Zes trends in het Brabantse mozaïek
In de afgelopen maanden trok het internationale online magazine Pop-Up City met een groep jonge coolhunters door het Brabantse land op zoek naar lichtpuntjes, kleine initiatieven en ideeën die mis-schien wel exemplarisch zijn voor de ruimtelijke toekomst van de provincie. Vijftien coolhunters schreven meer dan vijftig artikelen voor op de website en de vijf kranten van MozaïekBrabant. Tijd voor een aantal rode lijnen. Wat valt op als we alle afzonderlijke coolhunts naast elkaar leggen? Welke bredere trends en ontwikkelingen zijn er zichtbaar, en hoe kan de provincie daar op inspelen, bijvoorbeeld richting de nieuw te ontwikkelen Omgevingsvisie?
Door Joop de Boer en Jeroen Beekmans
1. Nieuwe verbindingen tussen stad en platteland
De Brabander is zoekende. Het stedelijk landschap, de intensieve landbouw en de ondoorzichtige logistieke stromen zorgen ervoor dat de Brabander de binding kwijt is met het landschap en met name met het voedsel dat in dat landschap wordt gemaakt. Vernieuwende initiatieven rondom de manier waarop men voedsel verbouwt, opslaat, vervoert, consumeert en hergebruikt, zijn talrijk. Het maken van de verbinding tussen stad en platteland is een steeds terugkomend thema waarop burgers, ondernemers, ontwerpers en collectieven inspelen. Neem Locafora, een online platform dat het eten van de boer direct verkoopbaar maakt in de stad. Of de groenteen fruitautomatieken langs de kant van de weg waar de boer direct zijn aardbeien of tomaten verkoopt. Kunstenaars openen restaurants met kliekjes of restvoedsel en stadslandbouwcollectieven schieten in de hele provincie als paddenstoelen uit de grond.
2. Brabant Coöperatieland
Het Brabantse Mozaïek vindt zijn landschappelijke oorsprong in de zandgrond en het grote aantal zelfstandige boeren die met hun kleine stukjes land voor een fijnmazige verkaveling zorgden. Juist deze oorsprong van veel zelfstandigen zorgt er ook voor dat Brabant een typische coöperatieregio is. Vele kleintjes worden sterk als ze samenwerken. Dat was vroeger zo met befaamde coöperaties als Campina en de Boerenleenbank en dat is nu weer zo. De coöperatie is terug van weggeweest en Brabant biedt een opvallend vruchtbare bodem voor deze hernieuwde vorm van samenwerken. In Boekel wordt een coöperatieve woonwijk opgestart, in Uden star-ten bewoners een coöperatieve energiemaatschappij en in Heeze-Leende leggen dorpelingen gezamenlijk glasvezelnet aan. De nieuwe coöperatie is een manier om de controle over de dingen die we belangrijk vinden terug te krijgen. Opvallend genoeg gaat dit vaak over de thema’s wonen, water, energie en voedsel.
3. Het eerste circulaire landschap
Het Brabantse landschap mag dan verstedelijkt en verrommeld zijn, het mozaïek van bebouwde en lege delen, van bewoners en boeren, en van industrie en natuur zorgt er ook voor dat alles nabij is. Landbouwgrond of een woonwijk naast een bedrijven-terrein of stinkende fabriek heeft zijn nadelen, maar biedt ook kansen. Dus benut je buurman in het landschap! Brabant heeft goede papieren om een heus circulair landschap te worden waarbij de stromen van productie, consumptie, energie, afval, water en verschillende teelten aan elkaar verbonden zijn. Bier dat het water zuivert, restwarmte van het riool dat gebruikt wordt voor woningverwarming en varkenshouderijen die bietenpulp uit de agro-industrie gebruiken. Omdat Brabant bijna alles doet, kunnen ook bijna alle verbindingen worden gelegd. En aangezien ‘samenwerken’ het codewoord van de 21e eeuw lijkt te zijn, zijn de kansen in Brabant onuitputtelijk. Ondernemers doen dit als zij er meerwaarde in zien in de vorm van kostenbesparing of winstmaximalisatie, niet omdat het moet. In de komende decennia gaan nog volop kansen ontstaan. Brabant wordt het eerste circulaire landschap van Europa!
4. De nieuwe boer is een hipster
Boerderijen lopen leeg, ze kunnen niet meer mee in het economische tij, of sterven uit vanwege een gebrek aan erfopvolging. Niet getreurd. Een grote groep stedelingen zonder expliciete agrarische achtergrond, staat te trappelen om de boerenbedrijven een handje te helpen. Gestuwd door de fascinatie voor de herkomst van ons voedsel willen zij meeboeren. Bijvoorbeeld bij De Nieuwe Boerenfamilie, een initiatief uit ’s-Hertogenbosch waarbij enthousiaste jonge stedelingen samen met boerenjongeren een next generation-boerderij vormen. Of bij de boerderij van Rob Denissen in Heukelom, die volledig open source is. Dat houdt in dat iedereen welkom is om mee te doen aan het verbouwen van gewassen of zelf innovatieve ideeën in te brengen. Het Brabantse landschap verstedelijkt niet alleen, de stedeling gaat zich ook met het agrarische productieproces bemoeien. Zoals de essen om de traditionele Brabantse dorpen lagen, gaat het huidige landschap een verband aan met de stad.
Ontwerp speelt een belangrijke rol in Noord-Brabant. In het midden van het landbouw-, industrie-, en bedrijvenlandschap ligt het designcluster Eindhoven. En dat inspireert de rest van Brabant. In samenwerking met ontwerpers worden bedrijven en producten van wie je het niet zou verwachten naar een hoger plan getrokken. Meststoffenproducent Den Ouden uit Schijndel kan dankzij de Organic Fertilizer App, die samen met ontwerpcollectief Conceptenbouwers werd bedacht, een internationale markt anders bedienen. Ontwerpers van de TU/e en Philips werken samen om met speciale straatverlichting vechtpartijen in het centrum van Eindhoven te voorkomen. En het regenwaterprobleem wordt in het straatprofiel opgelost als het aan de bedenker van de Rain’a’way ligt.
6. Tijdelijkheid voor altijd
De nieuwe generatie denkt niet meer in vaste concepten, maar in tijdelijke en flexibele arrangementen. De verandering gaat te snel om ver vooruit te plannen. Tijdelijkheid is daarom niet langer alleen een oplossing om met leegstaande complexen en braakliggende terreinen, zoals Urban Farm Area in Tilburg of De Heus in ’s-Her-togenbosch, om te gaan. Het is inmiddels een vast gegeven in nieuwe projecten. Adaptiviteit is een basisconditie van het landschap geworden. Op verschillende plaatsen in de provincie ontstaan flexibele bestemmingsplannen en regelvrije zones. Bouwbedrijf Heijmans ontwikkelt de One, een woonconcept voor eenpersoonshuis-houdens dat in een dag opgezet en weggehaald kan worden en De Winkelwagen brengt de supermarkt op wielen terug in het straatbeeld.
