı azaltarak değil kendisinin belirlediği sigara bırakma gününde birden bırakmak
Tütün ürününün kendisine ne kadar zarar verdiğini görmek, bu zararları kendisine yeniden hatırlatmak ve bu zararların “brokoli yemek” ya da “vitamin almak” gibi yöntemlerle azaltılamayacağını bilmek
Sigara bırakmanın “irade” işi olmadığını fark edip bağımlılığa uygun davranışlarda bulunmak
Sigarayı ya da kullandığı tütün ürünü her neyse onu hatırlatabilecek objeleri (kibrit, pipo, çakmak, paket, vs) etraftan uzaklaştırmak
El-ağız alışkanlığını kontrol etmek için tespih çekmek, kalem kullanmak, yazı yazmak
Kalorili gıdalardan uzak durmak ve yemek yedikten sonra dişleri fırçalamak
Eğer bir hekim tarafından herhangi bir sigara bırakma ilacı başlanmışsa onu üç ay kullanmak
Bıraktıktan sonra sigaradan tek bir nefes dahi alsa bağımlılığın yeniden tekrarlayacağını ve eski haline geleceğini bilmek
Sigara bıraktıktan sonra kimi zamanlarda hissettiği sigara içme isteğinin üç dakika süreceğini bilmek ve bu üç dakikada aklını başka konulara yönlendirmek
Zarar vermemek için sormak isterim: Mutlaka profesyonel olarak psikiyatristlerden destek alması gereken kişiler var mıdır?
Evet majör depresyon tanısı olanlar, herhangi bir depresyon ilacı kullananlar ve bir akıl hastalığına sahip olanların mutlaka psikiyatrik destek almaları gerekiyor. Diğer kişilerin ise öncelikle bağımlılık durumuna göre sigara bırakma konusunda eğitim almış bir hekimin desteğini alması tavsiye ediliyor.
Sizin ifadelerinizden kişinin bağımlılık düzeyinin çok önemli olduğu anlaşılıyor. Bir kişi ağır bağımlı olduğunu ya da profesyonel desteğe ihtiyaç duyup duymadığını nasıl anlayabilir?
Bunu anlamanın en pratik yolu şudur: Eğer kişi günde 20 adet sigara içiyorsa ya da sabah uyandıktan sonraki ilk yarım saatte tütün ürünü kullanıyorsa ya da bırakmayı denediğinde sinirlilik, huzursuzluk ya da sigarayı özlemesi nedeniyle sigarayı bırakamıyorsa o kişinin profesyonel destek alması yerinde olacaktır.
Ama bazı kişiler günde bir paketten fazla içse de ve hatta sabah uyanır uyanmaz yatakta sigara kullansa da kolaylıkla sigarayı bırakabiliyor. Bu nasıl oluyor?
Kesinlikle bu gözleminizde haklısınız. Çünkü tıpta hastalık yok hasta vardır. Kimi kişilerin genetik yapısının bırakma sürecini kolaylaştırdığını biliyoruz. Ama bu kişilerin istisna olduğunu bilmek gerekli. Yoksa günde bir paketten fazla sigara içen ve hele uyanır uyanmaz yatakta sigara kullananların hemen hepsi profesyonel hekim desteğine ihtiyaç duyarlar. Aksi halde yani bu kişiler tek başlarına sigara bırakmaya çalışırlarsa kısmen başarılı da olabilirler ama çok sıkıntı çekerler. Oysa bu sıkıntıları azaltmak mümkün.
Hem ilaç hem ilaç dışı yollarla elbette.
Ama ilaçlar da masum değil. Öyle değil mi?
Evet bu dünyada hiçbir şey masum değil. Ama ilaçların ne yaptığını ve vücutta hangi yan etkilere yol açtığını biliyoruz. Daha önemlisi hangi ilacı kime asla vermememiz gerektiğini biliyoruz. Zaten o nedenle bu ürünlere “ilaç” diyoruz. Ve yine zaten o nedenle asla reçetesiz biçimde eczanelerden alınmamasını öneriyoruz.
Ama şu an reçetesiz satılıyor değil mi?
Evet ne yazık ki öyle… Sosyal Güvenlik Kurumu yani devlet bu ilaçların parasını ödemediği için reçetesiz satılmasına da karışmıyor. Oysa ikisi de yanlış. Yani yurttaşını ve toplumu düşünen devlet, bu ilaçları sağlıklı yaşamanın bir parçası olarak ücretsiz olarak yurttaşına hak olarak sunmalıdır. Ayrıca devlet reçetesiz satılmamasını da sağlamalıdır. Kanaatimce bu ilaçlar sadece profesyonel hekim desteğinin sunulabildiği sağlık birimlerinde ve orta-ağır bağımlı insanlar için ücretsiz olarak kullanılmalıdır.
Bu güzel söyleşi için teşekkür ederim. Eklemek istediğiniz son sözler var mı?
Bu fırsatı tanıdığınız için asıl ben teşekkür ederim. Umarım anlattıklarım yararlı olur. Son sözüm ise yine sigara içenlere olsun: Sigara bırakmayı denemekten hiç pes etmesinler. Çünkü yeterince denerlerse eninde sonunda sigarayı bırakacaklardır. Hayatları bizim için çok değerlidir. O nedenle ne olur pes etmesinler. Denesinler, denesinler, denesinler.. sonunda başaracaklardır. Ve her zaman bilsinler ki; biz onlara yardımcı olmak için hep yanlarında olacağız.
Doç. Dr. / Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları A.B.D.
jimmyeatworldofficial
ellievsbear
discoholicmusic
