Goyaloji @goyaloji-blog - Tumblr Blog

Bos koltugun keyfini cikar

Boş Koltuğun Keyfini Çıkar

Uçakta ya da otobüste yan koltuğumuza kimse oturmadığında kendimizi şanslı hissederiz. Çünkü yolculuğumuzu daha rahat ve “kendimizi” dinleyerek geçiriririz. Her dem konuşan ya da hayat hikayesini anlatmaya meraklı “yabancılar” oturmamıştır.

Peki hayat yolculuğunda neden bu durumu şans olarak görmektense sürekli o koltuğun dolmasını diliyoruz?

Bir şekilde birbirimize muhtac olduğumuz kabulüyle “hayatımızı birileriyle paylaşmak zorundayız” fikrine kapılıyoruz.

Ancak bu dünyadan yalnız başımıza ayrılacağız. Yalnız gideceğimiz yer için iki kişilik koltuk almak ve yan koltuğumuzu doldurmak için bunca çaba bizleri yolculuk boyunca yoracağı ihtimalini neden öncelikli olarak düşünmüyoruz?

Tek başımıza iki kişilik koltuğun keyfini çıkararak yolculuk etmek gerçekten bu kadar “istenmeyen” bir durum mu?

Kendimizi tam olarak tanıyamamışken ve tanımaya fırsat bulacak anlarımız bu kadar azken hayatımıza bir başkasını dahil edip onu yıllarca tanımaya çalışıp sonunda hayal kırıklığı yaşama ihtimalinin yüksek olduğu bir riski göze almak istemeyenlerin halini yadırgayacak kabulleri bir kez daha gözden geçirmek mantığa çok da aykırı bir düşünce olmasa gerek.

Paylaşmak güzeldir!

Yetecek kadarını isteyenler için paylaşmak güzeldir. Hayat da yetecek kadarsa(?) paylaşmak güzeldir. Peki ya hayatınıza ortak olacak olanlar sizden yetiremeyeceğiniz kadarını istiyorsa…

Kendinden ödün vermeyen ve bizimkilerde de hak sahibi olduğunu iddia edenlerin sayısı her gün arttıkça hâlâ o koltuğun dolmasını istiyor olabilir miyiz?

Sırf o koltuk boş kalmasın diye kendimizden çok şey götüreceğine inandığınız şeylerimizi verebilir miyiz? Ya da verdikten sonra hâlâ biz “biz” kalabilir miyiz?

Amaç gidilecek yere keyifli bir yolculuk geçirerek gitmekse yalnız yolculuk etmekten bu kadar korkma! Boş koltuğun keyfini çıkar.

A. Nihan Aydin

#ask #relationship #life #take risks

Olu Ozanlar Dernegi Filminde Benimsenen Egitim Felsefeleri ve Olmasi Gereken Egitim Programlari

Ayşe Nihan AYDIN, Duygu ÇALIKOĞLU*

Giriş:

Bu çalışmada “Ölü Ozanlar Derneği” filminde benimsenen ve -belki de- doğruluğu tartışılan ve olması gereken eğitim felsefeleri üzerinde durulmuştur. Bu bağlamda gerek sınıfiçi gerekse genel olarak okullarda benimsenmesi gereken eğitim felsefelerinin nasıl ve neler olacağı üzerinde durulacaktır.

“Disiplin her şey midir, eğitimde sıkı ve katı disiplinler ‘özgür düşüncelerin’ gelişmesinde ve teşekkülünde nasıl etki eder?” Sualleri sorgulanmıştır.

I. Bölüm:

“Ölü Ozanlar Derneği” filminde her sene okulun (Welton Academy[1]) ilk günü öğrencilere benimsetilmek istenen dört temel direğe (kavrama) vurgu yapılmıştır. Bunlar; “gelenek, onur, disiplin, mükemmellik”tir. Bu dört esastan birinin “gelenek” oluşundan, okulun genel eğitim felsefesinin esasicilik olduğu düşüncesi çıkarılabilir. Nitekim esasicilikte “kültürel mirası tüm yönleriyle yeni nesillere aktarmak”[2] fikri vardır. Ve yine bu dört temel kavramdan biri olan “disiplin” de esasicilik felsefesiyle örtüşmektedir.

Esasicilikte öğretilen dersler arasında fen, matematik, anadil ve yabancı diller bulunmaktadır. Ölü Ozanlar Derneği filminde de öğrencilerin gördüğü dersler; trigonometri (matematik), latince (yabancı dil) ve ingiliz dili ve edebiyâtı (anadil) dır. Dolayısıyla filmde okulun ağırlık verdiği eğitim felsefesinin “esasicilik” olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.

Ancak aynı okuldan yıllar önce mezun olmuş ve ironik biçimde okulun benimsediği bu eğitim felsefesinden ayrılan edebiyat öğretmeni John Keating daha ziyade ilerlemecilik felsefesini benimsemiştir. Çünkü sınıfta öğrencilerin sadece alıcı pozisyonda olduğunu düşünmez. Filmde Keating’in öğrencilere söylediği şöyle bir repliği vardır: “kendiniz için düşünmeyi tekrar öğreneceksiniz”. Onlara –adeta bir matematik dersi gibi- grafiklerle şiiri anlayamayacaklarını, şiiri hissedebileceklerini söyler ve kitabın giriş bölümündeki şiirin başarısının nasıl ölçülebileceğiyle ilgili tanımın olduğu sayfaları yırtmalarını söyler.

İlerlemecilik felsefesinde “bireyin benlik kavramını geliştirmesi[3]” amaçlanır.Dolayısıyla J. Keating’in “kendiniz için düşünmeyi tekrar öğreneceksiniz” sözleri bu felsefeyle örtüşmektedir.

İlerlemecilikte “eğitim yaşamın kendisidir, yaşama hazırlık değildir.[4]” fikri savunulmaktadır. J. Keating de dersinde öğrencilerine şiir için şunları söyler: “Biz hoş olduğu için şiir okuyup yazmıyoruz. İnsan ırkının birer ferdi olduğumuz için şiir okuyup yazıyoruz. Çünkü insan ırkının içinde coşkular vardır. Tıp, hukuk, ticaret, mühendislik yaşamak için gerekli olan asil birer meslektir çocuklar; ama şiir… Güzellik, aşk, sevgi… Biz bunlar için hayattayız”. Bu sözleriyle Keating, şiiri anlamanın ve neden şiirin var olduğunun izahını yapmaktadır. Özetle Keating öğrencilerine yaşamı anlatmaktadır. Tıpkı ilerlemecilik felsefesinde benimsenen düşünce gibi…

Filmin devamında öğrenciler John Keating’den ilham alır –onun rehberliğinde- ve kendilerinin gerçekte ne olmak istedikleri düşüncesine varırlar. Misal, öğrencilerden Neil Perry[5] ailesinin istediği mesleği yapmayı değil, tiyatro oyuncusu olmak istediğini keşfeder. Bu noktada ilerlemeciliğin amaçlarından olan “benliğin gelişmesi” bu öğrenci ile vurgulanmıştır.

Sonuç olarak filmde yeri geldiğinde öğrencilere katı cezaların verildiği, sıkı disiplinin uygulandığı ve benlik gelişimine ehemmiyyet verilmeyen esasicilik ve John Keating ile de ilerlemecilik felsefeleri vurgulanmıştır.

II. Bölüm:

Peki eğitimde hangi felsefe benimsenmelidir? Amaç bireyin kendini keşfetmesi ve fıtratına uygun olan mesleğe ve düşünceye erişmesini sağlamak değil midir? Amaç aynı fabrikadan çıkan ve tek tip düşünen, tek renge sahip, birini berikinden ayıracak özelliklerle donatılmasına imkan sağlanmayan insanlar yetiştirmek mi olmalıdır? Elbette ki hayır! Çünkü parmak izlerimiz bile diğerinkinden farklıyken herkesin aynı olmasını beklemek ve bunu istemek yaratılışımıza aykırıdır. Düşünceler ve farklılıklar yaşamı renkli ve zengin kılar.

Bu noktada John Keating ile eğitim felsefesince (ilerlemecilik) birleşiyoruz. Eğitim, bireye özgü olmalıdır; bireyin, hayatı idrak etmesini sağlamak olmalıdır.

Öğrenciye demokratik bir ortam sunulmalıdır. Otoriter bir eğitim anlayışı, katı disiplin ve ceza öğrencinin kendini ifade edebilmesini engeller ki korku ve baskı sonucu öğrenci/birey, kişiliği için önem arzeden özgüveni yitirir. Kalıplaşmış düşüncelerden sıyrılamayıp yeni ve farklı olanı keşfedemez.

Evvela öğrenciye kendisini rahatça ifade edebileceği bir ortamın sağlanması gerekmektedir. Çünkü düşünceler korku ve baskıyla engellenirse devamında zaten öğrencinin kendisini tam anlamıyla dahil edebileceği bir eğitim süreci gerçekleşmeyecektir.

Eğitim, öğrenciyi zorlamamalı; aksine öğrenciyi öğrenmeye istekli hale getirmelidir. Bunun için de öğrenci, yetenek ve ilgi alanlarına uygun biçimde yönlendirilmelidir.

Öğrencinin ilkokuldan sonra ilgi ve yeteneklerinin tespitiyle ortaokul, lise yıllarının genel eğitim planı çizilmelidir. Misal; sözel beceriye sahip bireyin kendi isteğiyle sosyal bilimlere yönlendirilmesi durumunda sayısal dersleri alması mebcurî kılınmamalıdır.

Eğitim süreci bireyi harekete geçiren bir süreç olmalıdır. Birey hem grup hem de tek başına araştırarak ve sorgulayarak bilgiye ulaşmalıdır. Bununla bağlantılı olarak bilgiye ulaşılacak kaynakların yeterli olması gerekir. (Her okulun kütüphanelerinin gerek fizikî gerekse bilgi anlamında tam teşekküllü olması gerekmektedir.)

Oluşturduğumuz eğitim programının sınama durumu ise; “yapılandırmacılık yaklaşımı”na göredir. Şöyle ki: “Yapılandırmacı anlayışa göre yapılan değerlendirme, öğrenmede bir son değildir. Bir sonraki öğrenmeye yol göstericidir. Tümel, özgün, performans değerlendirme gibi değerlendirme teknikleri kullanılır ve bu değerlendirmeler öğrenme sürecine yöneliktir. Değerlendirmenin amacı öğrenenin ne kadar bilgi hatırlayabildiğini ölçmek değil, öğrenmenin nasıl gerçekleştiğini ortaya koymaktır (Driscoll,1994).”[6]

Öğrencinin hedefi sınavdan yüksek not almak değil hayatı boyunca bilgiyi verimli bir şekilde kullanabilmek olmalıdır. Dolayısıyla yukarıda belirtildiği gibi eğitimde sınama amaç değil araç olmalıdır.

III. Bölüm:

Ölü Ozanlar Derneği filmindeki edebiyat öğretmeni John Keating, zamanında aynı sıralardan geçmiş olan biri olarak öğrencilere yönelmektedir. Kendisine “kaptan” ya da “kaptanım” şeklinde hitab edilmesini öğrencilerine önerir. Bu da J. Keating’in öğrenciye otoriter bir tutumla yaklaşmadığını, onlarla samimi bir bağ kurarak onlara yol gösterici konumunda olduğunu belirtmektedir. Nitekim kaptanlar engin denizlerin yol gösterenidir.

Okulun müdürü Bay Nolan[7] ise, okulun düzen ve başarısını korumak için sıkı disiplinin kaçınılmaz olduğunu, düzeni bozma tehdidi taşıyacak en ufak eğilimler gösterenlerin dahi sert biçimde cezalandırılması gerektiği inancındadır. Misal; Ölü Ozanlar Derneği hareketinin kimin tarafından başlatıldığını öğrenmek için şüpheli öğrencileri odasına çağırır ve onlara fizikî cezalar verir.

Filmdeki öğretmenlerden (karakterlerden) bir diğeri de trigonometri öğretmenidir. Bir sahnedenderslerini alışılmış usulde işlemeyen ve öğrencilerini birey olma yolunda teşvik eden John Keating ile aralarında söyle bir diyalog geçer: Trigonometri Öğretmeni: “-Onları sanatçı olmaya teşvik etme riskini göze alıyorsunuz. Bir Rembrant veya Shakespeare olmadıklarını anladıkları zaman sizden nefret edecekler.

J. Keating: -Ben sanatçı değil özgür düşünen beyinler peşindeyim.

Trigonometri Öğretmeni: -17 yaşında özgür düşünceler mi?

J. Keating: -Alaycı biri olduğunuzu hiç düşünmemiştim.

Trigonometri Öğretmeni: -Alaycı değilim, gerçekçiyim. Aptalca hayaller peşinde koşmayan bir kalp gösterin ben de size mutlu bir insan göstereyim”.

Yukarıdaki diyalogda görüldüğü gibi trigonometri öğretmeni de tıpkı okuldaki diğer öğretmenler gibi –J. Keating hariç- öğrencilerin yetenekleri doğrultusunda yetişmesini “aptalca hayaller peşinde koşmak” olarak adletmektedir.

Daha evvel de dile getirdiğimiz üzre eğitimdeki amaç bireyi kendi özelliklerine göre yetiştirmek, onlara rehberlik etmek olmalıdır. Bununla birlikte “öğretmenin sınıf içindeki rolü ne olmalıdır?” sualinin yanıtı da yine yapılandırmacılık yaklaşımında yatmaktadır: “Öğrenci katılımını ve kabulünü teşvik eder. Öğretmen, öğrenenlerin bakış açısına göre bilgiyi değişik şekillerde oluşturma yoluna gider.[8]” Öğretmenin bu yaklaşımı, öğrencinin derse katılımı ve kendi bakış açısıyla öğrenimin gerçekleşmesini, bilgilerin kalıcı olmasını, kavrama kolaylığını sağlayacaktır.

“Öğrenenleri,tartışma ve karşılaştırma yapmaya teşvik eder.[9]” Öğretmen bu şekilde öğrenciyi aktif hale getirir ve öğrencinin kendi fikirlerini devreye sokmasını sağlayarak bilgilerini kullanmasını ve hatta nasıl kullanacağını öğretir.

“Öğrenenleri grup etkinliklerinde yer alarak işbirliği içinde çalışmaya teşvik eder.[10]” Böylelikle öğretmen, öğrenciyi yine derste aktif hale getirmiş olacaktır.

Sonuç olarak, öğretmen gerek sınıf içindeki rolüyle gerekse genel olarak öğrenciye yaklaşımında bireylerin birbirinden farklılıklarını göz önünde bulundurmalı, onlara rehberlik etmeli ve katı disiplin, korku, baskıdan uzak bir tutumla öğrenciye yaklaşmalıdır.

KAYNAKÇA

Prof. Dr. Münire ERDEN, “Eğitim Bilimine Giriş”, Arkadaş Yayınları, ANKARA, 2012.

Eda ERDEM, Özcan DEMİREL, “Program Geliştirmede Yapılandırmacılık Yaklaşımı”, Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 23, Ankara 2002.

http://en.wikipedia.org/wiki/Dead_Poets_Society.

http://www.imdb.com/character/ch0004784/?ref_=tt_cl_t2

http://www.imdb.com/character/ch0233845/?ref_=tt_cl_t9

* Doğu Akdeniz Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Pedagojik Formasyon Öğrencisi (P13285, P13296)

[1] http://en.wikipedia.org/wiki/Dead_Poets_Society.

[2] Prof. Dr. Münire ERDEN, “Eğitim Bilimine Giriş”, Arkadaş Yayınları, ANKARA, 2012.

[3] Prof. Dr. Münire ERDEN, “Eğitim Bilimine Giriş”, Arkadaş Yayınları, ANKARA, 2012.

[4] Prof. Dr. Münire ERDEN, “Eğitim Bilimine Giriş”, Arkadaş Yayınları, ANKARA, 2012.

[5] http://www.imdb.com/character/ch0004784/?ref_=tt_cl_t2

[6] Eda ERDEM, Özcan DEMİREL, “Program Geliştirmede Yapılandırmacılık Yaklaşımı”, Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 23, Ankara 2002, s. 85.

[7] http://www.imdb.com/character/ch0233845/?ref_=tt_cl_t9

[8] Eda ERDEM, Özcan DEMİREL, “Program Geliştirmede Yapılandırmacılık Yaklaşımı”, Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 23, Ankara 2002, s. 85.

[9] Eda ERDEM, Özcan DEMİREL, “Program Geliştirmede Yapılandırmacılık Yaklaşımı”, Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 23, Ankara 2002, s. 86.

[10] Eda ERDEM, Özcan DEMİREL, “Program Geliştirmede Yapılandırmacılık Yaklaşımı”, Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 23, Ankara 2002, s. 86.

#egitim felsefesi #oluozanlardernegi

Hz. Mevlânâ’nın Türk Millî Kültüründeki Yeri Ve İran Kültürüne Mal Edilmesinin Sakıncaları

A. Nihan AYDIN

I. Giriş:

Makalemizde, Hz. Mevlânâ’nın eserlerinde kullandığı dilin Farsça olmasından kaynaklı kendilerinin İran Edebiyâtı’na mal edilmesinin sakıncalarını; hayatıyla ilgili bilgiler ve eserlerinde değindiği Türk kültürüne dair unsurlardan yola çıkarak Türk kültürünün ayrılamaz bir değeri olduğunu izah etmeye çalışacağız.

İran, diğer coğrafyalardaki memleketler gibi Mevlânâ’dan elbette feyz almıştır; lakin bu durum Hz. Mevlânâ’nın Türk kültürünün en mühim değerlerinden biri olduğu gerçeğini değiştirmez.

Tebrizli Prof. Dr. Tevfik Subhani, kendisiyle yapılan bir söyleşide Hz. Mevlânâ’nın İranlı olduğunu söyleyemez. “Mevlânâ dünyaya mal olmuştur”der.

Elbette ki Hz. Mevlânâ Celâleddin-i Rumî’nin öğretileri, eserleri beyne’l-mileldir ve tüm dünyanın sahip çıkması gereken evrensel bir hazinedir. Lâkin her milletin kendi kültürüne hassasiyetle yaklaşması ve yanlış anlaşılmara mahal verecek söylemlerden kaçınması gerekmektedir.

II. Hz. Mevlânâ’nın Türk Oluşuna Dair Deliller, Türk Tarih Ve Kültüründeki İzleri:

Evvelâ Hz. Mevlânâ’nın Türk olmadığı iddiasını en kesin dille adındaki “Rumî”den çürütebiliriz. Nitekim Rumî, Anadolulu mânâsına gelir. Bunun yanı sıra Hz. Mevlânâ’nın Türk Tarihindeki yerine bakmak gerekir:

“Selçuklu saltanatının yıkılmasından sonra Konya’da on sekiz gün padişahlık yapan Mevlânâ, “padişah değilim ki tahttan ineyim de tabute bineyim benim fermanımın yazısı ebedîliktir.” dedi. Şeyhlik, pirlik davası gütmedi. İnsanlık, sevgi, birlik, reform adamlığı ve töresi oluşturdu. Beylikler döneminde siyasî tercihini ise; Osman Gazi’yi “manevî evlat” edinerek Kayılardan yana kullandı. Padişahlığını Osman’a (Gazi) verdi. Osman Gazi’ye Mevlânâ’nın oğlu Sultan Veled kılıç kuşattı.

Çelebîlerin padişahlara kılıç kuşatması olayının gelenekselleşmesi, Mevlevî tarikati ile Osmanlı Devleti ve padişahı arasındaki ilişkilerin niteliğini ve Mevlevî tarîkatinin siyasî hegemonyasını ifade etmeye yeterse de Osmanoğullaının kuruluşundan yıkılışına kadar her padişah zamanında siyasi etkilerinin sürmesinde aralarında aralarında gerçekleşen akrabalık bağının rolü büyüktür. Bununla birlikte her dönem maddî-manevî devletin yanında olmaları, merkezî hükûmetlere verdikleri destek ile bölücülükten ziyade birleştirici, yıkıcılıktan ziyade yapıcı bir politika izlemeleri geniş geniş bir sahaya yayılmalarına neden oldu. Ayrıca, “Osmanlı Devleti nazarında itibarlı bir yerlerinin bulunması sebebiyle, çeşitli kişi ve devlet adamları tarafından vakıflar yapıldı. Dolayısiyle dergah öenmli bir gelir kaynağının merkezi oldu.”[1]

Konya’da kısa bir dönem de olsa padişahlık yapıp sonrasında tahtı mânevî oğlu saydığı Osman Gazi’ye bırakan Mevlânâ’nın Türk tarihinde, Anadolu medeniyetinde, dolayısıyla da Türk kültüründeki yeri ve önemi, Mevlânâ’nın kültürel mirasımız olup olmadığı tartışmalarının bir kenara atılıp samimiyyet ve vicdân doğrultusunda kabûl edilmesi gereken bir hakîkat olduğunu gözler önüne seriyor.

Bununla birlikte Anadolu’nun Türkleşmesinde Hz. Yunus Emre (Bektaşîlik), Hz. Mevlânâ ve Mevlânâ’nın babası Bahaüddin Veled (Mevlevîlik) ; etkisi büyüktür:

“İslam tasavvufunun Horasan ayağını temsil eden pek çok tanınmış simalara rastlamak mümkün olmaktadır. Bunların hepsi yaşadıkları şehirlerde kendilerine geniş bir muhit yaratarak bir çok taraftar bulurken, bir taraftan tasavvuf edebiyatının Anadolu şehirlerinde yayılmasına, diğer taraftan da Orta Asya Türk kültürünün halk arasında canlı tutulmasına yardımcı olmuşlardır. Bahis konusu ettiğimiz Horasan erenlerinden birisi de tanınmış alim ve sufilerden Sultanü’l-ulema Bahaüddin Veled’dir. Bahaüddin Veled, karısı ve iki oğluyla birlikte Moğol istilası önünden kaçarak Anadolu’ya gelmiş, önce Larende’ye yerleşmiştir. Burada 7 yıla yakın bir süre ailesiyle ikamet eden Sultanu’l-ulema daha sonraları Seçuklu sultanı Alaaddin Keykubad’ın davetini kabul ederek Türkiye Selçuklu devletinin baş kenti Konya’ya yerleşmiştir. Bahaüddin Veled, Konya’da ancak iki yıl yaşamış ve 1231 yılında manevi mirasını oğlu Mevlâna Celaleddin’e bırakarak hayata veda etmiştir.”[2]

Anadolu’nun Türkleşmesinde mühim bir etkisi olan Hz. Mevlânâ’nın ve Mevlevîlik’in Türk tarihinden ziyâde İran kültürü ve tarihi ile yakın münâsebet içerisinde olduğunu söylemek ancak hakîkatten uzak sözler olarak addedilebilir.

“Selçuklu Türkiyesi’nde aile hayatı ve gündelik hayat hakkında verilen bilgiler de gayet orjinaldır. Evlenme esnasında, gelin adayı kızın görülerek beğenilmesi, oğlan tarafının başlık parası vermesi, gelin kızlara düğün esnasında kına yakılması, makyaj yapılması, gelin alırken saçı saçılması, gelinin çeyiz getirmesi, gibi Orta Asya kökenli adetler zikredilmektedir. Mevlâna evlenecek çiftlerin seviye ve gelir açısından birbirine denk olması lazım geldiğini de özenle vurgulamaktadır”.[3]

Yukarıdaki bilgiye dayanarak anlayacağımız üzre, Türk kültürü içerisinde yer etmiş birçok bilgiyi eserlerinde dile getiren Hz. Mevlânâ’nın İran kültürüne mal edilmesi, iddiaların hakîkatle ne kadar da çeliştiğini bizlere gösteriyor.

III. Türk Tasavvuf Algısıyla Hz. Mevlânâ’nın Tasavvuf Algısındaki Benzerlikler:

‘ “Ceset yolda yok boldu, gönül özün unuttu,

Aşk koşunu yığıp, akıl mülkün dağıttı,

Talana berlip aklım, divâne boldum imdi.”

Mevlâna’nın tavsiyesi olan aşkta ölmek, biyolojik anlamda ölmek değil, “ölmeden evvel ölmek”tir. Yani, madde âleminden ve maddî varlıktan sıyrılmak demektir. Mahtumkulu’nun yukarıdaki mısralarda söylediği de, aynı şeydir. Aşkı akıl mülkünü dağıtan bir ordu olarak tasavvur etmesi de, şairin aşk anlayışının Yesevî ve Mevlâna‘nın aşk anlayışıyla aynı olduğunu gösteren en kuvvetli delildir.’[4]

Anadolu kültürünün ve de ruhunun temelini oluşturan tasavvuf algısı Hz. Mevlânâ’nın tasavvuf algısıyla birebir örtüşmektedir. Bu toprakların insanının hamurunda mevcûd olan sûfî ruhunda Hz. Mevlânâ’nın izlerini bulmamak elbette ki mümkün değildir. Anadolu insanını şekillendiren değerlerimizden biri olan Hz. Mevlânâ’yı İran kültürüne ve Edebiyâtına dahil edip, kendi kültürümüzden tasfiye ettiğimiz vakit, kültürel hamurumuzda mevcut olan en mühim değerlerden birini hiçe saymış oluruz.

IV. Akademik Çalışmalarda Kabul Gören Üslûbda Mevlânâ:

Yerli ve yabancı bir çok akademik çalışmada Hz. Mevlânâ “Türk kültürü”nün mühim bir parçası olarak kaşımıza çıkmaktadır:

“Doğunun büyük edebiyatı olarak tanınmış olan edebiyat, Goethe'nin de hayran kaldığı Fars edebiyatıydı. Türkedebiyatıİran'da Fars edebiyatının yanında güçlükle ve denebilir ki,ancak onun etkisi altında kalarak tutunabilmiştir .Mevlâna Celâleddin-i Rûmî ve Hasanoğlu ile doğmakta olan Horasan Türk edebiyatı, pek kısa bir zaman içerisinde sönmüştü. Türkmen edebiyatı ancak XVIII. Yüzyılda ve İran dışında gelişmiş, Halaç edebiyatı ise ilk ürünlerini yaşadığımız dönemde vermiştir. Kaşkay edebiyatı zengin olmakla birlikte pek az tanınmıştır. Fars edebiyatıyla karlaştırılabilecek bir düzeye ulaşmış olan yalnızca Azerbaycan Türk edebiyatıdır.”[5]

“XIII. yüzyilda yasamis olan Mevlana Celaleddin Rûmi, düsünceleri ve eserleriyle Anadolu Türklerinin dinî yasantisi üzerinde önemli etkileri olmus, çagini asan düsünce ve yaklasimlarindaki özgünlügü ile de evrensel deger haline gelmis bir Türk-Islam düsünürüdür”[6].

V. Sonuç:

Sonuç olarak, Hz. Mevlânâ tarihimize, kültürümüze sinmiş ve maksadı her ne olursa olsun tasfiye edilmesi mümkün olamayan ve evrenselliğinden hiçbir şey kaybetmeyecek olan millî değerlerimizdir.

Millî değerlere sahip çıkılmadığı takdirde gayesini şaşırmış, tarihini unutmuş ve de kaçınılmaz olarak geleceğini kurmaktan ve korumaktan âciz bir topluluğun aczine mahkûm olunur.

KAYNAKÇA

*ATALAY, Ahmet, “Mevlevîlerin merkezî hükümetlere etkileri ve Bozkır Zeynelabidin İsyanı hakkında Postnişin Abdülhalim Çelebi’nin Merkezî hükümete gönderdiği bir mektup”, Selçuk Üniversitesi Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek kurumu, Konya, s. 94.

* Yrd. Doç. Dr. ÖZBEK Süleyman, “Türkiye Selçuklularında Kültürel Hayat” , Afyon Kocatepe Üniversitesi Tarih Bölümü s. 42.

*Yrd. Doç. Dr. TEMİZKAN Mehmet, “Türk Dünyasında Mevlânâ Ve Mevlânâ’nın Türk Dünyasında Tanıtılması Meselesi”, Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü.

* Prof. Dr. DOERFER Gerhard, “İran’da Türkler”, Çukurova Üniversitesi, 23 Kasım 1987 günü Türk Dil Kurumunda yapılan konuşma, s. 1.

*Yrd. Doç. Dr. ÇELİK Celaleddin, “Mevlana’nın Fikirlerinin Türklerin Dinî Hayatına Etkileri”, Erciyes Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi.

[1] ATALAY, Ahmet, “Mevlevîlerin merkezî hükümetlere etkileri ve Bozkır Zeynelabidin İsyanı hakkında Postnişin Abdülhalim Çelebi’nin Merkezî hükümete gönderdiği bir mektup”, Selçuk Üniversitesi Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek kurumu, Konya, s. 94

[2] Yrd. Doç. Dr. ÖZBEK Süleyman, “Türkiye Selçuklularında Kültürel Hayat” , Afyon Kocatepe Üniversitesi Tarih Bölümü s. 42

[3]Yrd. Doç. Dr. ÖZBEK Süleyman, “Türkiye Selçuklularında Kültürel Hayat” , Afyon Kocatepe Üniversitesi Tarih Bölümü s. 42.

[4] Yrd. Doç. Dr. TEMİZKAN Mehmet, “Türk Dünyasında Mevlânâ Ve Mevlânâ’nın Türk Dünyasında Tanıtılması Meselesi”, Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü.

[5], Prof. Dr. DOERFER Gerhard, “İran’da Türkler”, Çukurova Üniversitesi, 23 Kasım 1987 günü Türk Dil Kurumunda yapılan konuşma, s. 1.

[6] (Yrd. Doç. Dr. ÇELİK Celaleddin, “Mevlana’nın Fikirlerinin Türklerin Dinî Hayatına Etkileri”, Erciyes Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi).

"... Bir ara ne düşündüm bilir misiniz? Şu bizim dükkânla evi satayim. O sazlı gazino yok mu hani, söz açtığım? Orada, dışarı siparişlerini gören kız vardı ya -hani alnı dar olanı- onu metres tutayım. Bir sene sonra da öleyim. Bineyim bir Boğaziçi vapuruna, günün birinde. Bebek'te Arnavutköy önlerinde arka taraftaki oturduğum kanapeden kalkayım, etrafıma bakayım, kimseler yoksa, denizin içine bırakıvereyim kendimi. " _Sait Faik Abasıyanık (Lüzumsuz Adam, s.143)

Elestiriye Dair...

"Eleştiri (tenkîd), yanlışı söyleyip doğruyu bul(dur)mak adına son derece ehemmiyyet arz eder. Ancak eleştiride odaklanılan, doğruyu söylemek değil de bahsi geçenin daimâ kusurlarının aranması-bulunması olursa bu yanılgı; eleştiriyi haksız ve bununla bağlantılı olarak gereksiz, önemsiz hale getirir." (A. Nihan AYDIN)

golgene yuzunu cevirdiginde isiga sirtini donersin.

nihan aydin

Ramazan Bayramı mı Şeker Bayramı mı Fıtr Bayramı mı?

A. Nihan AYDIN

Özellikle medya çevrelerinde fazlasıyla rastlanan “şeker” bayramı ifadesinin son zamanlarda yerini -ne mutlu ki- Ramazan Bayramı’na bıraktığını görüyoruz.

Bu bayrama şeker bayramı, Ramazan bayramı, fıtrat bayramı diyenler var.

Hangisi doğru, diğerleri neden yanlış şeklinde bir yaklaşımdan ziyade, şeker bayramı demenin neye mahal verebileceği üzerinde durmakta fayda var.

Şimdiye kadar ne olmuştu da on bir ayın Sultânı Ramazan’ın sonunda erilen bayrama Ramazan değil de şeker demeye başlamıştık? “Başlamıştık” diyorum; çünkü eski metinlerde, ramazaniyye ve ‘ıydiyyelerde incelediğim kadarıyla “şeker bayramı” ifadesine rastlamadım. Hal böyle olunca vardığım sonuç şudur ki; Osmanlı döneminden sonra, yani cumhuriyetle birlikte Ramazan’ın yerini “şeker” almaya başlamış. Peki cumhuriyet sonrası dilde her şeyi öztürkçeleştirme sevdası mı Ramazan’ı “şekerleştir”di? Hatta bu da, zamanında sağ kesimin “cevap”, sol kesimin “yanıt”; ya da sağın “tecrübe”, solun “deney” demesi gibi savunulan ideolojilerin kelimelerle yansıtılması gayreti mi?

Evellâ Ramazan kelimesinin mânâsına bakalım.

“Ramazan, Arapça r,m,z (ر , م, ض ) kökünden mastar olup “çok sıcak, çok ısıtmak, yakmak” anlamına gelen bir kelimedir. Özel anlamı ile Esmâ-i Hüsnâ’dan olduğu ve günahları yok edici manasına geldiği de rivayet edilmektedir. Yaygın anlamı ile, kamerî ayların dokuzuncusunun adıdır. Allah’ın adı ile karıştırılmaması için “şehr-i ramazân” biçiminde kullanılması gerekir.”[1]

Yansa da diller, Allah’ın rızası için; O emrettiği için su içmemek… Yana yana, nefsi terbiye etmek, yanarak dâ’imî yanıştan kurtulmak, yana yana O’nun aşkını hissetmek…

Ramazan’ın yakmak manasından bu ve benzeri sayısız mânâlar çıkarabiliriz. Dolayısıyla bir kelime sadece bir kelime değildir. Bununla birlikte, Kur’ân’ın, Ramazan ayında nüzûl etmesi itibariyle de kelimenin anlamı ayrı bir değer kazanıyor. Ahmed Remzî’nin buna dair bir beyiti şöyle;

“Bu aydadır ey mü’minün tenzîl-i Kur’ân-ı mübîn

Belki Hudâ’nın nâmıdır geldi yine şehr-i sıyâm[2]”

“Ey ‘imân etmiş olanlar! Kur’ân’ın indirilişi bu aydadır

Oruç (Ramazan) ayı geldi yine Hudâ’ya varan yol, yerdir belki (adeta).”

Nitekim kelimenin, zihinde bu bilgiyi hatırlatması, bu ayın ehemmiyetini kuvvetlendiren bir vurgudur. Buradan yola çıkacak olursak, Ramazan ayı ile Azîz Allah’a edilen ibadetler sonucu Hakk bizleri bayrama kavuşturmuştur ve bunun mutluluğu ile bayram, bayram olmuştur.

Ramazan yerine “şeker” dersek, sanki işi biraz sığlaştırmış oluyoruz kanaatindeyim. Şeker… Bayramlarda ikram edildiği için bu bayrama şeker bayramı adı verildiğini söyleyenler var. Bu hususta hocam[3]: “eğer bu bayramda şeker yendiği için şeker bayramı deniyorsa, Kurban Bayramı’nda da et yendiği için et bayramı demek icâb eder, hatta kurban bayramında da şeker yeniyor. Bunun sebebi bu olamaz” demişti. Ve eğer ki şeker denmesindeki kasıt, mevzu’un derinliğine halel getirmek ya da ideolojik bir gaye ile hareket etmek değilse; hocamın iddası şöyleydi: Ramazan ayında ibadetlerini yerine getirip bayrama kavuşmanın mutluluğu ile şükr eden kişi, bu bayrama aynı zamanda şükür bayramı der. Ve Arapça şeker ile şükür kelimeleri aynı şekilde yazılır. (شكر ) Harf devriminden sonra eski metinlerde şükr kelimesinin şeker diye hatalı bir çevirisi sonucu böyle bir yanılgıya düşülmüş olabilir.

Sebebi her ne olursa olsun, ister yanlış çeviri sonrası düşülen hata, ister ideolojik bir çaba… Kelimeler sadece kelime olmadığı, zihinde canlandırdıkları ile hafızalara yer ettikleri için. Bu kadar değerli ve derin olan bir ayın ve bayramın şeker gibi maddi ve sığ hale bürünmesine mahal veren ifadelerle anılmasının çok uygun olacağı kanısında değilim.

Bu bayramın bir diğer adı olan “fıtr”a (فطر )dair de şunları söylemek gerek; Arapça kökenli fıtr, “oruç bozan[4]” anlamına gelir. Yani ramazan boyunca tutulan oruçlar bayram günü tutulmaz, dolayısıyla fıtr edilir. İftar ( افطار) kelimesi de buradan gelmektedir. Bu bayramda –Ramazan boyunca oruç tutarak nefsin terbiyesi gibi yokluğun da ne demek olduğunu idrak ederek- yoksula “fıtra” verilir ve fıtra kelimesi de buradan doğmaktadır. Bayramda oruç tutulmadığı için ramazan bayramı yerine fıtr bayramı da denmektedir. Eksi metinlerde ‘ıyd-i fıtr şeklinde ifadelere rastlanmaktadır. O nedenle her iki ifadenin de doğruluğu kabul edilebilir.

[1] Dr. Halit DURSUNOĞLU, “Klâsik Türk Edebiyâtında Ramazan Konulu Şiirler”, Ankara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi sayı 22, Erzurum 2003.

[2] Dr. Halit DURSUNOĞLU, “Klâsik Türk Edebiyâtında Ramazan Konulu Şiirler”, Ankara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi sayı 22, Erzurum 2003.

[3] Yrd. Doç. Dr. Mehmet Sarı

[4] Ferit DEVELLİOĞLU, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Aydın Kitabevi, Ankara.

Turkiye’de Alevilik Ve Alevilik Sorunu

A. Nihan AYDIN

I. Giriş:

Makalemizde Türkiye’deki alevîliğe ma’l edilen yanlış yaklaşımlar ve yorumlardan yola çıkarak diğer mezheplere kıyasla neden ötekileştirildiği sorununa değineceğiz.

Alevîliğin Türkiye’deki teşekkülünde kabul etmek gerekir ki İslâmî kaidelerle birlikte Türklerin İslâmiyyet öncesi geleneklerinden izler de görülmektedir. Lakin bu durum sadece Alevîliğe mahsûs değildir. Bunların yanısıra kimi araştırmacılarca Alevîliğin bir mezhep değil bir tarîkat özelliği taşıdığı tezleri de mevcuttur. Ancak biz makalemizde Alevîliğin bir mezhep mi yoksa tarîkat mi olduğu tartışmasına yer vermekten ziyade sorunlu kabul edilen yanlarına ya da yanılsamalara değinerek Türkiye’de Alevîliği bir sorun olarak görme hadisesi üzerinde duracağız.

II. Alevîliğin Kelime Anlamı ve İsimlendirmenin Geliş Sebebi:

Kelime olarak; “Ali’ye mensûb olan, Ali’ye ait olan, Ali soyundan gelen” mânâlarını taşır. “Rufâîlik, Kâdirîlik vb. silsile ve zikir şekli itibariyle “Alevî meşrep” kabul edilen tarîkatlerin, Alevî olarak isimlendirilmemelerinin sebebi; … Alevî kelimesinin daha çok İslam tarihinde siyâsî alanda halifelerin kronolojik sıralamasından farklı bir kabule sahip olarak Hz. Ali’nin birinci halife olması ve hilafetin onun soyundan gelenlerce sürdürülmesi gerektiğini savunan gruplar için ayırıcı bir niteleme olarak kullanılageldiğini göstermektedir.”[1] Buradan yola çıkarak; “Alevî” isminin siyasî bir sebebe dayandırılarak (Hz. Ali’nin halîfe olması gerektiği fikrinden) doğduğunu söyleyebiliriz.

III. Alevîliğe ve Hz. Ali’ye Ma’l Edilen Sakıncalı Kabuller:

Sakıncalı yaklaşımlardan biri; Alevîlikte Hz. Ali’nin İlâhî özellikleri olduğunun kabûlü ve hatta hulûle varan inançların ya da iddiaların olmasıdır. Buna örnek olarak; Hz. Ali’nin bizzat kendi tavsîfini yapmak için dile getirdiği iddia edilen Hutbetü’l-Beyan’dır ki; “Yetmiş ayrı sözden oluşan metinden bazı sözler şöyledir:

Ben, gayb ilminin anahtarının sahibi ve Peygamber‟den sonra gayb ilmini ve her

şeyi bilenim.

Ben, bütün peygamberlere huccetim.

Ben, içinde yazılanlarla birlikte levh-i mahfûzum.

Ben, Allah‟ın nazargâhıyım.

Ben, Allah katında halkın sığınağıyım.

Ben, bütün Kitaplarda yazılan, dünyanın başından sonuna dek olmuş ve olacak

şeyleri bilgi olarak kendisinde toplayanım.

Ben, Mûsâ‟nın velâyet nûrumla hidâyet bulduğu kişiyim.

Ben, Tanrı katında ma„sumum.

Ben, Tanrı vahyinin tercümanıyım.

Ben, bütün dünyadaki lisanları konuşurum.

Ben, Hudâ‟nın velisiyim, yeryüzünde O‟nun hükmünü kullarına uygularım.

Ben, güneşi ve ayı davet iden ve ikisinin de davetimi kabul ettikleri kimseyim.

Ben, Tanrının kudret kılıcı zü‟l-fikar ile zalimleri ve firavnları helâk ediciyim.

Ben Kur‟an‟ın te‟vîlini ve bütün enbiyâya gelen kitabları bilenim ve ben her ilmi

gereği gibi biliciyim.

Cennet anahtarları ve cehennem kilitleri benim elimdedir.

Ben,ilm-i sâmitim, Muhammed ilm-i nâtıkdır.

Ben, kulların yerlerde ve göklerde ne yaptıklarını görür, ayıblarını örter ve

suçlarından azab eylemem.

Ben, kıyamete kadar olacak zaman ve mekan değişikliklerini ve olacak hadiseleri

bilirim.

Ben, iki kere öldürücü ve iki kere dirilticiyim.

Peygamberlerin kitaplarından bin kitap benim yanımdadır.

Ben Muhammed olarak halkın övündüğü ve Ali olarak Tanrı‟nın razı olduğu

kulum.

Ben, Cebrâil‟in „Lâ fetâ illâ Ali, lâ seyfe illâ zü‟l-fikâr‟, diyerek medh-u senâ

kıldığı kimseyim.

Ben, Allah Te„âlâ‟nın yaratması, emri, ulûhiyyetinden başka dokuz yüz doksan

dokuz sıfatıyla sıfatlanmışım.”[2]

Yukarıda adı geçen eserden alıntıladığımız sözlerde İslâmiyyet’e aykırı hayli sayıda ifadeler var… Misal; “Ben, iki kere öldürücü ve iki kere dirilticiyim.” Bu ifâdede Hz. Ali’nin Allah’ın can alma ve yaratma/ can verme özelliklerine yahut da Hz. İsâ’nın ölüleri diriltme mucizesine Hz. Ali’nin sahip olduğu iddia edilir. Oysa ki İslâmî inançta bilinir ki mucizeler ancak ve ancak peygamberlere verilmiştir.

Fakat belirtmek gerekir ki eserin sahihliği tartışmalıdır. Dolayısıyla Alevî çevrelerce kabûl edildiğini söylemek mümkün değildir. Ancak Hz. Ali’ye ilâhî vasıflar verildiği iddiasına örnek teşkîl ettiği için makalede yer veriyoruz.

Hulûle vardığı iddia edilen kimi eserler şunlardır;

“Âyine tuttum yüzüme Ali göründü gözüme

Nazar kıldım özüme Ali göründü gözüme

……..

Ali tayyib Ali tâhir Ali bâtın Ali zâhir

Ali evvel Ali âhir Ali göründü gözüme

……….

Hilmî gedâye bir kemter Görür gözüm dilim söyler

Her nereye kılsam nazar Ali göründü gözüme ( Hilmi Dedebaba’dan)”[3]

Yukarıdaki eserde Bâtın, Zâhir, Evvel, Âhir vs. Allah’ın Esmâü’l-Hüsnâsıdır. Ve eser, bu isimlerin Hz. Ali’ye ma’l edildiği şeklinde yorumlanabilir. Ancak bu yorum daha ziyade tasavvufî bilgisi sınırlı ve tasavvufî eserlere pek âşinâ olmayanlarca mümkündür. Halbuki tasavvufî çerçevede yorumlarsak; “Bektaşilikte Allah-Muhammed-Ali bir nurdur. Fakat bu Muhammed ve Ali‟nin Allah olması anlamına gelmez. Bunlar isimler ve suretlerdir, sadece lafza aitlerdir. Aşık ve ma‟şuk hep O‟dur. Halkın Hakk‟a ayna olması kendini görme kabilindendir, yoksa her görünen Hakk‟dır.”[4] Bununla birlikte Hilmi Dedebaba, İshak Efendi’ye sunduğu Reddiyesinde Hz. Ali’ye bağlı olduğunu; fakat ona nübüvvet ve uluhiyyet nispet etmediklerini söylemiştir. Bu bilgiden yola çıkarsak Alevîlikte sorunlu ya da İslâmiyyetle çelişir gibi görünen sözlerin ya da yaklaşımların gören gözlerdeki önyargı ya da bilgi eksikliğinden kaynaklandığını söyleyebiliriz.

Ayrıca yaygın olarak Alevîlik tanımında sıralama; “Hakk- Muhammed -Ali” şeklindedir ki bu da mezhebin İslâm’ın şartına ters düştüğü fikrine uymamaktadır.

V. Alevîlik içerisinde Hz. Muhammed:

Alevîliğe dair bir başka sakıncalı yaklaşımlardan biri de Alevîliğin Hz. Muhammed’i Hz. Ali’den sonra zikretmektir. Oysa ki Alevî-Bektâşîlerde de Hz. Muhammed’in peygamberliği kabûl ve tasdîk edilmektedir: “Ve dahi selam ve salavât ol peygamberler serverine ve mürseller ulusuna ve enbiyalarun ve evliyâlarun mihterine olsun kim dükeli ‘âlemi onun dostluğuna yarattı”[5](Hacı BektaşVelî – Makâlât).

Bir başka eserde de Yemînî Hz. Ali’nin Faziletnamesi’nde Hz. Muhammed’e dair şöyle der; “Muhammed yaratılmışların sultanı, bütün yalvaçların imamıdır. Onun sözleri Tanrının sözleridir. Peygamber’e inanmayan murdardır. Gerçeklerden berîdir. Bilgiden, Bilgelikten uzaktır. Böyleleri insan biçiminde hayvandır. Onu bilmeyenler, Yaradan’ı ve yarattıklarını bilmezler.”[6]

Bu örneklerden de görüleceği üzre Alevî mezhebinde Hz. Muhammed, peygamber olarak kabul edilip, O’na inanmadan Allah’ı ve Allah’ın yarattıklarını anlamanın mümkün olmayacağı vurgulanmaktadır.

KAYNAKÇA

Dr. Cenksu Üçer, “TÜRK BOYLARININ ALEVÎLİĞİ VE SÜNNÎLİĞİ ÜZERİNE BAZI DÜŞÜNCELER”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.

Prof. Dr. M. Saffet SARIKAYA, “BEKTAŞÎ VE ALEVÎ’LERDE HZ. ALİ’NİN TANRILAŞTIRILMASI

İDDİALARINA DAİR BİR DEĞERLENDİRME”, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.

Prof. Dr. M. Saffet SARIKAYA, “ALEVÎ-BEKTÂŞÎ KÜLTÜRÜNDE HZ. MUHAMMED (SAV)”, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.

[1] Dr. Cenksu Üçer, “TÜRK BOYLARININ ALEVÎLİĞİ VE SÜNNÎLİĞİ ÜZERİNE BAZI DÜŞÜNCELER -Tokat Bölgesinde ‘Sünnîleşenler (Dönükler)’ ve ‘Ehl-i Beytçi Papahlılar’ Örneği”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.

[2] Prof. Dr. M. Saffet SARIKAYA, “BEKTAŞÎ VE ALEVÎ’LERDE HZ. ALİ’NİN TANRILAŞTIRILMASI

İDDİALARINA DAİR BİR DEĞERLENDİRME”, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.

[3] Prof. Dr. M. Saffet SARIKAYA, “BEKTAŞÎ VE ALEVÎ’LERDE HZ. ALİ’NİN TANRILAŞTIRILMASI

İDDİALARINA DAİR BİR DEĞERLENDİRME”, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.

[4] Prof. Dr. M. Saffet SARIKAYA, “BEKTAŞÎ VE ALEVÎ’LERDE HZ. ALİ’NİN TANRILAŞTIRILMASI

İDDİALARINA DAİR BİR DEĞERLENDİRME”, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.

[5] Prof. Dr. M. Saffet SARIKAYA, “ALEVÎ-BEKTÂŞÎ KÜLTÜRÜNDE HZ. MUHAMMED (SAV)”, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.

[6] Prof. Dr. M. Saffet SARIKAYA, “ALEVÎ-BEKTÂŞÎ KÜLTÜRÜNDE HZ. MUHAMMED (SAV)”, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.

Yaratici Gucun Varligi Iddiasi

*A. Nihan Aydin

Yaratıcı, koruyucu, cezalandırıcı…vs. vasfı ve sebebi her ne olursa olsun Tanrı kavramı ilk insandan bu yana kabul edilmiş, Tanrı’nın varlığına inanılmıştır.

İnsanın değişen ihtiyaçları ve düşünce ufkunun verdiği imkanlar, dine; dolayısıyla tanrıya bakışı ve algılayışı değişime uğratmıştır.

Mustafa Tekin; çağlara göre Batı coğrafyasında “Tanrı” kavramındaki algı değişimlerini ele aldığı makalesinde ilkçağdaki Tanrı algısına dair şunları söyler:

“İlkçağ’ın pagan toplumunda Tanrı, daha çok insansı niteliklerle algılanmakta, toplumsal yapı ve fonksiyonlara göre Tanrılar panteonu yapılandırılmaktadır. Bu dönemde Tanrılar, toplumsal işlevler paralelinde fonksiyonlar kazanmakta, bu fonksiyonların da süreç içerisindeki değişimlerle eşzamanlı olarak değiştiği gözlemlenmektedir. Aynı şekilde tanrılar, ait oldukları toplumun statüsüne göre statü kazanmakta ve kaybetmektedirler. [1]”

Yukarıdaki alıntıda; insan zihninin oluşturduğu insansı, somut, sınırlı, kusurlu (Kavî ve Samed olmayan) bir Tanrı algısı söz konusudur. Makalenin bir kısmında Tekin;

“…Yine Homeros’un “Tanrılar bile kandırılır, yalvarıp yakarmayla/ insanlar bir kabahat bir günah işlediler mi/ kurbanlar, yağlar, adaklar, şaraplar/ yumuşatır tanrıları da.” (Aktaran Eflatun, 1988: 55) şeklindeki Tanrı’yı insanî özelliklerle kavrayan tanım, aslında ilk dönemde para ve rüşvete düşkünlüğün bir izdüşümü olarak dikkat çekmektedir.

Zira Eflatun, Devlet adlı kitabının ilerleyen satırlarında, “hediyeler, tanrıları da yola getirir yüce kralları da” sözünün para ve rüşvet düşkünlüğüyle paralelliğini dile getirmektedir. (Eflatun, 1988: 81) Böylece yasalara karşı suç işlendiğinde rüşvet ile kurtulmanın mümkün olduğu ilk dönemlerdeki sosyal realite, din diline aktarılarak “günah” karşısında adak ve yalvarma ile “Tanrı’nın yumuşatılması” biçimine dönüşmektedir.

“Yumuşayan Tanrı” ifadesi dikkat edilirse “affedici Tanrı”dan ziyade, cezayı rüşvete bağlayan bir krala yakın durmaktadır. Böylece aslında toplumsal işlerliği devam eden rüşvet gibi bir suça tanrıları da ortak ederek, bir yandan antropomorfist bir itikat, diğer yandan toplumsal işlerliğin meşrulaştırılması söz konusu olmaktadır.” diyerek eski Roma dönemindeki tanrıların insanlar gibi suçlar işleyebileceği, dolayısıyla bu durumda insanların da işledikleri kabahatleri Tanrıların dahi işlemesi ile meşrûlaştırıldığını söyler.

Buradan yola çıkacak olursak zihin, Tanrıyı (yaratıcı gücü) kendi sınırları, algıları ve somutluğu içerisinde tutarak kabul eder ve bu teşekküldeki bir Tanrının varlığına inanırsa çelişkili, hataları olan, evrensel ve üstün olmaktan uzak, sınırlı bir “Tanrı”nın varlığını kabul etmiş olur. Bu da Tanrı kavramını, insanlaştırma gafletine götürür.

Beri yandan Ortaçağdaki kilise baskısından kurtulan ve bu baskının acısını çıkarırcasına tanrıyı inkâra giden insan; geliştirdiği teknoloji, keşfettiği doğa ile Nietzsche’nin deyşiyle: ”Tanrı öldü!” deyip yerini akla, bilime devretmiştir ki böylelikle her şeyi maddileştiren bir anlayışa yönelmiştir.

Aslında bu düşüncede dahi ilkçağdaki Tanrı anlayışının izlerine rastlayabiliriz. Çünkü “her şeyden tenzîh edilmiş ve misli olmayan bir varlık” olarak değil, yine insanın sınırlı tahayyül ve tefekkürü doğrultusunda kabul edilen bir tanrıyı öldürüyor Nietzsche.

Aczî bir fikrin oluşturup kabul ettiği tanrının ölümüne inanmak da, kabul etmek de gayet tabiidir.

İşte tam da bu noktada Montaigne’nin şu sözleri bu yanılgıya cevap niteliğindedir:

“Bizim yaratılışımızın ne kadar noksanları olduğunu biliyoruz; tanrıları bize benzer tasarlamak, onları bizim gibi arzuları, öfkeleri, kinleri, karıları, hazları, ölümleri, mezarları olan birer varlık olarak düşünmek insan düşüncesinin bir sarhoşluk zamanına rastlamış olsa gerektir.

Madem ki, insanlar ille de tanrılarla akraba olmak istiyorlar, bari, Cicero’nun dediği gibi, kendi kusur ve sefaletlerini göklere çıkaracaklarına, tanrıların değerlerini yere indirip kendilerine ma’l etselerdi” (Montaigne)

Tanrı’nın varlığını ve Tanrı mefhumunu, hududları olan insanın ölçüleriyle sınırlandırarak tasarlamanın ve/ veya kabul etmenin yerine –mükkemmel olarak kavramamız mümkün olamasa da- kusursuz ve üstün oluduğunu akıl, aklın sınırlandığı yerde kalp ile kabul etmelidir.

Ayrıca, sınırlı ve kusurlu bir tanrıyı öldürüp, sadece akılla yola devam eden insanlığın bugün, aklı sonucu neler yaşadığı âşikardır. Vicdan ve hissiyâtı, Tanrıyı öldürerek devre dışı bırakan insanlık; modern dünyanın mutsuz, maddeci, doyumsuz birer varlığı olmuştur. Aklın yanılmayacağını düşünerek yine akıl yoluyla yanılmışlardır.

Spinoza ise Tanrının varlığını kabul edişle ilgili şöyle der:

“Ruhumuz bir çeşit ezeliliğe sahip şeyler gibi kendi kendisini bildiği ve bedeni bildiği nispette, zorunlu olarak Tanrı’nın bilgisine sahiptir ve Tanrı’da olduğunu, Tanrı ile kendisini bildiğini bilir” (Spinoza)

Sonuç olarak insanoğlu, acziyetinin farkına vardığı noktada Tanrı’nın (sonsuz güç sahibi ve hiçbbir şeye muhtac olmayan, her şeyin O’na muhtac olduğu Samed Allah’ın) varlığını kabul eder. Yaratılanda Yaradan’ın Azîzliğini görmekten (tecellî) uzak olan göz, enazından kendi acziyetinde kendiyle bir tutulmayacak olan Tanrı’yı kabul eder.

Nitekim insanın her dönemde ve koşulda “muhtaçlığı”, insanoğlunu Tanrı’nın varlığına ve ona tevekküle itmiştir. Tüm bu nedenlerle yeniden fark edilmelidir ki insanoğlu ilk zamandan bu yana yaratıcı bir gücün varlığına muhtaçtır.

[1] Doç. Dr. Mustafa Tekin, “Tanrı kavramı ve toplumsal iz düşümü”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Konya.

Batinin Tasavvufu Populist Ve Sig Bir Algiyla Sekillendirip Dunyaya Pazarlamasi Sorunu

Batının Tasavvufu Popülist Ve Sığ Bir Algıyla Şekillendirip Dünyaya Pazarlaması Sorunu

A. Nihan AYDIN

I. Giriş:

Makalede, Birleşik Devletler başta olmak üzre Batıda son dönemlerde popüleritesi artmaya başlayan tasavvuf/ sufizm ve özellikle Hz. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin öğretilerine ilişkin yanlışların neler olduğuna ve bu hataların nelere yol açabileceğine değineceğiz. Mevlevî tarîkatinin bir kolu Kaliforniya’dadır. Aynı zamanda yine Kaliforniya’da Mevlânâ’yı Anlama Derneği (Society for Understanding Mawlana) adında bir de dernek bulunmaktadır. Derneğin başkan yardımcısı Daniel Beck, dernekten şu şekilde söz eder: “Mevlânâ’yı Anlama Derneği’nde dünyanın her tarafından muhipler Can etrafında buluşurlar. Mevlânâ’ya, onun ve eserlerinin öğretisini bulduğumuz şiirlerinde yaklaşmak için bir araya geliriz.” 1994’de Publishers Weekly Amerika’da en çok satan şairin Rumî olduğunu ilan ettiğinden bu yana Rumî’nin ünü Birleşik Devletler’de artmaya devam etti. Bu popülerite Batı’da Hz. Mevlânâ’nın eserlerinin tercümesine sebeb oldu. Ancak bu tercümelerin hepsi için başarılı ya da doğru diyemeyiz. İlmî tercümeler hakkiyle yapılsa da işi ticarete döküp tercümeden ziyade “yorumlanmış ve değiştirilmiş çeviriler” olarak addedebileceğimiz çalışmaların sayısı azımsanmayacak seviyede…

II. Popülist Sufizm Algısı ve Maneviyatın Ticarete Dönüştürülmesi:

1998’de New Age (yeni nesil) gurulardan Deepak Chopra, içerisinde Madonna, Demi Moore gibi bir çok ünlü ismin de yer aldığı ve Hz. Mevlânâ’nın bazı şiirlerinden oluşan “Aşkın Armağanı” (A Gift Of Love: Deepak & Friends Present Music Inspired By The Love Poems Of Rumi) albümünü çıkardı. Los Angeles Times’la albüme ilişkin yaptığı röportajda Chopra, Hz. Mevlânâ için; “Rumi, bir anlamda (dünyanın) ilk “hippie”siydi” diyor. Pulitzer ödüllü şairlerin dahi on binden fazla satamadıkları ülkede, Hz. Mevlânâ’nın eserlerinin “yorumlu-tercümelerini” yaparak çeyrek milyondan fazla kitap satan Coleman Barks ise; “Rumi, Tanrının büyük, açık bir radyo kanalındaki eğlenceli ailesidir”. benzetmesinde bulunuyor. İşte bizim sorunumuz da tam bu noktada başlıyor. Her şeyi ticarileştirmeye alışkın olan ABD’nin bu kez de Sufizm ve Rumî’yi ticarileştirdiğini görüyoruz.

En çok satanlar listesinde yer almak ve iyi bir kazanç elde etmek, bunun üzerine bir de şöhrete sahip olma arzusundakiler hatalı çeviriler yaparak tasavvufun özüne aykırı bakış açılarının ortaya çıkmasına neden oluyorlar. Sorun olarak gördüğümüz husus, Hz. Mevlânâ’nın şiirlerinin İslâm temelinden tamamiyle ayrı tutulup, sığ bir algıyla yeniden yorumlanarak dünyaya pazarlanmasıdır.

Bu tehlikelidir, Çünkü Hz. Mevlânâ: “canım bedenimde oldukça Kur’an-ın kuluyum; seçilmiş Muhammed’in yolunun toprağıyım; birisi, sözlerimden, bundan başka bir söz naklederse, o nakledenden de ben bezmişim, bu sözden de bezmişim” der. (Rubâîler) Aynı zamanda Seyyid Hüseyin Nasr “Bugün İran’da Rumî üzerine yaşayan en büyük otoritelerden biri olan Hâdi Hairi’nin yayınlanmamış bir eserinde Divan ve Mesnevi’nin yaklaşık 6000 mısraının gerçekte Kur’an ayetlerinin Fars şiirine doğrudan tercümeleri olduğunu göstermiştir” yorumunda bulunur.

Tüm bu delillere inat ve yine popülist yaklaşımcılardan biri olan Andrew Harvey, doğruluğu kat’iyyen kabul edilemeyecek olan şu sözleri, Hz. Mevlânâ’nın sözüymüş gibi sunar:

“Kim olduğumu bilmiyorum Şaşırtıcı bir karışıklıktayım Hıristiyan değilim, Yahudi de, Zoroastrian da değilim Ve hatta değilim bir Müslüman bile” . işin ilginç yanı, Harvey’in, Hz. Mevlânâ’nın ağzından naklettiği bu sözlerin hangi eserinin, hangi sayfasından alıntıladığını da bildirmemesidir. Ayrıca Harvey haddini aşarak, -hulûl ile tecellî arasındaki farkı gözetmeden- Rumî’nin, Şemsle arkadaşlığı vasıtası ile hulûl deneyimlediğini söyler: “O, Şems’in bir hulûl olduğunu anladı. İslam her ne kadar hulûlü onaylamasa da, Şems’in Rumî tarafından Kutsal’ın canlı bir damarı olarak arzu ve özverinin aklını tamamen parçalara ayıran aşırılığı içerdiğini biliyordu” . Yorumcu-tercümanların (ilmî olamayan çalışmaların) böyle büyük gafletlere düşmelerinin sebeplerinden biri tasavvufa ve tasavvufî eserlere İslâm’dan soyutlanmış bir açıdan bakmaya çalışmalarıdır; bir diğeri ise; eserleri orijinal dilinden (Farsça) çeviri yapmayıp, İngilizceye çevrilmiş olanları kendi sınırlı bilgileri ve algılarıyla yeniden yorumlamalarıdır.

Nihayetinde, bu tür yorumlu tercümelerle, amacını aşan, gayesinden şaşan; tabiatiyle yanlış neticeye ulaşan çalışmaların ortaya çıkmasına sebeb olur ve kafa karışıklığına mahal vermektedir. II. a. Hatalı Ve Tehlikeli Çıkarımlar Ve Sebepleri:

Harvey’in “hulûl” gafletine biraz yakından bakarak yorumlayalım. Evvelâ Hakk’ın tecellîsinde hulûl tevehhüm olunmaz! Ancak vehme kapılmamak, gaflete düşmemek için tecellînin ne olduğunu doğru biçimde idrak etmeli, İslâmî kaideler doğrultusunda yorumlamalı… İslâmiyyette; Zâhir Allah, yaratılan âlemde tecellî eder; fakat Hristiyanlıktaki ve çok tanrılı semâvî olamayan dinler gibi Tanrı yeryüzüne inip bir cisme bürünmez (İslâm’da hulûl yoktur).

“Hakk’ın tecellîsi ile müteayyine olup mevcûde olan suver-i mümkinâtta Hakk’ın zuhûru hulûlden münezzeh olduğun fehm edersin”.

Yaratılan her şeyde Allah’ın yüceliği, sonsuz kudreti zâhirdir. Bununla birlikte Yüce Allah yeryüzünde cismen görünmeyişiyle de bâtındır. Allah’ın Esmâ’ül-Hüsnâsından olan Zâhir ve Bâtın’da; “Bâtın oluşu zâhirdir”; yani “O’nun gizli oluşu açıktır” sırrı yatar. Lakin batının zahir-perest algısından bu mevzu’u idrak edebilmek pek kolay değildir. Nitekim Hristiyanlıkta zahir-perestlikten mütevellid bir put-perestlik vardır. (Puttan kastımız, Hz. İsa’nın ve Hz. Meryem’in temsilî heykelleri, ikonlardır). Aynı zamanda Hristiyanlıkta Hz. İsa’nın, Tanrı’nın yeryüzündeki hâli olduğuna inanılır. Halbuki Kur’ân-ı Kerîm, Mesîh’in ulûhiyetini reddeder. Neticede, Hristiyan geleneğinden gelen birinin Tasavvufu, Hz. Mevlânâ ve Hz. Şems’i hele de İslâm’dan soyutlayarak yorumladığında “hulûl” gafletine düşmesi pek de şaşırtıcı gelmiyor. “Lev enne kullel-hüsni yekmülü sûreten Ve ra’âhu kâne mühellien ve mükebbirâ” Manası: “Bütün güzellikler, mükemmeliyet mertebesine erişip Onu görseler, “Lâ İlâha İllallah” ve “Allahü Ekber” deyip dururlar.” “Büyük İslâm Sûfîlerinin gayesi, Allah olmak değil, Allah’a yaklaşmak ve tanımaktır. Evet, Allah bize şah damarımızdan ve vicdanımızdan daha yakındır. Ama bu hal, ne Allah’ın insanlaşmasını ne insanların Allahlaşmasını muciptir. İslâm akidesi, Allah’ı bizden büsbütün başka ve bizden tamamiyle ayrı bir varlık bilir. Allahı zaman ve mekan gibi mahdut, mütehavvil, itibarî ve geçici şeylerle vasfetmekten üstün bulunur. Şu’urlu veya şu’ursuz bütün fânileri ezeliyetle vasıflandıramaz. Dolayısıyle İslâmlık, hulûl bahanesiyle bu üstün ve nazîrsiz varlığa müşareket iddiasında bulunan kimseleri, tabiatiyle kendi camiasının dışında tutmak ve bunları kendi camiasına yabancı addetmek zorundadır.”

Maalesef ki hatalı sonuçlar ve yorumlar bununla da bitmiyor. Son dönemlerde Hz. Mevlânâ ile Hz. Şems arasındaki muhabbeti cinsel açıdan yorumlamak isteyip, bu biçimde son derece hayâsız bir fikri doğru kabul ettirmeye yönelen art niyetli insanlar ortaya çıktı. Elbette ki bunun altında sâfî bir cehâlet yatmıyor.

Bu, belli maksatları hâiz şerr niyetlilerin, herkesçe vâkıf olunmayan tasavvufî bilgileri bir tarafa atıp, iddialarını kuvvetlendirecek sözde deliller sunarak, kendi ideolojileri doğrulutusundaki ikna çabalarıdır. Gayeleri; kitlelerce ve de inançlarca meşrû’ olmayan aykırılıklarını meşrû’ kılmak ve/veya doğru bilinenleri değiştirip yanlışı doğru olarak gösterip, kabul ettirmektir.

Hz. Mevlânâ ve Hz. Şems’in muhabbetini çirkin yöne çeken bakış açısının da menşe’i yine batıdır. Halbuki Hz. Mevlânâ’nın Hz. Şems’e olan ilgisi ve yakınlığı tamamiyle Allah muhabbeti ve Allah aşkının feyzidir. Hz. Mevlânâ, Hz. Şems’de Yüce Allah’ın tecellîsini görmüştür. Yani Allah’a olan aşkından ötürü Hz. Mevlânâ’nın, Hz. Şems’e olan muhabbeti artmıştır. Mutasavvıflarca Allah’ın evreni ve insanları yaratmasındaki maksadı izah eden şöyle kutsî bir hadis vardır: “Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi sevdim, beni bilsinler, tanısınlar diye mahlukatı yarattım”.

Burdan da anlaşılacağı üzre, Yaradan, yaratılanda zâhirdir. İşte Hz. Mevlânâ da Yüce Allah’ın tecllîsini yaratılanda, Hz. Şems’de görmüştür. Ancak evvelinde de zikrettiğimiz üzre, tecellîden kastımız kat’iyyen hulûle tekâbül etmez!

Yüce Allah, kâinatı yaratmadan önce de vardı, şüphesiz ki Allah Ezelîdir! Bu dünya ve yaratılan her şey ise geçicidir. Ve yine şüphesiz ki ebedî olan Allah’tır. Sûfîler, seyr-i sülûkta yaradılanda Yaradan’ın idraki ve tecellîsinin keşfine çıkarlar. Ve de bu seyirde O’nun vuslatını arzu ederler. Çünkü sûfîlere göre; ruhlar bedene bürünüp fânî dünyaya gelmeden evvel bezm-i elestte; yani sevgilinin (Allah’ın) yanında idiler. Ancak bedene bürünüp gurbete düştükten sonra (fânî olan bu dünyaya geldikten sonra) hep sevgilinin (Allah’ın) aşkının özlemiyle yanıp tutuştular. O nedenledir ki derviş, yaradılanda Yaradan’ın tecellîsini görüp bu özlemi giderme arzusu içerisindedir. İşte Hz. Mevlânâ’nın Hz. Şems’e olan muhabbetinin kaynağı da budur.

Özetle, Hz. Mevlânâ, Hz. Şems’den ötesine muhabbet duyar ki O muhabbetin muhatabı Allah’tır (Âşık olduğu Hz. Şems değil Azîz Allah’tır). III. Sonuç:

İlmî yaklaşımları tenzîh ederek söylemek gerekirse; batı penceresinden tasavvuf, insanın günlük kaygı ve endişeleri sonucu yaşadığı stresin giderilmesini sağlayacak bir hap gibi görülüyor. Böyle bir yaklaşımı, Birleşik Devletler’deki önde gelen tasavvuf yazarlarından ve Nimetullahî tarîkatinin kurucusu olan Cevad Nurbahş şu sözlerle eleştirmektedir: “Sufizm ve psikoanalizm arasında yüzeysel benzerlikler bulunsa da, her ikisi arasında hakiki ve derin doğaları açısından gerçek bir benzerlik söz konusu değildir. Psikoanalizmin amacı normal olmayan bir insanı tedavi ederek onu “normallik” durumuna getirmektir; tasavvufun amacı ise; psikolojik açıdan normal bir insanı tedavi ederek onu kâmil hale getirmektir. Terapist-hasta ilişkisi duygusal aktarım üzerine kuruluyken mürşit ve şakirt arasındaki ilişki irade üzerine kuruludur. Duygusal aktarım maddi bir psişik ve geçici süreçken, irade, ruhani, kutsal ve sonsuzdur” .

Aynı zamanda tasavvufta derd arzu edilir. Dertten arınmak âşığın gayesinde yoktur. Yaradan’ın aşkının derdi (aşkının ateşi), sâlikin seyr-i sülûktaki muvaffâkıyyetinin özünü oluşturur. Sâlik, derd ile terbiye olur. Ancak tasavvufu ticarîleştiren batı, pragmatik sonuçlar elde edebilmek ve de “tasavvufu satmak” için ve İslâma olan önyargı duvarını yıkmadan, sığ bir algı sonucu hatalı yorumlarda bulunur. Batıdaki yorumcu-tercümanların, hakikati öğretmemelerinin yanısıra, mevcut doğruları da tehdit eden iddialarda bulunmaları, tasavvuf ve kıymetli mutasavvıfların öğretilerine büyük bir ihanet ve dalâlet sayılmalıdır.

KAYNAKÇA Doç. Dr. Amira EL-ZEIN, Çev. Mustafa ÖZBAŞ, “AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİN’DE RUHANÎ TÜKETİM: RUMİ FENOMENİ”, Sufi Araştırmaları Sayı 1

Doç. Dr. İbrahim ARSLANOĞLU, “MEVLANA’NIN AŞK VE İNSAN FELSEFESİ”, Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, S.2. Gazi Üniversitesi, Ankara.

Nafiz DANIŞMAN TUĞ, “Eş’arilik Neden Batiniliğe ve Hulule Karşı Cephe Almıştır?” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1957, Cilt: VI, Sayı: 1-4.

Nasr Hâmid Ebû Zeyd, Çev. Prof. Dr. Sahık KILIÇ, “Hıristiyan Teolojisi Perspektifinden Kurân’ın Okunuşu ve Bunun İslam Kelamının Gelişmesine Etkisi [Hakkında]”, Atatürk Üniv. İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı 28, Erzurum, 2007

Dr. Bekir TATLI, “Fusûs’l-hikem Şârihi Abdullah-ı Bosnevî’ye (Ö. 1054/1644) Ait Bir Risâle: er-Risâle fî temessüli Cibrîl”, Tasavvuf: İlmî Ve Akademik Araştırmalar Dergisi, 2005, Sayı-15

Abdülbaki GÖLPINARLI, “TASAVVUF”, Milenyum yayınları, İstanbul, 2004.

Marc Weingarten, “If Hildegard Can Do It, Why Not Rumi?”, Los Angeles Times, 1998.

Talihsiz Cocuk

Sanırsınız yüzümdeki çizgiler yaşımı ele verir.

Oysa onların ardına saklı çocukluğum...

Ve bilmem kaç yıldır çocuk olduğum...

....

O çizgiler kadar çocuğum ben,

Bilemedi kaldırımdaki “Hey ihtiyar nereye!”derken.

Ben hâlâ aynı ben...

Arzularım, hayallerim, zevklerim…

Her biri zaferlerim, bir günü daha devirmenin

Hep çocukça…

.....

Hayır hayır… Ne zaferleri!

Arzuları ve hayalleri aynı kalan insan talihsizdir.

Hâlâ çocuktur hem de yalnız…

Yalnızlık adam etmiyor tek başına inatçı bir adamı…

Dedim ya! Arzularım aynı, hayallerim aynı, zevklerim aynı… (A. Nihan Aydin)

Fuzûlî’nin Hayati, Edebi sahsiyeti ve “Saña” Redifli Gazelinin Incelemesi

A. Nihan Aydin

I. Giriş:

Çalışmamızda, Dîvân edebiyâtımızın en bilinen ve sevilen şâ’irlerinden biri olan Fuzûlî’nin Türkçe Dîvân’nında yer alan “saña” redifli gazelini inceleyeceğiz. Lakin eseri incelemeye geçmeden evvel şâirin edebî şahsiyetine, yaşadığı döneme ve bulunduğu coğrafyaya ilşkin bilgiler verelim ki eseri daha detaylı ve doğru biçimde anlayıp aktarabilelim.

II. Hayatı ve eserleri:

16. yy. şâirlerinden olan Fuzûlî, sadece Azerî sahasının değil, aynı zamanda Anadolu ve tüm Türk coğrafyasının önde gelen şairlerindendir. Doğum tarihine ilişkin kesin bilgiler olmamakla beraber, tezkire-i şu’arâlardan edinilen bilgilere göre 1480’li yıllarda doğduğu tahmin edilmektedir.

Fuzûlî’nin Kerbelâ ya da Hileli olduğuna ilişkin farklı görüşler vardır. Ancak Abdûlbâki Gölpınarlı Hocanın iddiasına göre şâir, Kerbelâ’da doğmuştur. Gölpınarlı iddiasında, şâirin Farsça ve Türkçe divânındaki önsözlerini delil gösterir. Ayrıca şu’arâ tezkirelerinde şâ’ir, “Bağdadî” olarak anılır ve Gölpınarlı, Kerbelâ’nın Bağdat muzâfâtından olduğunu belirterek Fuzûlî’nin de bundan mütevellid Kerbelâ’lı olduğunu öne sürer.

Izdırap şâ’iri olarak anılan Fuzûlî, Farsça Dîvânının önsözünde; kendisinden şâirlik beklemenin şaşılacak bir şey olduğunu, doğduğu ve büyüdüğü toprakların (Kerbelâ) ızdırap, acılarla dolu olması hasebiyle, ancak ve ancak ızdırabı neşredebileceğini söyler; “doğduğum ve oturduğum yurt, Irak-ı Arab’dır. Burası bir yerdir ki padişahların gölgesinden uzak ve şuursuz kişiler yüzünden harap. Bir bahçe ki salına-salına yürüyen selvileri zehirli kasırgalar. Açılmamış koncaları mazlûm mezarlarının kubbeleri. Şarabı paramparça olmuş ciğerlerin kanı. Nağmesi âvâre gariplerin feryatları….”

(Farsça: Movlîd-u makaamem Irâk-ı Areb’est, zîrâ ki bık’aîst ez sâye-î selâtîn dûr ü be vâsıta-i kesânî bî şuûr nâ-m’amûr. Bûstânist, servhâ-yı hırâmâneş gird-bâdhâ-yı sarsar-i semûm ve goncehâ-yı nâ şugufteeş kubbehâ-yı mezâr-ı şehidân-ı mezlûm. Şerâbeş hûn-ı cigerhâ-yı pâre, negmeeş nâlehâ-yı gerîbân-ı âvâre…)[1]

“İşte bu ülkenin toprağı o mazlûmların kanıyla karılmıştır, o şehitlerin kanları bu toprağa dökülmüştür. Hilkat da senin hamurunu bu toprakta yoğurmuş, kader, seni burada yetiştirmiş. Mihnet beşiğinde meşakkat sütüyle gelişmiş ve bu havayla, bu suyla yetişmiş bulunduğundan ben de bilirim, mayanda derd eseri var. Fakat şâirliğin sermâyesi de bu zaten.”

(Farsça: Hâlâ hâk-i in diyâr be hâk-i on mezlûman berâmihteest ve hûn-ı on şehîdan berin hâk rihteest ve hilkat tıynet-i turâ berin hâk sirişte ve nasîb-i mukadder-i turâ berin hâk rîhte ve çün der mehd-i mihnet be şîr-i meşakkat peverdei ve derin âb-u hevâ nevş-u nemâ kerdeî, mîdânem ki der cibillet eser-i derd dârî ve eser-i derdest sermâye-i suhan-guzârî.)[2]

Tezkire-i şu’arâlardan ve Fuzûlî’nin eserlerinden anlaşıldığı üzre, şâir doğduğu ve büyüdüğü bölgelerden çok da uzağa gitmemiştir ve bu coğrafyalarda eserlerini vermiştir. Aynı zamanda Arapça, Farsça ve Türkçe eserler vermesinden yola çıkarak, şâ’irin iyi bir eğitim gördüğünü söyleyebiliriz.

En tanınmış eseri Türkçe Dîvânı’dır. Ayrıca dîvânının yazma nüshalarının sayıca çok olması, şâ’irin henüz yaşadığı dönemlerden itibaren tüm Türk coğrafyasında ün kazandığına işaret eder. Bununla beraber, şâ’irin Farsça Dîvân’ı, Türkçe Dîvân’ına kıyasla daha hacimlidir.

Leylâ vü Mecnûn mesnevîsi, Fuzûlî’nin en bilinen eseridir ki kendisinden önceki ve sonraki şâ’irlerce yazılan Leylâ ve Mecnûn mesnevîleri arasında dahi en güzeli, beğenileni Fuzûlî’ninki olmuştur.

III. Üslûbu:

Aşk ve ızdırab şâ’iri olan Fuzûlî’nin anlatım gücündeki ve Türkçeyi aruz veznine uydurmadaki ustalığı, şiirlerinin önemli bir yanını oluşturmaktadır. Şâ’ir şiirlerinde sanat ve hüner göstermeye meraklıdır.

Aşk şâ’iri olan Fuzûlî’nin eserlerinde kimi zaman beşerî bir aşk varken kimi zaman da tasavvufî aşk vardır. Muhtevadaki aşkın beşerî mi tasavvufî mi olduğu çoğunlukla net biçimde ayırt edilmez. Bundan mütevellid diyebiliriz ki şâ’irin mahlası gibi şiirlerinin muhtevâsı da çift anlam içerir.

“Şâ’ir, Anadolu sahasında Necâtî, Azerî sahasında Habîbî, Orta Asya sahasında Ali Şir Nevâyî, Fars Edebiyatından ise; Hafız, Selman, Câmî ve Nizâmî’den etkilenmiştir”[3].

Eserlerinde kullandığı dile baktığımız vakit, Arapça ve Farsça terkipler ve kelimeler kullanmasına karşın, az sözle özü anlatmayı başarmış usta sanatçılardandır.

Fâ i lâ tün/ fâ i lâ tün/ fâ i lâ tün/ fâ i lün

اي ملك سيما كه سندن اوزكه حيراندر سكا حق بيلور انسان ديمز هر كيمكه انساندر سكا

ويرمين جانن سكا بولمز حيات جاودان زنده جاويد آكا ديرلركه قرباندر سكا

عالمي پروانه شمع جمالك قلدي عشق جان عالمسن فدا هر لحضه بيك جاندر سكا

عاشقه شوقكله جان ويرمك سكا مشكل دكل چون مسيح وقتسن جان ورمك آساندر سكا

چيقمه يارم كيجه لر اغيار طعنندن صقين سن مه اوج ملاحتسك بو نقصاندر سكا

پادشاهم ظلم ايدوب عاشق سكا ظالم ديمش خوب اولنلردن يمان كلمز بو بهتاندر سكا

اى فضولى خوب اولنلردن تغافلدر يمان كر جفا هم كلسه آنلردن بر احساندر سكا

Ey melek-sîmâ ki senden özge hayrândır saña

Hak bilür insân dimez her kim ki insandır saña

Virmeyen cânın saña bulmaz hayât-ı câvidân

Zinde-i câvîd aña dirler ki kurbândır saña

‘Âlemi pervâne-i şem’-i cemâliñ kıldı ‘ışk

Cân-ı ‘âlemsin fidâ her lahza biñ cândır saña

‘Âşıka şevkınla cân virmek saña müşkil degil

Çün mesîh-i vaktsın cân virmek âsândır saña

Çıkma yârim giceler agyâr ta’nından sakın

Sen meh-i evc-i melâhatsiñ bu noksândır saña

Pâdişâhım zulm idüp ‘âşik saña zâlim dimiş

Hûb olanlardan yamân gelmez bu bühtândır saña

Ey fuzûlî hûb olanlardan tegâfüldür yamân

Ger cefâ hem gelse anlardan bir ihsândır saña

1. Beyit:

Ey melek-sîmâ ki senden özge hayrândır saña

Hak bilür insân dimez her kim ki insandır saña

Ey melek yüzlü (sevgili), senden başkası sana hayrândır, Allah’ı bilenler sana insan demezler.

Açıklama:

Sevgili öyle güzeldir ki, bu melek yüzlüyü gören mü’minler bilirler ki bu güzellik insana mahsus bir güzellik değildir. Allah’ın nûru, güzelliği, yarattıklarında tecelli eder. Şâ’ir de beyitte bu düşünceye vurgu yapıyor. Ve eğer ki yaradılanda hayrân olunacak bir güzellik varsa aslında bu, Allah’ın tecellîsine olan hayrânlıktır. Çünkü ancak ve ancak Allah’a hayrân olunur.

“Ey” derken nidâ, “melek-sîmâ” derken de sevgilinin sûreti meleğe benzetildiğinden ötürü istiare yapılmıştır.

2. Beyit:

Virmeyen cânın saña bulmaz hayât-ı câvidân

Zinde-i câvîd aña dirler ki kurbândır saña

Sana canını vermeyen (feda etmeyen) ebedî hayatı bul(a)maz, yaşayanlar (hakikate erenler) sana can(ımız) kurbandır derler.

Açıklama:

Hakk (sevgilinin) yoluna canı vermeyen, gerçek ve sonsuz hayata erişemez. Tasavvufta geçici âlemdeki (dünyadaki) nefsî olan her şeyi yok etmeden hakikate erişilemez. Aynı zamanda; “İlâhî sevgiliye kavuşabilmek için, can terk edilmelidir. Can zâten O’na aittir. Canı veren cânânı bulur.”[4] Sâlik, seyr-i sülûkta nefsini öldürmelidir ki hakikate erişebilsin. Fuzûlî de bu beyitte insanın nefsini yok etmeden sevgiliye, Yaradan’a ulaşamayacağını söyler. Ve dervişler bilirler ki, asıl Ma’şûk olana cân da dahil her şey fedâdır. Hayât-ı câvidân, cân, câvîd, kurban kelimeleri birbiriyle tenasüplüdür ve cânı vermeden hayât-ı câvidâna kavuşamamak ifadelerinde tezat sanatı yapılmıştır.

3. Beyit:

‘Âlemi pervâne-i şem’-i cemâliñ kıldı ‘ışk

Cân-ı ‘âlemsin fidâ her lahza biñ cândır saña

Aşk (sana olan aşkım), bütün âlemi (yüz) güzelliğinin mumunun pervânesi kıldı, (sen ki) âlemlerin cânısın (ki) her an bin cân fedâdır sana.

Açıklama:

Dünyada yaratılan her ne varsa Allah’ı zikreder, Allah’a ibaded eder. Bu güzelliği, Allah’ın yüceliğini ve tecellisini ancak âşıklar görebilir ve bunu bilen âşık, adeta pervânenin ateş etrafında dönmesi misalî tüm dünyanın, yaradılan her şeyin Allah’a ibadet ettiğini bilir.

Bu hakîkati ve Kâmil olan Allah’ın mükemmelliğini gören her canlı, her insan Allah’a cânını seve seve, bir an dahi tereddütte kalmadan fedâ eder. Çünkü bilir ki verdiği cân ile âşık Ma’şûk’a kavuşacaktır.

4. Beyit:

‘Âşıka şevkınla cân virmek saña müşkil degil

Çün mesîh-i vaktsın cân virmek âsândır saña

‘Âşıka (aşkının) şevkiyle cân vermek zor gelmez sana; çünkü sen zaman meshîsin (bu nedenle) can vermek (diriltmek) kolay gelir sana.

Açıklama:

Hz. İsâ’nın mucizelerinden biri de ölüleri diriltmesi, elini sürdüğü hastaları iyi etmesidir. Şâ’ir beyitte sevgilinin (Allah’ın) âşıklara aşkın şevkiyle cân vermesini mesîhin (Hz. İsa’nın) mucizesine benzetmiştir. Aynı zamanda Allah’ın doksan dokuz esmâsından biri de Hayy’dır ki; hayat veren anlamına gelir. Hiçbir şeye muhtac olmayan ve her şeyin O’na muhtac olduğu Samed Allah şüphesiz ki cânı verirken de alırken hiçbir şekilde zorluk yaşamaz. Şâ’ir beyitte bu anlamda Allah’ın kudretine vurgu yapmaktadır, dolayısıyla; “saña müşkil degil” der.

Beyitte ince bir sanat yapılmış ve “âsândır” sözüyle mesîh kelimelerinde iham-ı tenasüp yapılmıştır. Sanatı biraz açacak olursak, beyitten “kolay” anlamına gelen âsân kelimesi ile Hz. İsâ’nın hastaları iyiyleştiren âsâsı arasında ses benzerliğine dayanan bir tenasüpte bulunulmuştur. Ancak beyitte geçen kelimenin anlamı bizzat âsâ olmadığından, tenâsüp yerine iham-ı tenasüp diyebiliriz. Ve yine böylelikle Hz. İsâ’nın ölüleri diriltme mucizesine telmihde bulunulmuştur. Aynı zamanda beyitte “cân virmek” sözü tevriyeli olarak kullanılmış; hem cân bağışlamak, diriltmek, hem de cânı fedâ etmek mânâlarında…

5. Beyit:

Çıkma yârim giceler agyâr ta’nından sakın

Sen meh-i evc-i melâhatsiñ bu noksândır saña

Yârim, geceleri (dışarı) çıkma ki yabancıların, elin kötü sözünden sakın, sen ki (çünkü) güzellik yüceliğinin ayısın, bu sana noksandır (geceleri çıkman kusurdur, yüceliğine yakışmaz).

Açıklama:

“Ağyâr: Tasavvufta masiva, Allah’tan gayrı olan her şey mânâsında kullanılır. Dünyaya ait tüm güzellikler ve nefsin bütün istekleri ağyârdan sayılır. Âşıklar, ağyârı aradan çıkarıp gönüllerini Hakk’ın aşkıyla doldurdukları zaman vuslata erebilirler.

Sevgilinin cemâlini arzu eden âşık, tecellî mahalli olan gönlünü ağyâr hayalinden arındırıp temizlemesi lazımdır.

Hakiki vücûda sadece Hakk’ın sahip olduğunu ve masivayı temsil eden ağyârın müstakil olarak varlığı bulunmadığnıı idrak etmekle, gerçek vuslar gerçekleşebilir.

Ay: Mâh, tasavvufta mecazen madde âleminde İlâhî tecellî nurlarının ortaya çıkması ve mecazi güzel mânâlarında kullanılır. Ay, bizzat ışık kaynağı olmayıp, güneşten aldığı ışığı yansıtır. Bundan dolayı ay, hakiki güzel olan Hakk’ın güzelliğinin tecellî ettiği mecazi güzeldir. … Güneşin Hakk’ın zâtını, ayın ise hakiki güneşin tecellî nurlarını yansıtan mecazi güzeli temsil eder. Zira güneşi görmeyen ayın, kendisi de görünemeyeceği gibi, tecelliye mazhar olmayan bir şey de zuhura gelemez.”[5]

Allah tüm noksanlıklardan tenzihtir. Ve şüphesiz ki yaratılan her şey âciz, Allah’a muhtac, dolayısıyla noksandır. Fuzûlî bu beyitte Allah’ın mükemmel (noksanlıklardan tenzih) oluşuna vurgu yapar.

Halûk İpekten Hoca beyiti beşerî aşk ile açıklamıştır:

“Sevgilim, yabancıların ayıplamalarından sakın, gece yarıları çıkma. Sen güzellik göğünün en yükseğindeki dolunaysın. Geceleri çıkmak sana yakışmaz, kusur sayılır.

… Sevgilim, sen bu kadar güzel olduğun için geceleri –ya da gece yarıları- sokaklara çıkıp dolaşma. Bu sana yakışmaz; herkes seni ayıplar dedikodu ederler…

Sevgili “meh-i evc-i melâhat”a benzetilmiş. Ayın en güzel şekli dolunaydır. Dolunay, gece yarıları çıkmaz, akşamdan güneş batmadan doğar. Hilâl şeklindeki ay gece kararmadan görünmez. Dolunayın akşamdan doğmayıp gece yarısı çıkması, ayın tutulmasıdır. Ay tutulduğu zaman noksandır, kusurludur. Güzelliğini yitirmiştir. Ay tutulunca taş atılır, teneke çalınır, tüfek atılır tani ta’n edilir. Beyitte böylece “meh-i evc-i melâhat”, gece yarısı çıkması, noksan ve ta’n tamlama ve kelimeleriyle bir ay tutulmasının da Mazmûn’u verilmiştir.

Beyitte hem sevgilinin güzelliği, hem se âşıkın kıskançlığı anlatılmıştır.[6]”

6. Beyit:

Pâdişâhım zulm idüp ‘âşık saña zâlim dimiş

Hûb olanlardan yamân gelmez bu bühtândır saña

Pâdişâhım (sevgilim), sana âşık zulm edip zâlim demiş. Hoş (güzel yürekli, iyi) olanlardan kötülük gelmez, bu sana iftiradır, yalandır.

Açıklama:

Divan edebiyatında maşûk zaman zaman pâdişâha benzetilir. Çünkü âşığın gönlüne hükmeden, gönül mülkünün sahibi sevgilidir. Padişahlar zâlim ya da âdillerdir. Mülkiyeti de bu özelliklerine yönetirler. Edebiyatımızda çoğunlukla sevgili âşığın gönlünü yıkar, acıyla doldurur. Dolayısıyla genel olarak sevigli zâlim bir pâdişâha benzer. Ancak sevgilinin zâlim oluşu âşığın sitemini haketmez. Çünkü sevgili zâlim de olsa sevilmeye, övülmeye layıktır. Bu nedenle beyitte âşıkın sevgili için zâlim oluşunu söylemesi edebiyatımızda alıştığımız bir anlatım değildir. Bununla birlikte, yüzü güzel olanlardan kötülük gelmez. Çünkü insanın yüreğindeki neyse suretine yansır ve eğer ki yüreği güzelse bir insanın o vakit yüzü de güzeldir. Bu mevzu’a ilişkin; “yüzü güzel olanın kalbi de güzel olur” hadisine telmihte bulunulmuştur.

Beyiti tasavvufî açıdan yorumlayacak olursak; Allah, âşığı türlü sıkıntılarla sınar. Ham olan derviş ancak ve ancak bu zorluklarla mücadele ederek pişer. Dolayısıyla zor imtihanlarla sınanan sâlik, karşılaştığı, Allah’ın nasib ettiği bu zorluklara karşı isyan etmez, aksine büyük imtihanın mükafatı da büyük olacağı için bunu bir nimet olarak görüp şükreder. O nedenledir ki Allah’ın insanlara verdiği zorluğa, gönlü güzel, Allah aşkıyla dolu kullar isyan etmez, şükrederler ve nasib edilen sıkıntılar nedeniyle sevgiliye zâlim demek büyük bir yanlış, iftiradır.

7. Beyit:

Ey fuzûlî hûb olanlardan tegâfüldür yamân

Ger cefâ hem gelse anlardan bir ihsândır saña

Ey Fuzûlî! Güzel (yürekli, yüzlü) olanlardan gelecek kötülük âşıkı umursamamaktır. Eğer (ki) onlardan cefâ gelse (de) bu bir ihsandır sana.

Açıklama:

Bir önceki beyitle anlamca aynı olan, onu kuvvetlendirir nitelikte bir beyittir. Yüreği de yüzü de güzel olan insanlar kötülük nedir bilmezler. Ve o insanların bir kimseye kötülüğü dokunmaz. Eğer ki o iyi insanlardan bir kötülük geliyorsa bunu kötülük olarak değil nimet olarak algılamak, kabul etmek gerekir. Çünkü insan zorluklarla mücadele ederek hamlıktan kurtulur ve pişer. Kemâlâta erebilme yolundaki bir insan için zorluklar en büyük nimettir.

Hûb olanlardan kastedilen Yüce Allah’dır. Allah’ın verdiği zorluklar, imtihanlar insanlar için büyük mükafatlar elde edebilmenin fırsatlarıdır.

Kaynakça

Prof. Dr. Halûk İPEKTEN, FUZÛLÎ HAYATI SANATI ESERLERİ, Akçağ Yayınları, Ankara 2007

Dr. Kaplan ÜSTÜNERr, “DİVAN ŞİİRİNDE TASAVVUF”, Birleşik Yayınevi, Ankara 2007

Prof. Dr. Mine MENGİ, “ESKİ TÜRK EDEBİYATI TARİHİ”, Akçağ Yayınları, Ankara

Abdûlbâki GÖLPINARLI, “FUZÛLÎ DÎVÂNI”, İnkılâp Yayınevi, İstanbul 2005

Ferit DEVELLİOĞLU, OSMANLICA-TÜRKÇE ANSİKLOPEDİK LÛGAT, Aydın Kitabevi, Ankara 2004.

İskender PALA, ANSİKLOPEDİK DİVÂN ŞİİRİ SÖZLÜĞÜ, Kapı Yayınları, İstanbul 2004.

Prof. Dr. Faruk K. TİMURTAŞ, OSMANLI TÜRKÇESİ METİNLERİ – II, Alfa Basım Yayım Dağıtım, İstanbul, 2008.

[1] Gölpınarlı, Abdûlbâki, “FUZÛLÎ DÎVÂNI”, İnkılâp Yayınevi, İstanbul 2005, s. XVIII.

[2] Gölpınarlı, Abdûlbâki, “FUZÛLÎ DÎVÂNI”, İnkılâp Yayınevi, İstanbul 2005, s. XVIII.

[3] Prof. Dr. Mine Mengi, “ESKİ TÜRK EDEBİYATI TARİHİ”, Akçağ Yayınları, Ankara 2009, s. 162.

[4] Dr. Kaplan Üstüner, “DİVAN ŞİİRİNDE TASAVVUF”, Birleşik Yayınevi, Ankara 2007, s. 241.

[5] Dr. Kaplan Üstüner, “DİVAN ŞİİRİNDE TASAVVUF”, Birleşik Yayınevi, Ankara 2007, s. 121, 298.

[6] Prof. Dr. Halûk İpekten, FUZÛLÎ HAYATI SANATI ESERLERİ, Akçağ Yayınları, Ankara 2007, s. 128, 129.

renkli füzen çalışmam: Shiva-Halal (50 X 25)

Neşâtî’nin Hayatı, Edebî Şahsiyeti ve “Güşâde” Redifli Gazelinin İncelemesi

A. Nihan AYDIN

I. Giriş:

Gazelin incelenmesine geçmeden önce şâ'ir Neşâtî’nin hayatı, edebî şahsiyeti ve yaşadığı döneme ilişkin bilgiler vermemiz icab olunur. Nitekim bir şiiri (evvelki çalışmalarımızda dile getirdiğimiz gibi) anlayabimek için yazıldığı dönemi ve eseri meydana getiren sanatçının hayatını, edebî şahsiyetini bilmek gerekmektedir.

II. Neşâtî’nin hayatı:

Doğum tarihi tam olarak bilinmemektedir. Ancak divanındaki tarih kıt’alarında miladi olarak 1622 yılında istanbul’un görülmemiş bir kış geçirdiğini, boğaz’ın tamamen buz tuttuğunu anlatır. 1622’de böyle bir tarih kıt’ası yazabilen Neşâtî’nin 16 yy. sonları ve 17. yy. başlarında doğduğunu tahmin etmek pek de güç değildir.

Birçok kaynak Neşâtî’inin Edirneli olduğu konusunda hemfikirdir.

Neşâtî mahlasını kullanan şairin esas adı Ahmet’tir. Sakıp Dede, Sefine adlı eserinde Neşâtî’nin adının Süleyman olduğunu söylese de diğer kaynaklarda bu ad görülmemektedir.

Tezkire ve diğer biyografik eserler Neşâtî’nin Ağazade Mehmet Dede’nin dervişi olduğu konusunda birleşmiştirler.

Ağazade Mehmet Dede, Gelibolu ve Beşiktaş mevlevihaneleri şeyhliklerinde bulunmuştur. Şeyhi Mehmet Efendi, Vakâyi’u’l-fuzalâ adlı eserinde Neşâti’nin Ağazade’ye Gelibolu’da intisab ettiğini bildirir.

Safayî ve Rıza tezkirelerinde şairin önceleri “Semendî” mahlasını kullandığı, bu mahlasın zamanın şeyhü’l-islâmı tarafından “Neşâtî” olarak değiştirildiği anlatılır. Ancak onun “Semendî” mahlası kullandığı hiçbir şiirine rastlanmamıştır.

Sakıp Dede, adı geçen eserde onun başlangıçta mahlassız şiirler yazdığını, Mevlânâyı öven bir kasidesini beğenen Ağazade’nin şaire Neşâtî mahlasını verdiğini anlatır.

Neşât, kelime olarak; “neşe, şenlik” mânâsına gelir.

Ağazade’nin vefatından sonra Neşâtî Konya’ya gider. Ancak orada ne kadar süre kaldığı ile ilgili tam bir bilgi yoktur. Fakat Esrar Dede, Neşâtî’nin İstanbul’da olduğunu bildirerek onun doğum tarihi hakkındaki tahminimizin dayanağı olan kıt’adaki tarih mısra’ını verir.

Tezkire ve biyorgrafik eserler şairin 1670 yılında edirne mevlevihanesi şeyhliğine atandığını bildirirler. Ayrıca Neşâtî’nin bu göreve atanması ve Mevlevîhaneyi onartmasıyla ilgili olarak, Saraybosnalı Rüşdî ve Nazîm’in tarih beyitleri Sadettin Nüzhet tarafından tesbit edilmiştir. Bu görevde dört yıl kalan şair 1674 yılında ölmüştür. Mezarı mevlevihane civarındadır.

Sadettin Nüzhet’in tesbitine göre Neşâtî’nin ölümü üzerine Ammecizâde Rüşdî, Reşid, Fâik, Tâhir, Kadrî, Nazîm, Müstakimzade ve Nabî tarihler yazmışlardır. Aynı kitapta kimin tarafından yazıldığı bilinmeyen iki tarih mısraı ile üç şairin birbirinden habersiz olarak yazdıkları bir tarih mısraı vardır.

Mahmut Kaplan’ın tezinde “Sükkerî” mahlaslı şaire ait üç ayrı tarih mısraı verilmiştir. Ancak bu tarihlerden bazıları Neşlâtî’nin ölüm yılı olan 1674 tarihini karşılamazlar.

Sonuç olarak ölümü için düşürülen bu tarihler, Neşâtî’nin yaşadığı dönemde çok sevilen ve sayılan bir kişi olduğunu göstermektedir.

Müstakimzade, Neşati’nin Sarı Abdullah’a derviş olduğunu söylerek, onun Melâmî olduğunu bildiriyor. Abdülbakî Gölpınarlı bu rivayete dayanarak, Mevlânâ’dan sonra Mevlevîlik ve Melâmîlik ve Melâmîler adlı kitaplarında şairi Mevlevî- Melâmî olarak göstermektedir. Oysa , Sadettin Nüzhet’in ifade ettiği gibi, onun yaşayışında ve eserlerinde Melâmîlikten eser yoktur. [1]

III. Eserleri, Edebî Şahsiyeti ve Üslûbu:

Neşâtî’nin edebî kişiliğini tanıtan en mühim eseri Dîvân’ıdır. Şâirin Dîvân’ı, Mahmut Kaplan tarafından yeni harflerle yayımlanmıştır (Neşâtî Divanı, haz. Mahmut Kaplan, İzmir, 1996).

Şâirin, Dîvânı dışında; Hilye’si, Edirne Şehr-engîz’i, Şehr-i Müşkilât-ı Urfî adlı eserleri bulunmaktadır.

Hilye-i Enbiyâ, mesnevî biçiminde yazılmıştır ve Saadettin Nüzhet Ergun tarafından yayımlanan Neşâtî Dîvânı sonunda yer almıştır.

Üslûbuna gelir isek; önceden belirttiğimiz üzre şâir, 16. yy. sonu 17 yy. başlarında doğmuştur. Bulunduğu devir, Osmanlı’nın edebî ve ilmî anlamda zirvede olduğu dönemdir. Çeşitli üslûblar, akımlar bu edebiyatı tesiri altına almıştır. Bunlardan biri de “Sebk-i Hindî” (Hint Üslûbu) dir. Neşâtî de bu üslûblun tesirinde eserler vermiştir. Üslûbun diğer temsilcileri Nâ’il’i ve Fehîm gibi Neşâtî de kendisinde sonra gelen Kâmî ve Nâzım gibi şâirleri etkilemiş, bu şâirlere üstadlık etmiştir.

Neşâtî tasavvuf terbiyesi almış olmasına rağmen şiirlerinde mutasavvıf ruhu görülmez. Şiirleri içten ve duygulu olup daha çok âşıkâne tarzda yazılmıştır.

Dönemin bir diğer özelliği de; gazellerde az ve öz anlatımdır; yani beyit sayısı az ancak derinliği olan gazeller meydana getirmektir. Neşâtî de gazellerini bu anlayış ile yazmıştır ve şâirin, kasîde de yazdığını belirterek, diğer nazım şekillerine nazaran gazelleriyle öne çıktığını söyleyebiliriz. [2]

Mef û lü/ Me fâ î lü/ Me fâ î lü/ Fa’ û lün (Hezec Bahri)

بلبل اوتر شوقله ازهار كشاده پيمانه بكف اولسه نوله يار كشاده

كور لطفنى ساقئ صفا بخش بهارك بر جامله ولمش كل كلزار كشاده

سير ايت بدن نازكنى چاك قبادن مستانه او شه تكمه زرتار كشاده

چوز بند سر زلفنى اى شانه كه ولسون دللرده اولن عقده افكار كشاده

اولسه يرشور بلبل بر شوق نشاطى اولمقده ينه كل كبى دلدار كشاده

1. Beyit:

Bülbül öter şevkile ezhâr-ı güşâde

Peymâne be-kef olsa n’ola yâr güşâde

Ezhâr: Çiçekler

Güşâde: açılmış

Be-kef: el içinde, avuçta

Bülbül şevkle öter, açılmış çiçekler

Açılmıştır (süzülmüştür) yâr, kadeh elde olsa ne olur?

Açıklama:

Divan edebiyatında sevgilinin güzelliklik unsurları çiçeğe benzetilir. Kimi zaman al yanakları güle, etkileyici ve baygın bakışları nergise, uzun boyu serviye benzetilir. Bu beyitte de sevgili, açılmış bir çiçeğe benzetilmektedir. Ve yine divan edebiyatında bülbül güle (çiçeğe) aşıktır. O nedenle yanıktır sesi. Beyitte şair çiçeklerin açılması ile çiçeğe (güle) âşık olan bülbülün bu nedenle öttüğünü söylüyor. Gül-bülbül hikayesine telmihte bulunuyor. Ve kendini de o güle âşık olan bülbüle benzetiyor.

"Nasıl ki çiçekler açmış ve bu nedenle bülbül şevk ile ötüyorsa, ben de sevgilinin süzülüşüyle şevklendim. Kadeh, şarap elimde olsa ne olur? Şarabın sarhoş ediciliği sevgilininkinin yanında bir hiçtir!"diyor şâ'ir.

2. Beyit:

Gör lütfunu sâkî-i safâ bahş-i bahârıñ

Bir câm ile olmuş gül gül-zâr-ı güşâde

Gül-zâr: Gül bahçesi

Baharın sunduklarını, güzelliğini gör sâki,

Bir kadeh (şarap) ile gül, açılmış gül bahçesi olmuş.

Açıklama:

Câm, şiirlerde sıklıkla geçer. Çoğunlukla kastedilen câmın içindeki şaraptır. Hatta bu beyitte olduğu gibi câm söylenip içerisindeki şarap kastedildiği için ayrıca mecâz-ı mürsel sanatı yapılır. Câm, kimi zaman şarap, kimi zaman bâde, kimi zaman sâgar, piyâle, peymâne, kâse… vs. adlarla da şiirlerde geçer. İskender Pala şöyle der: “… câm aynı zamanda bir gonca veya güldür. Kırmızlığı yönünden ve çekiciliği nedeni ile bu ilişki kurulur… Sevgilinin güzelliği de baştan başa bir câmı andırır. Çünkü âşığın kendinden geçmesine yol açar.”[3]

Beyitte sevgili yukarda açıkladığımız yönleri ile “açılmış güle” benzetilmiştir. Ancak açıkça sevgili söylenmediği, benzetilen dile getirildiği için açık istiare yapılmıştır. Beyitte dikkati çeken hususlardan biri, sevgilinin açılmış güle benzetilmesidir. Divan edebiyatında genelde sevgili goncadır. Henüz toy, açılmalıştır. Ancak bu beyitte şarabın etkisiyle sarhoş olmuş ve süzülmüş bir sevgili portresi çizilmiştir. Bir bilgiyi de aktarmalıyız ki beyitte sevgilinin neden güle benzetildiğini tam olarak anlayalım: Şarap içen insanın şarabın, alkolün etkisiyle yüzü, yanakları kızarır ve vücut ısısı artar. Beyitte de şarabı içen sevgilinin yüzü kızarmış ve güle benzemiştir. Sarhoş olan insanda ise keyif duygusu artmıştır ve keyif ile yüzünde güller açar. Yani beyitte sevgilinin bir kadeh ile açılmış gül bahçesine benzetilmesi de buradan gelmektedir. Lakin yine sevgilinin gülüşü dile getirilmeden, sadece benzetilen söylendiği için bir başka açık istiare daha yapılmıştır.

Sâkî ise mecliste şarabı dağıtan, sunan kişidir. Beyitte de bu anlamda kullanılmıştır ve şair sâkîye seslenir ve sunulan şarabın etkisiyle süzülen sevgilinin güzelliğini gösterir, genel olarak baharda gül bahçesindeki güllerin, çiçeklerin açmasına benzetir sevgilinin halini.

Evvelde de belirttiğimiz üzre; Neşâtî sebk-i hindî üslûbunu benimsemiş şairlerimizdendir ve bu beyit hayalî tasvirler ve teşbihler yönünden bu üslûba emsal olur.

Gül, gül-zâr, bahâr kelimeleri bahara, bahçeye ait unsurlar olmaları; sâkî, câm kelimeleri de şaraba dair unsurlar olmaları nedeniyle birbirleriyle tenasüplüdür.

3. Beyit:

Seyr it beden nâzıñı çâk-ı kabâdan

Mestâne o şeh tükme-i zer-târ güşâde

Çâk-ı kabâ: Elbise yırtmaçı

Tükme-i zer-târ: Sırma düğme

Elbisenin yırtmacından vücudun zerafetini seyr et.

O şeh (sevgilinin) altın düğmesi açıldığı için kendinden geçmiştir.

Açıklama:

Sevgilinin elbisenin yırtmacı açılmıştır ve âşık, sevgilinin büyüleyici güzellikteki vücudunu görmüş ve kendinden geçmiştir.

Sevgilinin vücudunun güzelliğinin, âşığı mestâne (sarhoş) edeiblecek kadar güzel olması mübâlağalı bir anlatımdır. Çâk, kabâ, tükme, zer-târ kelimeleri birbiriyle tenasüplüdür.

4. Beyit:

Çöz bend-i ser zülfini ey şâne ki olsun

Dillerde olan ‘ukde-i efkâr güşâde

Bend-i ser: Saç bağı

Şâne: Tarak

‘Ukde: Bağ, düğüm

Saç bağını çöz ki zülfün taransın,

(Böylece) Göñüllerdeki efkâr bağı açılsın (çözülsün).

Açıklama:

Divan edebiyatında âşığın gönlü sevgilinin zülfüne, saçlarının tellerine bağlıdır. Bu beyitte de buna benzer bir ifade vardır. Şâir, âşığın aşkının acınısını sevgilinin zülfüne bağlamış ve eğer ki sevigli saçlarını açarsa, tararsa; âşığın sıkıntısı derdi de çözülecektir.

Şâne, bend-i ser, zülf kelimeleri saçla ilgili olmaları nedeniyle birbirleriyle tenasüplüdür. Aynı zamanda âşığın aşk acısnı, sevgilinin zülfüne bağlaması ile hüsn ü t’alil yapılmıştır.

5. Beyit:

Olsa yaraşur bülbül bir şevk-i neşâtî

Olmakda yine gül gibi dil-dâr güşâde

Dil-dâr: Kalbi, hükmü altında tutan, ma’şûk, sevgili

Bülbül, neşe arzusuyla dola, şevklense (ona) yaraşır;

(çünkü) sevgili yine gibi açılmıştır.

Açıklama:

Gazelin son beyti, tıpkı ilk beyti gibidir. Sevgili yine bir gül gibi açılmıştır ki bu da âşığı mest eder. Şevklendirir. Ancak şâ’ir bu sefer sevgiliyi değil âşığı zikretmeden benzetileni dile getirmiş (bülbül) ve açık istiare yapmıştır. Sevgili yine güle benzetilmiş ve teşbih-i beliğ sanatı yapılmıştır. Aynı zamanda şâ’ir mahlasını tevriyeli olarak kullanmıştır. Yani kelime; hem mahlas olarak hem de “neşeli” anlamıyla kullanılmıştır.

IV. Sonuç:

Şiirinin tamamında konu bütünlüğü vardır. Neşâtî, sebk-i hindî'nin önde gelen şâ’irlerdendir. Bu gazelinden de anlaşılacağı üzre yazdığı gazellerin muhtevası mahlasıyla benzerlik gösterir; yani neşeli, aşkıkâne tarzda eserler vermiştir. Kendine has bir üslûb ve hayal gücü ile tasvirlerde bulunmuştur. Şâ’ir tasavvuf terbiyesi almasına rağmen bu gazelinde beşerî aşkı konu etmiştir ve gazel, -birkaç yabancı kelimeler olsa da- sebk-i hindînin diğer temsilcilerinin eserlerine kıyasla son derece anlaşılır bir dille yazılmıştır.

KAYNAKÇA

Ferit DEVELLİOĞLU, “OSMANLICA – TÜRKÇE ANSİKLOPEDİK LÛGAT”, Aydın Kitabevi, ANKARA, 2004.

Prof. Dr. İskender PALA, “ANSİKLOPEDİK DİVAN ŞİİRİ SÖZLÜĞÜ”, Kapı Yayınları, İSTANBUL, 2004.

Prof. Dr. Mine MENGİ, “ESKİ TÜRK EDEBİYATI TARİHİ”, Akçağ Yay., Ankara, 2009.

İsmail ÜNVER, “NEŞÂTÎ”, KTB Yay., Ankara, 1986.

[1] İsmail Ünver, Neşâtî, KTB Yay., Ankara, 1986.

[2] Prof. Dr. Mine Mengi, “Eski Türk Edebiyatı Tarihi”, Akçağ Yay., Ankara, 2009.

[3] İskender Pala, Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Kapı Yayınları, İstanbul 2004, s. 82.

SARKILARIN HAYATI

Hiç şarkıları insanlara benzettiğiniz anlar oldu mu? Benim oldu. Nasıl ki bir insanın nabzı varsa müzğin de ritmi vardır; heyecanlandığında hızlı; hüzünlü ya da durgun, hatta canı sıkkınken yavaş atar.

Ve sizi temin ederim ki şarkılar da hata yapar, budalalaşabilirler. Biz buna “nakarat” diyoruz. Hayatın bir yerinde –kimi zaman haddinden fazla- sürekli tekrarlanır. Ancak budalalıkları hayatlarımıza girişleriyle, anılarımıza ortak oluşlarıyla affedilebilir, bir de tabii hangi aileden geldiklerini gözönünde bulundurmak gerekir. Çünkü şarkıların da kaderi vardır. Şanslıysa John Denver kaleminden çıkmıştır. İnsanda olduğu gibi şarkılar için de ebeveyn önemlidir ve bir şarkı için John Denver iyi bir ebeveyndir. Gereksiz ve anlamsız sözcükler, kafiyeler barındırmaz. Hayata hazırlamasa da vicdanlı, duygulu biri yapabilir. Fakat herkes bu kadar şanslı olmuyor. Bazen kaza kurşunu -özellikle 90’lar ve sonrası doğan şarkılar için geçerli- anlamsız ve amaçsız şarkılar dünyaya gelebiliyor. Ama şunu da belirtmek gerekir ki bir şarkı için doğuştan şanslı olmak sadece şarkıyı yapanla ilgili değildir. Mesela Kayahan’ın şarkıları Nilüfer’in sesine muhtaçtır ki, son zamanlarda o şarkılar Nilüfer’in sesinden uzakta, gurbette kalmışlardır.

Şarkıların bizlere ve hayatlarımıza benzerlikleri bu kadarla da bitmiyor. Her birinin (çoğunluğunun) işi-gücü vardır.

Bir Ahmet Kaya şarkısı insanlığı uyandırmayla görevlidir. Zülfü Livaneli’ninkiler de keza…

Sezen Aksu’nunkiler aşk yaralarımıza merhem olur, hasretliğimizi gidermeyi, hislerimizi dile getirmeyi, Barış Manço’nunkiler karakterli, adaletli, alçak gönüllü olmamızı sağlar. Bakılacak olursa tüm bunlar şarkıların kimini öğretmen, kimini siyasetçi, kimini sevgili ya da sevgiliden haber getiren postacı…vs. yapıyor.

Şarkıları insanlaştırdığımız gibi bir de “arkadaşlaştırırsak”; bir Bob Dylon şarkısı herkesin arkadaş olmak isteyeceği bir insan olurdu herhalde. Zor anlarda insana neşe veren türden bir dost… Mesela “like a rolling stone”…

Paul Simon şarkıları beklenmedik anda insanda iz bırakacak anlar yaşatan biri olurdu. Özellikle; “i am a rock”…

Bir de Elton John şarkıları vardır. Sima olarak Phil Collins şarkılarına benzer, ya da Phil Collins’inkiler ona… Destansıdır ama uzaktan bakınca basit gelir, tanımaya başlarsınız, sohbetine doyamazsınız ve vazgeçemesiniz. Daha önce neden tanışmamışım dersiniz. Önyargılarınızla yüzleşmenize sebeb olur ve karakterinizi geliştiren belki de en değerli dostunuzdur. Hani insan hayatında vardır ya, “tanıştığıma memnun oldum”u içten söylersiniz… Öyle bir dost… Elton şarkıları aynı zamanda vefalıdır, cenazenize “Candle in the wind” ile katılabilir. Hemen yanında Terry Jacks’in “seasons in the sun”ı vardır. son kez vedalaşırsınız her biriyle. Hayatlarında yer etmiş, en önemlisi de hayatınızda yer etmiştir tüm bu dostlar.

Klişe bir söz vardır; “insan, asıl unutulduğu zaman ölür” diye. Bu, şarkılar için de geçerli… Şarkıların ömrü, hafızalarımızın kudreti kadardır. Biz unutana ya da ölene kadar hep yaşarlar.

A. Nihan AYDIN

Trending Blogs

Recently Viewed Blogs

Goyaloji