LOF DER ZEEVAART : Collectie Dr. W.A. Engelbrecht

Willem Anton Engelbrecht (1874-1965) was een belangrijk verzamelaar op het gebied van de reisverhalen, navigatieboeken en (maritieme) cartografie.

[lofderzeevaart]

Dit jaar vieren we dat Dirck Hartog vierhonderd jaar geleden voet zette aan de westkust van Australië. Hij liet er een tinnen schotel achter met vermelding van de aankomst van zijn schip de Eendragt aldaar op 25 oktober 1616. Op deze dag, 3 februari, maar dan in 1697 vond een VOC-expeditie onder leiding van Willem de Vlamingh de schotel terug. De exacte plek waar de schotel was gevonden werd door de tekenaar Victor Victorsz die deel uitmaakte van de expeditie, op een kaart gemarkeerd  Deze landverkenning berust tegenwoordig in de collectie van het maritiem Museum Rotterdam. De schotel werd meegenomen naar Nederland en bevindt zich tegenwoordig in de collectie van het Rijksmuseum.

[lofderzeevaart]

Le Maire en Schouten

Op 14 juni 1615, nu bijna 400 jaar geleden, voeren twee schepen van de Australische Compagnie uit, de 'Eendracht' en de 'Hoorn'. De bevelhebber van deze twee schepen was Jacob Le Maire, de zoon van de Amsterdamse koopman Isaac Le Maire. Het doel was het ontdekken van het Zuidland om daar handel te drijven. In geschriften werd dit onbekende continent voorgesteld als het aardse Paradijs waar specerijen in overvloed te vinden waren. Engelbrecht verzamelde niet alleen de reisverhalen van Le Maire en Schouten, maar was ook een van de twee auteurs van deel 49 uit de werken van de Linschoten-Vereeniging, dat over deze reis gaat. In het najaar zal een herdruk van dit deel verschijnen onder de titel 'Voorbij het eind van de Wereld'

  http://www.walburgpers.nl/winkel/geschiedenis/jacob-le-maire-en-cornelisz-schouten/

[lofderzeevaart]

Barents aangekocht

In 1916 lukte het W.A. Engelbrecht niet om een exemplaar van het ‘Caertboeck vande Midlandtsche zee’ van Willem Barents aan te schaffen. In de collectie Engelbrecht bevindt zich wel een Franse editie van dit Caertboeck dat samengebonden is met de eveneens Franse uitgave van Wagenaar´s Zeespiegel. In 1928 dook deze atlas op in de handel. Op 31 juli 1928 bood het antiquariaat Menno Hertzberger in Amsterdam de atlas voor 900 gulden de historisch-cartograaf F.C. Wieder aan. Vermoedelijk kocht Wieder de atlas en verkocht deze later, in 1932, aan W.A. Engelbrecht. 

Deze aanbiedingsbrief bevindt zich in de zogenaamde ‘Wieder-papers’ die zich in de collectie van het Maritiem Museum Rotterdam bevinden.  

[lofderzeevaart]

Mislukte aankoop!

In 1906 kocht Willem Anton Engelbrecht bij R.W.P. De Vries, een prachtig exemplaar van het Itinerario van Jan Huyghen van Linschoten uit 1595-1596 (WAE233). Het ligt momenteel in de tentoonstelling Topstukken (http://www.maritiemmuseum.nl/topstukken). Vermoedelijk pas omstreeks 1915 / 1916 begon Engelbrecht gericht te verzamelen op het gebied van de maritieme cartografie. Zo kwam hij ook in contact met Anton Mensing, eigenaar van het veilinghuis Frederik Muller & Co. in Amsterdam. Mensing verzamelde ook zelf en bouwde een collectie atlassen en oude drukken op. Eén van de atlassen die hij bezat was een fraai gekleurd exemplaar van het ‘Caertboeck vande Midlandtsche zee’van Willem Barentsz. , uitgegeven door Cornelis Claesz in 1595. Engelbrecht wilde deze atlas graag hebben en bood Mensing 1800 gulden (koopkracht van bijna 14000 euro nu ) voor zijn exemplaar. Mensing wilde er echter geen afscheid van nemen. Hij zou de atlas later verkopen aan het Scheepvaartmuseum in Amsterdam

(zie: http://www.maritiemdigitaal.nl/index.cfm?event=search.getdetail&id=201000162) .

Het verhaal van de mislukte aankoop door Engelbrecht vinden we terug als notitie aan de binnenzijde van het achterplat van het genoemde Caertboeck. Bij toeval werd het gespot tijdens een rondgang over de fraaie atlassententoonstelling in het Scheepvaartmuseum (http://www.hetscheepvaartmuseum.nl/tentoonstellingen/exposities%7C52) waar dit ‘Caertboeck’ te bewonderen is. Engelbrecht vond (later?) overigens nog een ander ongekleurd exemplaar van het ‘Caertboeck’. Niet de Nederlandse editie, maar de Franse (WAE108a). (http://www.maritiemdigitaal.nl/index.cfm?event=search.getdetail&id=100147029)

'De heer Engelbrecht te Rotterdam bood mij den 27 mrt 1916 1800 gulden voor dit ex. maar ik weigerde omdat het de hoeksteen van mijn collectie is. A[nton]M[ensing]

[lofderzeevaart]

De achterkant van de kaart

Soms is de achterkant van een kaart even interessant als de voorkant. In de collectie van het Maritiem Museum Rotterdam bevinden zich acht manuscriptkaarten op perkament van de zestiende-eeuwse Spaans-Portugese kaartenmaker Bartolomeo De Lasso. Hij vervaardigde ze in 1590 en ze maakten ooit deel uit van een wereldatlas. Willem Anton Engelbrecht kocht ze van Frederik Casparus Wieder die de kaarten vermoedelijk omstreeks 1916 in Madrid verwierf. 

Het eerste blad toont de Atlantische Oceaan met de kusten van West-Afrika en Brazilië.

De achterkant van de kaart verbergt echter nog iets.

 De titel van de atlas, de naam van de cartograaf en de plaats en jaar van vervaardiging

Este libro cosmographia de navegvar fez Bertholameu Laso Anno De 1590 En Lix Boa (Dit boek over kosmografie en zeevaartkunde is vervaardigd door Bartolomeo de Lasso in 1590 te Lissabon).

 Ook de tekening op de achterkant valt op. Deze is ongetwijfeld van latere datum. Iemand heeft daar zijn pen uitgeprobeerd.

We zien twee soldaten met helm en de meest rechter met een schild. Tussen hen in is nog een soldaat te bespeuren. Ook is er tekst gekrabbeld, zoals 'Alamo Negro' en geheel links is de naam 'P.G. Saude' (?) te lezen.

  Ook op de andere helft van het blad staat een tekening. Hier zien we twee 19de-eeuwse  militairen. Verder staan er nog enige teksten.

Ondermeer lezen we de naam 'Joaquin Cabponezo". (?)

Hopelijk kan iemand deze naam ooit thuisbrengen!

[lofderzeevaart]

Geheimzinnige kaart

Dit is één van de geheimzinnigste kaarten uit de collectie. De kaart lijkt sprekend op één uit de Spieghel der Zeevaerdt die Lucas Jansz. Waghenaer in 1584 uitgaf. De  tekst is echter niet in het Nederlands, maar in het Portugees! Waarom kopieerde een Portugese kaartenmaker deze kaart? De kaart kan in verband worden gebracht met de Armada, de Spaanse vloot die in 1588 uitvoer voor een invasie van Engeland. Philip II, koning van Spanje had de bevelhebber van de vloot Medina Sidonia gedetailleerde beschrijvingen van de (Engels-Franse) kusten beloofd en kaarten. Zoals mislukte de verovering van Engeland en gingen vele Spaanse schepen en mensenlevens verloren.

  De kaart toont Zuid-Engeland van het eiland Wight naar Dover. Aandacht is er voor de havens en de herkenningspunten op het land. Vermoedelijk is de kaart, getekend op stevig perkament één van de zeekaarten die bestemd waren voor Medina Sidonia.  Was deze kaart dus aan boord van één van de schepen van de Armada en bereikte dat schip omstreeks 1590 veilig een Iberische haven. Of had de kaart de bevelhebber van de vloot nooit bereikt?  Behalve deze kaart is nog één vergelijkbare kaart bewaard gebleven. Deze bevindt zich in de collectie van het National Maritime Museum in Greenwich (Londen)

http://collections.rmg.co.uk/collections/objects/540276.html

Van beide kaarten wordt aangenomen dat ze van de hand zijn van Luis Teixeira (fl. 1564- circa 1613),  telg een belangrijke Portugese kaartenmakersfamilie.

[lofderzeevaart]

Wereldkaart door Giuseppe Rosaccio, ca. 1610

Deze wereldkaart gaat over enkele maanden op reis en zal te zien zijn op de tentoonstelling ‘De Wereld gespiegeld’ in het Museum aan de Stroom (24.04.15 - 16.08.15). http://www.mas.be/Museum_MAS_NL/MASNL/Wat-is-er-te-zien/Wat-is-er-te-zien-Tentoonstellingen/De-Wereld-gespiegeld.html

De wereldkaart in twee halfronden is samengesteld door Giuseppe Rosaccio (1530-1620), een Italiaanse arts en geograaf, en is afkomstig uit de collectie W.A. Engelbrecht (WAE849 : zie http://www.maritiemdigitaal.nl/index.cfm?event=search.getdetail&id=100105345 ) van het Maritiem Museum Rotterdam.  De kaart behoorde zeer waarschijnlijk oorspronkelijk  tot  het Teatro del Monde dat Rosaccio  voor het eerst in 1580 uitgaf en in de zeventiende eeuw herhaaldelijk werd uitgegeven, zie http://www.theatra.de/repertorium/ed000104.pdf .

Rosaccio brengt hier twee wereldbeelden tesamen. Het ‘moderne’ wereldbeeld boven en onder het klassieke wereldbeeld van Claudius Ptolemaeus.

De kaart is niet alleen een intellectuele oefening, maar is ook een kijkspel. Midden boven is hertog Cosimo II de Medici (1590-1621) afgebeeld. Hier is de hertog nog baardloos, maar op een latere uitgave heeft hij een snor en een sikje gekregen.

Opvallend is het wapenschild van de Medici op de kaart.  Vijf van de zes bollen uit het wapen van de Medici verbeelden de vijf continenten (Afrika, Europa, Amerika, Azië en het Zuidland.De bovenste bol verwijst waarschijnlijk naar Cosimo zelf en suggereert dat hij een continent bestuurt. 

[lofderzeevaart]

Willem Anton Engelbrecht 50 jaar geleden overleden

Vandaag herdenken wij de sterfdag van Willem Anton Engelbrecht. Deze markante Rotterdamse havenbaron overleed op 4 januari 1965. Niet alleen was hij een zakenman en bestuurder, maar ook legde hij een belangrijke verzameling aan. Hij verzamelde maritieme cartografie, oude drukken op het gebied van reisbeschrijvingen, topografie, navigatie en astronomie, en scheepsmodellen.

Dit portret werd in 1938 vervaardigd door de Rotterdamse schilder Karel van Veen en bevindt zich in de collectie van het museum Boijmans-Van Beuningen.

[lofderzeevaart]

Lezing over Willem Anton Engelbrecht

Elke tweede vrijdag van de maand organiseert het Maritiem Museum Rotterdam een lezing over de rijke collectie van het museum onder de titel ‘Collectie in de Spotlights’. Aanstaande vrijdag (9 januari 2015) staat Willem Anton Engelbrecht in de schijnwerpers. Zie voor meer informatie: http://www.maritiemmuseum.nl/collectie-in-de-spotlights-4

Tussen 1912 en 1914 liet Engelbrecht door de Amsterdamse kunstenaar Willem Witsen portretten van hem en zijn gezin schilderen . Het portret van Engelbrecht zelf kon het Maritiem Museum recentelijk verwerven.