Pascal Cuijpers - columns & opinies

Docent & Columnist | Columns & Opinies | Onderwijs & Maatschappij | Digitaal & Papier | twitter.com/pascalcuijpers

[peecee-columns]

Hoe scholen overspannen jeugdzorg kunnen helpen ontlasten

Als docent en publicist schrijf ik met regelmaat over zaken die betrekking hebben op werken in het onderwijs en iets specifieker over het begeleiden van leerlingen met faalangst en examenvrees. Soms mag ik hierover met geïnteresseerden in gesprek, zowel in als buiten scholen en in sommige media. Voor mij een teken dat het aanpakken en mogen helpen reduceren van spanning onder scholieren aandacht verdient en nodig is. Zo werd ik eens gevraagd om, naar aanleiding van een eerdere column, op Radio 1 uitleg te geven over de begeleiding van leerlingen op school die last hebben van belemmerende spanningen. Het was een telefonisch gesprek. Via de livestream zag ik de studio, met daarin de presentator van het programma waar ik mee sprak en een veelgevraagd politiek commentator als gast. Terwijl ik werd voorgesteld als docent en faalangstreductietrainer, zag ik de politiek commentator achterover leunen in zijn comfortabele studiostoel, al lachend en hoofdschuddend. Zijn lichaamstaal maakte veel duidelijk: hij was niet gecharmeerd van het onderwerp en liet dat duidelijk merken.

Het begeleiden van leerlingen met belemmerende spanningen op cognitief, sociaal en/of motorisch gebied is een dankbare taak, naast het reguliere lesgeven. Na het organiseren van een informatieve ouderavond over wat faalangst is en hoe we daar op school mee helpen om te gaan, volgen gesprekken met leerlingen die in aanmerking willen komen voor deelname aan de training. We bieden een trainingscyclus aan voor leerlingen van de brugklas tot aan een examenjaar en specifiek voor leerlingen die in het examenjaar veel last ervaren van de prestatiedruk rondom de examens. Aan de hand van laagdrempelige en relativerende oefeningen wordt er ingezet op onder andere het leren omgaan met het maken van planningen, het aanpakken van het - meestal - overdadige multimediagebruik, het voeren van verhelderende gesprekken die ingaan op de problemen waarbij de meeste spanning zich voordoet en het blootstellen aan een bijpassende vorm van exposure.

Tussentijds is er bij zowel de faalangst- als de examenvreestraining tevens een ouderbijeenkomst in de avonduren, waarbij de deelnemende leerling met een ouder aanwezig is. Deze bijeenkomst is een krachtig element van de trainingscyclus, waarbij wordt ingezet op zaken als loyaliteit, de kracht van complimenten geven, kwaliteiten (h)erkennen en benoemen en waarbij daarnaast het zogeheten G-denken centraal staat. Een oefening waar zowel de leerlingen als de ouders een leven lang in elke spannende situatie mee aan de slag kunnen. Het zorgt voor waardevolle momenten en het is een mooi bewijs dat het effectief kan werken, wanneer leerlingen trots en met meer energie dan voorheen komen vertellen dat het al zoveel beter gaat met het onder controle hebben van hun spanningen. Soms zelfs nog jaren later. Toch worden dit soort trainingen helaas nog weleens ten onrechte door de buitenwereld gezien als zweverig of weinig effectief. De reactie van de persoon in de radiostudio destijds is daarvan een voorbeeld. Het is een reactie die doorgaans voortkomt uit vooringenomen- en onwetendheid. Feit is dat de behoefte aan dit soort trainingscycli groot is, zowel binnen als buiten de schoolmuren in ons land.

In De Volkskrant las ik een artikel over de verdubbeling aan kosten in de Jeugdzorg en de enorme toename aan de diverse soorten hulp voor jongeren die met allerlei mentale problemen kampen. Tevens was er al eerder de oproep om deze jongeren meer op te vangen door gebruik te maken van personen in ‘hun netwerk’, die kunnen helpen door op z’n minst een luisterend oor te bieden. Een ietwat dubieus voorstel, waaraan een bittere bezuinigingssmaak proefbaar is. Echter, door het steeds meer kosteloos verzorgen van de stress-reducerende trainingen op scholen, kunnen in elk geval alvast deels de zorgen van ouders en kinderen worden weggenomen met betrekking tot de vraag of dit soort trainingen binnenkort nog wel vergoed zullen gaan worden via wegen die Jeugdzorg en andere instanties buiten scholen aanbieden. Want dat de vraag naar (mentale) zorg onder jongeren groot is en groeit, is inmiddels een feit. Dat er wegen zijn om op scholen een kleine, grootse bijdrage aan te bieden om met stress om te leren gaan, is daarbij een welkome oplossing.

[peecee-columns]

Waar eenzijdigheid regeert, worden kansen genegeerd

‘Asielzoekers: verhoogden ons eigen risico niet, bezuinigden niet op onze wijkagenten, bezuinigden niet op politie op straat, veroorzaakten ons woningtekort niet, veroorzaakten ons landelijke docententekort niet, veroorzaakten ons landelijke tekort aan verpleegkundigen niet, veroorzaakten het stoppen met schoolzwemmen niet, veroorzaakten ons koopkrachtverlies niet, veroorzaakten de malaise van de Jeugdzorg niet, implementeerden de toeslagenaffaire niet, veroorzaakten de ongelijkheid niet…’

Deze opsomming kwam ik onlangs tegen op socialmediaplatform LinkedIn. De tekst is van oud-schooldirecteur en sociaalwerker Eric van ’t Zelfde. Het zette me aan het denken, omdat het debat voorafgaand aan de verkiezingen in grote mate ging over mensen die andere landen ontvluchten om zich in Nederland te kunnen vestigen. De strekking van de debatten rondom dit thema was vrijwel inwisselbaar en ging veelal als volgt: rechtse partijleider kaart de asielproblematiek aan, geeft vervolgens voorbeelden van conflicten en delicten, verheft stem om de mening kracht bij te zetten, wijst met vinger naar links georiënteerde partijleiders die het ‘allemaal willen blijven laten gebeuren’ en ontvangt applaus van medestanders uit het publiek.

De tekst die van ’t Zelfde schreef, is een mooi voorbeeld van het zogenaamde ‘omdenken’. In plaats van te benoemen wat asielzoekers in ons land veroorzaken, draait hij de feiten om en beschrijft hij wat deze mensen juist níet op hun kerfstok hebben. Het zet het debat omtrent dit thema in een geheel ander daglicht. Dit durven omdenken en openstaan voor een andere visie is niet weggelegd voor iedereen, terwijl, wanneer we elkaar zouden inlichten over de voor en tegens van bepaalde thema’s, er een heel ander politiek beeld zou kunnen ontstaan.

Een inspirerend voorbeeld van omdenken is ook het verhaal van Ahmed Muhanna dat ik las in NRC. De Palestijnse kunstenaar leefde de afgelopen twee jaar in het oorlogsgebied van Gaza, de plek waar zo’n 63.000 mensen het leven lieten door de brute geweldplegingen. Waar hij vroeger schilderijen maakte van de zee naast zijn huis, schilderde hij de afgelopen tijd ‘uitgehongerde kinderen en ogen vol pijn’. Nooit was er een garantie om het geweld te overleven. Hij bleef schilderen. Niet op doek, maar op zowat alles wat hij kon vinden of voor handen had: brokstukken van hout, stukken stof en uiteindelijk ook op kartonnen verpakkingen waarin de voedselpakketten zaten. Het gebrek aan materiaal is daarbij een onderdeel geworden van de boodschap die hij wil uitdragen: de pijn van de afschuwelijke realiteit omzetten in hoop en daadkracht.

Kunnen en willen omdenken in grootse, belangrijke of benarde situaties vereist lef, wilskracht en flexibiliteit, waarbij men open moet staan voor aanpassingen in het persoonlijke denken en doen. Muhanna draaide de angst, onzekerheid en ellende om en keek naar de mogelijkheden die er wél waren en die voor hem werkten. Hetzelfde geldt voor het uitdragen van een mening. Luister daarna ook naar de ander en probeer verschillen te omarmen. Want waar eenzijdigheid regeert, worden kansen en oplossingen te vaak genegeerd.

[peecee-columns]

Kennis als basis voor nieuw politiek tijdperk

‘Wij allen zijn stervende. Dit is de stimulans die ons korte verblijf op deze wereld met dramatische kracht kleur en vreugde moet geven. Alleen op deze wijze kunnen wij van ons leven een feest op aarde maken…’ Dit zijn de woorden die schilder Karel Appel paginagroot, in vlotte stijl met een zwarte stift, schreef in zijn boek Karel Appel over Karel Appel uit 1971. Ik had het boek nog nooit opgemerkt in de boekenkasten van de kunstlokalen op school. De aanstaande verhuizing die gepland staat vanwege een verbouwing van de school, nodigde ons uit om de lokalen grondig aan te pakken en enkel wat écht van belang is in de tijdelijke opslag te bewaren.

Tijdens het bladeren in zijn memoires moest ik aan de documentaire De werkelijkheid van Karel Appel uit 1961 denken die we ooit in groep 8 van de basisschool te zien kregen, nu zo’n 37 jaar geleden. Hierin komen fragmenten voor waarin je de kunstenaar met grote gebaren klodders verf op doeken ziet smijten: action painting in de puurste vorm. De ruwe materie, het rijke kleurenspel, het nieuwe schilderen, de indrukwekkende aanpak en zijn leven als kunstenaar motiveerden mij om destijds een studie aan de Kunstacademie te ambiëren.

Wanneer we het over kunst hebben is een bruggetje met de politiek al snel gemaakt. Want tijdens de diverse debatten wordt soms op figuurlijke wijze met grote woorden, driftige gebaren en klodders verwijten gesmeten en worden geregeld niet-constructieve discussies gevoerd: noem het action politics in de puurste vorm, vrij naar het werk van Karel Appel, maar helaas zonder het geven van het goede voorbeeld aan de rest van de maatschappij. Gevalletje van goed voorbeeld, doet goed volgen. Maar geldt dat ook niet andersom? Ik ben er daarnaast mede van overtuigd dat een en ander ook komt doordat bepaalde ministers, staatssecretarissen en partijleiders een functie toegezegd hebben gekregen die veelal niet past of overeenkomt met de kennis die deze mensen hebben of waar ze voor hebben gestudeerd. Dit kweekt ongenoegen, onzekerheid en onwetendheid, waar juist degelijke kunde en doortastendheid in zo’n voorname functies gewenst zou moeten worden.

Het blijft dan ook een bijzonder fenomeen dat in de politiek compleet andere studies, eerdere werkzaamheden en achtergronden een bijrol lijken te spelen bij de verdeling van de diverse posten. Ambitie (niet te verwarren met kennis) en welbespraaktheid gecombineerd met een mediageniek voorkomen lijken voorrang te hebben op daadwerkelijke kundigheid. Apenrotsisme lijkt te regeren, het volk moet het er maar mee doen. Het roept voornamelijk verwarring en vragen op: hoe kunnen deze mensen zichzelf geloofwaardig maken, en, belangrijker nog, hoe gaan ze ons verder helpen en ondersteunen om een stabiele(re) samenleving vorm te geven? En is het zijdelings niet logischer dat een bakker bij zijn brood blijft, een onderwijzer bij zijn leerlingen en een schoenmaker bij zijn leest?

Even was er hoop, toen Robbert Dijkgraaf in kabinet Rutte IV namens D66 minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen werd. Als wetenschapper en hoogleraar was zijn CV een van de meest passende die een kabinet zich kon wensen. Even hoopvol was het recente artikel in de Volkskrant (Dit kabinet weet wél van aanpakken), waarin diverse hoogleraren en universitair docenten fictief worden voorgesteld als toekomstig minister op een post die betrekking heeft op hun vakgebied. Dit, omdat het tijd is voor een nieuwe aanpak, een ander beleid, kortom: een stevig fundament waar verder op kan worden gebouwd. Zo is potentieel minister van Sociale Verbinding Simone Ritzer van mening dat de burgers meer betrokken moeten worden bij het nemen van bepaalde beslissingen, zodat er meer samenhang en verantwoordelijkheid ontstaat. En wil Margo van den Brink als fictief minister van Waterstaat bewustzijn creëren dat niet alles (meer) kan qua bouwen, onder andere door de grote veranderingen van het klimaat.

Wat zou het een verrijking kunnen zijn als we mensen met échte kennis van zaken op de diverse ministerposten zouden terugzien bij de vorming van het nieuwe kabinet. Los van politieke kleur, afkomst, gender of visie, als baken van overzicht en duidelijkheid. Het zou veel verwarring en onrust kunnen wegnemen, kleur en vreugde kunnen brengen aan de samenleving en vooral een sterke basis kunnen zijn om verder op te bouwen.

[peecee-columns]

Soms moet je een stap terugzetten om weer vooruit te komen

Tijdens de Olympische Spelen van 1984 in Los Angeles stond de marathon voor vrouwen voor het eerst op het programma. Tijdens de laatste meters voor de finish kwam de destijds 39-jarige Zwitserse atlete Gabriela Andersen-Schiess zwalkend van vermoeidheid over de eindstreep. En eenendertig jaar later kwam de Keniaanse Hyvon Ngetich tijdens de marathon van Austin letterlijk kruipend over de finishlijn. Het zullen ongetwijfeld niet de enige voorvallen zijn van sporters die uitgeput de finish bereiken. En waar de een het gebeuren ziet als een vorm van puur doorzettingsvermogen of sportiviteit, ziet de ander het als ongezond en ronduit onverantwoord.

Ik moest aan de beeldfragmenten van deze heroïsche sportvrouwen denken, toen ik in de weken voorafgaand aan de kerstvakantie op de radio het spotje van de onafhankelijke onderwijsvakbond Leraren In Actie (LIA) voorbij hoorde komen. Ik heb deze onderwijsondersteunende vakbond hoog zitten. De leden van LIA zijn leraren uit het primair en voortgezet onderwijs die op een constructieve manier en uit eigen ervaring willen streven naar beter onderwijs in ons land. Ze staan zelf met de voeten in de onderwijsklei, iets wat een verademing en van grote meerwaarde is om degelijke besluiten en acties door te voeren of te ondernemen. Om bepaalde veranderingen onder de aandacht te brengen én door te kunnen voeren, moest er, naast het oprichten van een beroepsvereniging, destijds ook een vakbond ontstaan.

In het bewuste radiospotje horen we cabaretier en leraar Kees van Amstel “ben je blij, dat je als docent de Kerst hebt gehaald?” met een zucht zeggen. Vervolgens roept hij op om de site van LIA te bekijken om te zien wat zij voor onderwijspersoneel kunnen betekenen wanneer er vragen of problemen zijn. In eerste instantie was ik in verwarring door de toon van het korte fragment. Gooide vakbond LIA nu haar eigen ruiten in door op denigrerende wijze de werkdruk in het onderwijs op landelijke radio aan te kaarten en te bagatelliseren? Of was het misschien een aan de werkelijkheid grenzende vraag die vooral juist door mensen die in het onderwijs werken werd uitvergroot, omdat we indirect werden geconfronteerd met de keerzijde van ons prachtberoep? Mede door de enigszins belerende uitsmijter aan het einde (“en oja, ‘actie’ is met een -c…”) werd het fragment via diverse wegen op kritische wijze besproken. Iets wat in de reclamewereld juist een compliment is en zorgt voor een bepaalde vorm van zogenaamde olievlek-aandacht.

Want dat er iets moet gebeuren is een feit. Dat de vakbonden er vorig jaar al een salarisverhoging uit wisten te slepen, is prijzenswaardig. Het is echter lastiger om vervolgens het grootste probleem waar het onderwijs mee kampt aan te pakken: de werkdruk. Onderzoeksorganisatie TNO deed eind 2023 op verzoek van het ministerie van Onderwijs een onderzoek naar de werkdruk in het onderwijs. Hieruit kwam destijds al naar voren dat leraren in het voortgezet onderwijs kampen met een percentage burn-out klachten van 33,9 procent. Dit is erg hoog in vergelijking met het gemiddelde percentage in andere sectoren (19,7 procent).

In maart werk ik vijfentwintig jaar als docent beeldende vorming in het voortgezet onderwijs. Deze persoonlijke mijlpaal is vooralsnog in nevelen gehuld, omdat ik per 1 december (de twijfelachtige ironie: dit was ook de dag waarop het desbetreffende LIA-kerstfilmpje werd gelanceerd) nog maar op halve kracht werk. Ik wil het, vooralsnog, geen burn-out noemen, maar meer een smeulend vuur dat op bepaalde piekmomenten oplaait. Het is nu de kunst om energiegevers en energienemers van elkaar te scheiden, ervoor te zorgen dat het innerlijke vuur voor het onderwijsvak niet dooft en het werk dat resteert mij niet volledig zal laten opbranden.

Het LIA-filmpje leek door deze omstandigheden alsof het voor mij persoonlijk was gemaakt, als een wake-up call. Want ja, ik had de Kerst weten te halen én ik wist van tevoren reeds dat ‘actie’ met een -c moest worden geschreven. Mede hierdoor kwam het besef dat je soms een stap terug moet durven zetten om weer vooruit te kunnen komen, om maar even terug te komen op de sportmetafoor. Veruit de meeste marathonlopers zullen uiteindelijk dan ook moe maar voldaan de finish halen. Dat is waar ik me nu aan vasthoud.

[peecee-columns]

Wakker worden om het lerarentekort tegen te gaan

Net als ons land kampen de Verenigde Staten ook met een joekel van een lerarentekort. Prognoses geven aan dat er rond 2026 zo’n 200.000 leraren te weinig zijn. Dit probleem speelt met name in de armere wijken en in de landelijke gebieden. Om deze tekorten aan te pakken worden allerlei strategieën uit de kast getrokken om meer mensen te enthousiasmeren om voor het vak van leraar te kiezen. Hierbij moet worden gedacht aan onder andere het verhogen van het salaris, het werven van getalenteerde en gemotiveerde studenten, het verminderen van de werkdruk en het opzetten van speciale programma’s om mensen uit andere beroepen te verleiden tot het volgen van een traject als zij-instromer.

Deze acties komen in grote lijnen overeen met hoe we in Nederland omgaan met het werven van nieuw onderwijspersoneel. Zo werd hier bijvoorbeeld in het afgelopen jaar door de overheid de grootse en meerjarige campagne ‘Werken met de Toekomst’ gelanceerd. Hierin worden zaken als het salaris, de betekenis van het werk en de ontwikkelmogelijkheden onder de aandacht gebracht. Volgens de nieuwsbrief van de Rijksoverheid blijken dit namelijk de thema’s te zijn die potentiële zij-instromers en onderwijsprofessionals het belangrijkst vinden. Verder valt in het manifest te lezen dat ze met de campagne een positief en realistisch beeld willen schetsen over werken in het onderwijs. En er wordt natuurlijk ook benadrukt dat een leerkracht hard moet werken, maar tevens het verschil kan maken voor leerlingen en studenten.

Tot zover weinig verrassende info met betrekking tot de verschillen in aanpak om meer leraren te werven in Amerika en in ons land. Tot ik onlangs in onder andere dagblad De Limburger een bijzonder artikel las. Het stukje ging over het feit dat leraren uit de Amerikaanse staten New York en Californië die willen gaan werken in Oklahoma eerst moeten gaan bewijzen dat ze niet te links ofwel te ‘woke’ zijn. Het schijnt dat de onderwijsautoriteiten van deze staat een lijst met vijftig vragen hebben samengesteld onder de naam ‘America First-test’, vernoemd naar de heersende denkbeelden van president Donald Trump. Op deze manier moet voorkomen worden dat leerlingen zogenaamd geïndoctrineerd worden door té linkse onderwijzers. Zo zou bijvoorbeeld moeten worden onderwezen dat er in 2020 tijdens de presidentsverkiezingen ‘discrepanties’ hebben plaatsgevonden. Daarnaast is het genderthema onder andere ook al een tijd een heikel punt van discussie in het Amerikaanse onderwijssysteem. Uiteraard stuit dit bedenksel op veel weerstand, met name onder lerarenbonden. Zij zijn bang dat zo’n woke-test veel nieuwe leraren zal tegenhouden om voor dit mooie vak te kiezen.

Woke, afgeleid van het Engelse voltooid deelwoord voor to wake (up), betekent in letterlijke zin wakker worden of ontwaken. De term heeft de laatste jaren in toenemende mate aan kracht gewonnen. Vanuit Amerika kwamen er steeds meer geluiden over het toegenomen woke-isme richting de Europese landen. In vrij korte tijd heeft het begrip in bepaalde kringen voor een tweedeling gezorgd, waarbij het zogenaamde woke-zijn meestal gerelateerd wordt aan het hebben van een linkse mening en levenshouding. De diverse soorten media, zoals kranten, en het onderwijs zijn hier met name onderhevig aan geworden. Objectiviteit wordt steeds meer in twijfel getrokken waardoor subjectiviteit aan terrein wint als basis voor het aannemen en verspreiden van de waarheid. Laat indoctrinatie bijvoorbeeld nu juist nét zo’n subjectief begrip zijn geworden. Want waar mensen aan de ene kant beweren dat nieuwsmedia onwaarheden verkopen en scholen aan de hand van misleidende lesmethodes leerlingen bepaalde denkwijzen opdringen, worden vervolgens juist door diezelfde mensen andere denkbeelden als de waarheid opgedrongen. ‘Indoctrinatie’ van twee kanten dus, waarbij subjectiviteit en objectiviteit in het midden met elkaar lijken te botsen.

De diverse vormen van social media hebben een en ander nog meer in de hand gewerkt. Filmpjes en berichten van mensen die bepaalde gebeurtenissen en feiten tegenspreken en weerleggen, worden vaak klakkeloos geloofd met als gevolg dat bepaalde denkwijzen verder worden verspreid in de maatschappij. Dit werkt soms als een digitale olievlek. Wanneer je een seconde te lang naar zo’n bepaald filmpje in je tijdlijn kijkt, zullen er spoedig meerdere met een soortgelijke strekking volgen. Dit kan wereldbeelden vervormen, ongeacht van wat nu dé waarheid met betrekking tot het thema zal zijn. Het is aan ons als onderwijzers nu juist de taak om, aan de hand van objectieve media en deugdelijke lesmethoden, te zorgen voor het overbrengen van kennis, het scheppen van duidelijkheid en meer dan ooit voor het bewaken van rust.

[peecee-columns]

Empathie tonen als strafmaatregel

Onlangs overleed de vriendelijkste rechter van de wereld, Frank Caprio. Hij maakte furore als buitenbeentje in de juridische kringen, waar doorgaans het wetboek als waarheid wordt beschouwd en er in de meeste gevallen weinig tot geen ruimte is voor enige vorm van compassie. Van zijn vader kreeg hij vroeger, naar eigen zeggen, een empathische opvoeding, door hem te leren dat je altijd eerst moet denken hoe je zelf behandeld zou willen worden. Met andere woorden: het kunnen en willen verplaatsen in de mens die voor je zit, met al zijn of haar persoonlijke problemen, gedragingen en achtergronden.

De Volkskrant wijdde vlak na zijn overlijden een paginagroot in-memoriam-artikel aan Caprio, waarin zijn veelzijdigheid en menselijkheid uitgebreid werden beschreven. Zo was deze niet alledaagse raadsheer, met een groot gevoel voor recht en menselijkheid, onder andere van 1985 tot 2023 werkzaam als rechter en van 2000 tot 2020 de hoofdpersoon in de realityshow Caught in Providence. In deze tv-serie werden rechters gevolgd tijdens de behandeling van hun strafzaken. Zijn populariteit groeide door filmpjes waarin relatief lichte vergrijpen door hem moeten worden berecht. Hierin werd al snel duidelijk dat hij vaak opkwam voor de minderbedeelden in de maatschappij. Zo is bijvoorbeeld in een fragment te zien hoe Caprio een parkeerboete van driehonderd dollar ongeldig maakt, omdat het desbetreffende gezin op de ochtend van de rechtszaak geen geld had gehad om te kunnen eten. Het was duidelijk dat zijn oordelen meestal tot stand kwamen door het gebruiken van ‘gezond verstand’.

Caprio gaf tevens een tijd les, naar eigen zeggen om zijn rechtenstudie destijds te kunnen bekostigen. De aanpak van de rechter heeft zodoende dan ook een kort lijntje naar het onderwijs van nu. Op elke school zullen leerlingen namelijk buiten de lijntjes van het schoolreglement proberen te kleuren. Dat is niet alleen nu aan de orde, maar is van alle tijden. Vaak komt dit soort gedrag voort uit baldadigheid, weinig motivatie, door een bepaalde groepsdruk, een moeilijke thuissituatie of door een pijnlijk verleden. Soms volgen er dan sancties in de vorm van een passende straf, voor zover een straf passend kan zijn. Soms volgt enkel een gesprek, waarbij naar de achtergrond van de leerling en het vaak daar uit voortkomende gedrag wordt gekeken.

Mijn ervaring is dat leerlingen zich tijdens zo'n een-op-een-gesprek kwetsbaar durven op te stellen als daar het juiste klimaat voor wordt gecreëerd. Niet al van tevoren oordelen, de leerling uit laten praten, begrip kunnen tonen en leren luisteren zijn hierbij van cruciaal belang om een veilige basis te bouwen voor het corrigeren van het getoonde ongewenste gedrag. Het is een constructieve manier van laten zien dat dit betreffende gedrag niet gewenst is, maar dat je de persoon achter de leerling beter hebt leren kennen en van daaruit beter over de ontstane situatie kan oordelen. Een opgebouwd persoonlijk dossier in een leerlingvolgsysteem als Magister zal je hierbij kunnen ondersteunen, evenals het navragen van het gedrag van deze bepaalde leerling bij bijvoorbeeld eerdere mentoren en andere vakdocenten. Dit zal een begripvolle(re) band opleveren, waar beide partijen van kunnen leren en vervolgens op verder kunnen bouwen, in de hoop dat verdere escalaties in de toekomst zullen uitblijven.

Frank Caprio was naast rechter ook onbewust en indirect een waardevol pedagoog. Zijn wijze woorden en daden tonen aan dat mensen kunnen groeien en dat er wederzijds meer respect kan ontstaan wanneer regels en wetten een flexibel koord mogen zijn, in plaats van een strakgetrokken staaldraad die niet zal meeveren wanneer je erover struikelt. Het gesprek aangaan vergt misschien een iets grotere tijdsinvestering dan het klakkeloos opleggen van een standaard straf, maar zal uiteindelijk een positieve(re) gedragsverandering kunnen laten zien doordat naar de persoon wordt gekeken en niet enkel naar de incidenten die hebben plaatsgevonden waar die desbetreffende persoon bij betrokken was. In het verlengde van Frank Caprio ben ik er dan ook van overtuigd dat wanneer iedereen in bepaalde onveilige situaties zou denken hoe hij of zij zélf behandeld zou willen worden, de wereld er een stuk veiliger, mooier en vriendelijker uit zou zien. En dat is wat we allemaal kunnen gebruiken en verdienen.

[peecee-columns]

Back to basic als onderwijsvernieuwing

Op social media zag ik een bericht langskomen van een ouder waarvan de zoon geslaagd was voor het vwo. Hij had een verhaal geschreven over hoe trots hij was, omdat zijn zoon heel veel moeite had moeten doen om dit resultaat te behalen. Begrijpelijk, het vwo uitspelen is niet niks en is sowieso een knappe prestatie. Het waren lastige jaren geweest en mede door het doorzettingsvermogen van de zoon had hij dit diploma kunnen halen. Het was met name lastig geweest omdat het huidige schoolsysteem niet bij hem paste. Het ‘systeem’ zou dan ook niet meer van deze tijd zijn, daar kwam zijn bericht globaal samenvattend op neer.

Wanneer we puur naar de vorm van het voortgezet onderwijs kijken, is er de laatste decennia weinig veranderd. Nog altijd stromen de nieuwe leerlingen in de brugklas in. Het leerlingvolgsysteem van alle voorgaande jaren op de basisschool zorgt samen met de uitslag van de doorstroomtoets voor een advies dat door de leerkracht van groep 8 wordt gegeven. Vervolgens volgt een route langs een niveau dat veelal na de brugklas wordt bepaald. Op deze manier wordt er per schooljaar langzaam toegewerkt naar het centraal schriftelijk eindexamen. En ondanks de huidige digitale middelen, worden deze nog altijd, net als in 1987, 2001 of 1974 op papier gemaakt en per post verstuurd voor de afhandeling van de tweede correctie.

Tot zover moet ik de trotse pa dus gelijk geven. Het door hem, enigszins denigrerend omschreven ‘systeem’, is op dat gebied dan ook vrijwel intact gebleven. Daar waar de rest van de wereld is doorgedraaid en de invulling van ieders leven zich verder heeft ontwikkeld. Echter, in de loop der jaren zijn er wel degelijk verschillen in de aanpak van het onderwijs gekomen. Allen wel steevast met als heilige einddoel: het eindexamen.

Zo mag iedereen met een bepaalde denkwijze, visie of geloofsovertuiging dankzij artikel 23 uit de Grondwet een eigen school opstarten. Hier horen wel bepaalde voorwaarden bij waaraan voldaan moet worden, zoals bijvoorbeeld het onderwijsproces, de doelen en het financieel beheer. De Onderwijsinspectie houdt in de gaten of hieraan wordt voldaan. De laatste jaren zijn er veel meer diverse schooltypen hierdoor ontstaan. Bijvoorbeeld het Agora-onderwijs, waarbij er geen sprake is van traditioneel lesgeven, maar de focus met name ligt op het gepersonaliseerd leren, de persoonlijke ontwikkeling en de autonomie van de leerlingen. Uiteindelijk staat ook voor deze leerlingen een centraal eindexamen voor de deur.

Naast het ontstaan van de diverse scholen, is ook inhoudelijk het een en ander veranderd. De zorg is meer en meer nodig én aanwezig op scholen. Ambulant begeleiders en ondersteuningsteams zorgen ervoor dat leerlingen met problemen kunnen worden gehoord en mogelijk worden doorverwezen naar andere hulpinstanties. Er is binnen de huidige onderwijssoorten aandacht voor leerlingen met onder andere dyslexie, dyscalculie, faalangst, ADHD, ADD, autisme, enzovoorts. Tevens is er meer maatwerk mogelijk, waarbij in eerste instantie naar de wensen en (leer)behoeften van de leerling wordt gekeken, qua niveau, persoonlijke ontwikkeling en zorg en wordt formatief beoordelen steeds meer toegepast.

Daarnaast is er de keuze uit schoolboeken en lesmethodes die digitaal worden aangeboden. Het is aan de school om te kiezen hoe hiermee wordt omgegaan. Ouderwetse tv-karren, diaprojectors en overheadsprojectors zijn al enige tijd vervangen door beamers en digiborden in de lokalen. Leerlingen hebben veelal de mogelijkheid om gebruik te maken van laptops en iPads. En de laatste jaren zorgt AI voor een nieuwe uitdaging binnen het onderwijs. Kortom, ook de digitale wereld is in vrijwel alle scholen binnengedrongen.

Al met al zijn de diverse ontwikkelingen legio aanwezig. Daarbij moeten we ook niet vergeten dat de maatschappij verandert en mede dankzij social media de wereld van buiten ook de schoolgebouwen binnenkomt. Meer dan ooit is er behoefte aan onderwijs dat back to basic

gaat en zich niet laat leiden door alles van buitenaf. Structuur, organisatie en duidelijkheid is wat leerlingen en docenten nodig hebben om goed onderwijs te kunnen blijven ervaren en verzorgen. En inmiddels is de keuze uit de diverse ‘systemen’ reuze, waardoor er genoeg mogelijkheden zijn ontstaan. Nu nog een gepaste oplossing zien te vinden voor dat centrale eindexamen.

[peecee-columns]

We worden steeds minder mens door het gebruik van AI

Sinds de lancering in 2022 heb ik mijn twijfels over de euforie rondom een AI-gigant als ChatGPT. Ik was in eerste instantie nieuwsgierig naar de werking ervan, maakte een account aan en vulde enkele trefwoorden in om een kort stukje van 150 woorden te laten genereren. Binnen een mum van tijd stond er een digitaal uitgespuugd stukje tekst op mijn beeldscherm dat enige context gaf aan de opgegeven woorden. De tekst was droog en zakelijk geschreven en miste gevoel en creativiteit, naar mijn idee. Pas een tijd later probeerde ik het nog eens. Dit keer om een wiskundige berekening uit te laten voeren. Ik verbaasde me over de uitgebreide uitleg en de diverse mogelijkheden om tot een oplossing te komen.

Journalist Laurens Verhagen vroeg zich recent in een column in de Volkskrant af of AI ooit slimmer zal worden dan de mens. Vrij duidelijk was hij daarna over zijn voorspelling dat kenniswerkers (‘kenniswerkers zijn werknemers waarvan de kennis hun belangrijkste kapitaal is, en die deze kennis gebruiken om nieuwe informatie te creëren of te verbeteren’, aldus een AI-gegenereerde tekst die tegenwoordig als eerste zichtbaar is wanneer je via Google een zoekterm invult) binnenkort massaal zullen worden vervangen door AI. Het voedde mijn twijfel over het nieuwe fenomeen nog meer.

Een bekend gezegde zegt dat stilstand achteruitgang oplevert. Helaas is deze uitspraak veelal gericht op het inzetten en najagen van effectiviteit, met name in het bedrijfsleven. Echter, de snelheid waarmee de hele maatschappij meegaat met trends en vernieuwingen is nauwelijks te bevatten, laat staan bij te benen. Zo heeft ChatGPT inmiddels meer dan 400 miljoen actieve, wekelijkse gebruikers en had een kwart van de Nederlandse bevolking in 2024 het populaire kunstmatige informatieplatform of een variant ervan geraadpleegd. Het heeft voordelen en voorziet in gemak, maar de valkuilen en nadelen liggen op de loer en zullen in de loop van de tijd steeds meer zichtbaar gaan worden op persoonlijk, ethisch en existentieel vlak.

Waar vroeger encyclopedieën moesten worden geraadpleegd of wijze mensen in de omgeving, volstaat nu het invoeren van je vraag of probleem en je hebt direct een antwoord. Een ietwat onzekere bijkomstigheid is wel dat je in het moeras van onuitputtelijke informatie de juiste eruit moet weten te halen en niet in een fuik van onwaarheden, onjuistheden of complottheorieën terecht moet komen. Op microniveau kan dit tijdwinst opleveren, doordat je niet hoeft te wachten op het verkrijgen van een antwoord langs wegen die allen veel langer zouden duren dan het raadplegen van een slimme zoekmachine. Het spreekt voor zich dat op macroniveau hier enorme winsten in tijd en geld mee zijn gemoeid. Maar wat doet groots ingezette kunstmatige intelligentie uiteindelijk met ons als mens?

Het gebruik van AI neemt grote proporties aan, zoveel is duidelijk. Een bijkomend negatief aspect is dat er momenteel grotendeels nog een taboe heerst op het toegeven van het gebruik van tools als ChatGPT. In het onderwijs is het grotendeels nog niet toegestaan dat er gebruik wordt gemaakt van AI bij het maken van opdrachten. Een opgelegd verbod dat binnen afzienbare tijd niet meer te handhaven blijkt door de snelle verbeteringen, de slimmere inzet ervan en de gehaaide omwegen die leerlingen en studenten weten te vinden, wellicht met behulp van… AI. En neem als ander voorbeeld de kranten, die zichtbaar worstelen met het al dan niet plaatsen van mogelijk door AI geschreven opiniestukken, brieven en columns.

Onze zoektocht naar meer, sneller, gemakzuchtiger en machtiger was in eerste instantie uitdagend en spannend. Nu we geneigd zijn te reflecteren op de bijwerkingen, kunnen we inmiddels concluderen dat AI ons gemakzuchtiger maakt en afhankelijker dan ooit tevoren. Het zal zijn weerslag gaan hebben op ons sociale en empathische vermogen, maar ook op ons intellectuele en creatieve handelen. Zolang we het menselijke blijven waarderen, respecteren en voorop blijven stellen, in combinatie met de basale gemakken van AI, zullen we elkaar begrijpen. Wanneer de veronderstelde gemakken ons steeds ongeloofwaardiger, wantrouwender, overbodiger en minder menselijk maken, is het te laat.

[peecee-columns]

Na de vakantie is het tijd voor een nieuw hoofdstuk

'Onze scholen zijn weer begonnen!' Wanneer de borden met deze tekst in het straatbeeld verschijnen, weet je dat de vakantie weer op zijn einde loopt. Voor elke leerling staat weer een schooljaar vol uitdagingen, vragen en kansen te wachten, die al dan niet gepaard gaan met persoonlijke doelen en verwachtingen. Vier jaar geleden keek Elena ook uit naar een nieuw schooljaar, waarin ze weer veel zou gaan leren en ze zich met name op creatief vlak verder wilde ontwikkelen. In februari 2022 werden haar dromen abrupt doorkruist door de eerste luchtaanvallen in haar woonplaats Kiev. De uitgebroken oorlog hield geen rekening met welke toekomstplannen van wie dan ook. Dromen bleken van het ene op het andere moment inwisselbaar te zijn. Want voor het kunnen nastreven van persoonlijke doelen moet je immers eerst veilig zijn en veiligheid voelen.

Elena vluchtte met haar familie via veel omwegen naar Nederland. Na enige tijd kwam ze bij ons op school terecht en kreeg ik haar ook in de klas. De Nederlandse taal had ze zich in korte tijd bijzonder goed eigen gemaakt, ook al had ze daar zelf nog haar twijfels over en kwam regelmatig Google Translate eraan te pas, ook al zei ik dat ik haar had begrepen. Haar enthousiasme, leergierigheid en creatieve aanleg werkten aanstekelijk, zowel voor de leerlingen om haar heen als voor mij als docent. Ze maakte prachtige, doordachte werkstukken en ze was voor haar leeftijd al erg autonoom. We hadden soms gesprekken na de lessen, waarbij ze me vertelde over haar verleden, de angst, onzekerheid en de nieuwe start in een voor haar volkomen onbekend land. Ze vond het onder andere heel bijzonder dat de docenten hier zoveel aandacht aan haar als leerling wilden besteden en haar alle mogelijkheden gaven om te wennen aan het nieuwe, door onnodig geweld opgelegde, leven.

Af en toe had ze het idee dat ze in The Truman Show was terechtgekomen. Dit is een film uit 1998 waarin de hoofdpersoon, gespeeld door Jim Carrey, in een wereld leeft die volledig is gecreëerd voor het maken van een dagelijkse tv-show. Zijn hele omgeving is daarbij geënsceneerd. Hiermee bedoelde ze dat het contrast met het (school)leven in Kiev groot was en dat ze er vooral aan moest wennen hoe vriendelijk, behulpzaam en betrokken de mensen hier waren. In haar geboorteland was namelijk alles zó streng en autoritair geweest op school. Het had haar vaak onzeker en verdrietig gemaakt. Dat mensen haar nu zagen en zelfs na een les met haar wilden praten vond ze onwerkelijk, maar ze was daar in elk geval erg dankbaar voor.

Al snel hadden we het ook over kunst en boeken. Haar interesse in alles wat met vormgeving en literatuur had te maken was groot. Ze wilde een boek gaan schrijven over haar leven en wat ze heeft meegemaakt tot nu toe. Ik spoorde haar aan dit te gaan doen en we bespraken globaal een opzet. Na enkele weken mocht ik de eerste hoofdstukken lezen. Ik werd gegrepen door het gedetailleerde en onthutsende verhaal van hoe ze de afgelopen jaren heeft beleefd, maar daarnaast ook door haar bijzondere schrijfkwaliteiten. Ze heeft voor de zomervakantie besloten om het aankomende schooljaar een tussenjaar te nemen, om nóg beter onze taal te leren, na te denken over haar vervolgopleiding en om verder te schrijven aan het boek. "Mag ik dan nog gewoon langskomen op school om u de rest van mijn verhaal te laten lezen?", vroeg ze nog tijdens de laatste les. "Je bent uiteraard van harte welkom!", gaf ik haar mee. Nu het nieuwe schooljaar gaat beginnen, ben ik benieuwd of ze verder heeft geschreven aan haar boek. Maar misschien nog meer hoe het nu verder met haar gaat.

[peecee-columns]

Digitale vogel in strijd tegen de giftige social media

Anna zag er opgewekt en vrolijk uit. Dat was aan het begin van het schooljaar wel anders. Ze had toen stress en was geregeld verdrietig. De omschakeling van de basisschool naar de middelbare school had haar onzeker gemaakt.

Haar gedrevenheid veranderde in onrust en drukte in het hoofd. Hoe kon ze rustig blijven en beter leren plannen om overzicht te krijgen en meer ontspanning te vinden? Er volgden een aantal gesprekken waarbij werd ingezet op het versterken van haar executieve functies en het zelfvertrouwen. Gaandeweg werd ze zelfverzekerder en vrolijker. Niet alleen door de tips die ze op school had gekregen, maar ook door een nieuwe app op haar telefoon: Finch.

Onlangs hoorde ik op de radio over een onderzoek dat Unicef Nederland had gehouden onder duizend kinderen tussen de tien en achttien jaar. Hieruit was naar voren gekomen dat maar liefst 69 procent van de jongeren in deze leeftijdscategorie vóór een verbod is op sociale media. Het onderzoek is wederom een wake-up call voor iedereen. Er is opnieuw een aanleiding voor het aanpakken van dit asociale media probleem. De overheid is aan zet om in te grijpen. Maar de commercie lijkt voor het welbevinden te gaan. Het lijkt een doelloos gevecht tegen de schermen en hun gebruikers. Ondanks dat de cijfers aangeven dat er van alle kanten wordt gesmeekt om in te grijpen.

Vanwege de impact op het mentale welzijn van de jongeren, kon je wachten op een digitaal tegengeluid. De makers van de welzijnsapp Finch proberen een jong publiek op een positieve manier te bereiken door ze te helpen om gezonde gewoontes te ontwikkelen. Allereerst moet hierbij een digitale versie van een animatie-vogel worden gepersonaliseerd. Na een korte kennismaking kan worden aangeven hoe ze zich voelen en wat ze willen bereiken met de app.

De app motiveert om bepaalde doelen te halen. Daardoor kunnen punten worden behaald. Volgens de app wordt er ingezet op het ontwikkelen van positieve gewoontes en het stimuleren van het welzijn van de gebruikers. Dit kan door zelfzorgactiviteiten te verrichten, zoals ademhalingsoefeningen, reflecteren op wat goed ging, mediteren of dagelijkse bezigheden in te zetten. Het is een moedig begin om tegengas te geven aan de energie-, tijd- en welzijnslurpende grootmachten die geen boodschap hebben aan hoe jonge mensen zich voelen, wat ze willen bereiken, hoe ze met elkaar willen omgaan in het echte leven en wat ze nodig hebben om gezond te blijven. Voor Anna werkt het in elk geval. Daar kan geen kattenfilmpje, influencer, prank of challenge tegenop.

[peecee-columns]

Bescherm ons tegen de schermen en kijk weer omhoog

‘Burgerschapslessen over democratie hebben weinig zin als er niet meer wordt gestuurd op de daadwerkelijke ontmoeting van ‘de ander’. Als we elkaar niet tegenkomen wordt het accepteren van verschillen, de voorwaarde van democratie, een onhaalbaar doel…’ Dit schreef schoolleider Maaike Jongepier in een ingezonden brief in De Volkskrant. Het was de aanhef van een pleidooi om het burgerschapsprogramma op scholen meer te richten op het trainen van vaardigheden die nodig zijn om te kunnen afstemmen op verschillen. Ze geeft onder andere aan dat het laten slagen van burgerschapsonderwijs niet gebaat is bij het ‘leren uit boekjes’ dat je een ander moet respecteren. Het zijn juist de echte ontmoetingen die in de praktijk kunnen zorgen voor meer begrip, inleving en respect.

Jongepier geeft hierbij als tip om bijvoorbeeld meer ontmoetingsprojecten te realiseren tussen scholen met diverse populaties. Een goed plan, zeker met het oog op de huidige segregatie op scholen in ons land, waarbij kinderen van verschillende soorten afkomst elkaar steeds minder ontmoeten en in een bepaalde sociaal-veilige bubbel leren en leven. Dit staat haaks op het nastreven van deugdelijk burgerschapsonderwijs, waar juist ingespeeld zou moeten worden op de verschillen in cultuur en afkomst. Om van elkaar te leren en meer begrip te krijgen voor elkaar, in een samenleving die bol staat van de verschillen.

Maar dat is niet het enige. Ook het blijven clusteren van leerlingen met een bepaald onderwijsniveau draagt niet bij aan het creëren van een brede oriëntatie op het wereldbeeld van jongeren. Denk hierbij aan het (te) vroeg selecteren op niveau, aan de hand van de steeds meer bekritiseerde doorstroomtoets en de homogene brugklassen, waardoor leerlingen minder doorstroomkansen ervaren. Of het handhaven van categorale scholen, waar slechts op één enkel niveau onderwijs wordt verzorgd (bijvoorbeeld de gymnasia). Niet bevorderlijk om daarna de werkelijke wereld tegemoet te treden en onderdeel te worden van een maatschappij die juist steeds meer inzet op inclusie, samenwerking en diversiteit.

Het mag duidelijk zijn: het kunnen en willen ontmoeten van de ander is door bovenstaande factoren minder toegankelijk geworden. Toch zijn het niet de grootste sociale gamechangers. Dat zijn namelijk al geruime tijd de diverse soorten schermen die ons leven zijn gaan beheersen. Er is geen ontkomen meer aan en eerlijk is eerlijk: communiceren en ontmoeten is zoveel makkelijker geworden door de letterlijke tussenkomst van een veilig gewaande, digitale barrière in de vorm van een bepaald soort scherm. Losstaand van een aantal onmisbare voordelen heeft de luxe en het gemak van met name de smartphone echter plaatsgemaakt voor een kwalijke communicatiekentering, die zichtbaar is in vrijwel alle delen van de wereldbevolking. Niet geheel zonder gevolgen.

Zo maken kersverse ouders bijvoorbeeld minder oogcontact met hun jonge kind door de veelvuldige tussenkomst van een schermpje, juist in een periode waarbij verbaal en non-verbaal contact fundamenteel is voor de ontwikkeling en het opbouwen van een goede ouder-kind relatie. Overmatig schermgebruik kan bij kinderen tevens leiden tot oog- en nekklachten, concentratiegebrek en het ontwikkelen van angsten en depressies door het vele gebruik van de diverse soorten sociale media. Influencers werken daarnaast kopieergedrag in de hand en leggen vaak verwrongen denkbeelden op aan de menigte, veelal jonge en kwetsbare, volgers. Soms ronduit a-sociale (bijvoorbeeld de recente Chicken Jockey-hype), of gevaarlijke challenges (choke challenge, ice bucket challenge, etc.) die men ziet in filmpjes worden massaal nagedaan en het spelen van online games kan aanzetten tot identificeergedrag en verslaving.

Onlangs las ik over een nieuw boek van historicus Christine Rosen (The Extinction of Experience), waarin zij ervoor waarschuwt dat de authentieke beleving dreigt te verdwijnen. Tevens beschrijft ze een onderzoek waaruit blijkt dat we ons steeds minder omringen door échte mensen en vooral nog communiceren via schermen, ‘in een wereld waarin mensen vooral nog omlaag kijken en nog maar weinig omhoog’. Het is dan ook de hoogste tijd dat we onszelf en onze kinderen gaan beschermen tegen deze overdaad aan schermen, weer omhoog gaan kijken en ervaren wat we al die tijd in meer of mindere mate hebben gemist: een ontmoeting met die ander.

[peecee-columns]

Soms zeg je meer wanneer je luistert

In het vermakelijke boekenweekessay HèHè - over wat we zeggen zonder dat we het doorhebben van Paulien Cornelisse, las ik over het Corpus Gesproken Nederlands. Dat is een verzameling van negenhonderd uur Nederlandse spraak van zowel Nederlanders als Vlamingen. Dit komt in totaal neer op een bestand van zo’n negen miljoen woorden. In haar boekje schrijft Cornelisse op een pagina in een voetnoot dat de top drie van meest voorkomende woorden in het gesproken Nederlands respectievelijk ‘ja’, ‘dat’ en ‘de’ zijn. Het woordje ‘ik’ staat in deze lijst op een zesde plaats. In de lijst van meest geschreven woorden staat het woordje ‘ik’ zelfs op plek drie, vlak achter ‘de’ en ‘het’. Het staat u vrij om mee te tellen in dit stuk.

Vrijwel meteen deed deze informatie me denken aan een lunch die we pas geleden hadden gepland bij een restaurant in het centrum van Antwerpen. Bij binnenkomst werd meteen duidelijk dat het geen overbodige luxe was geweest om vooraf te reserveren. Een vriendelijke gastheer leidde ons naar het enige vrije tafeltje, recht tegenover de bar en naast een man en vrouw van ergens in de twintig. De jonge vrouw was nogal opzichtig en luidruchtig aan het woord. Tussendoor nam ze soms een hap van haar rijkelijk belegde broodje. Het weerhield haar er echter niet van om met volle mond op dezelfde geanimeerde wijze haar verhaal te vervolgen. Het was een one-woman-show, zowel zichtbaar als inhoudelijk, mede dankzij het vele gebruik van het woordje ‘ik’. Ondanks dat we ons probeerden te focussen op de lunchkaart, was het onmogelijk om deze woordenwaterval te negeren. Ik had medelijden met haar ‘gespreks’partner, die koeltjes tegenover haar zat en niet verder kwam dan het nuttigen van zijn broodje en het af en toe bevestigend knikken.

Juriste Bibi van Gijzel schreef eerder in de Volkskrant een opiniestuk over de kwestie dat sommige mensen in bepaalde gevallen letterlijk of figuurlijk meer ruimte innemen dan anderen: ‘Ruimte is een kostbaar goed. Of het nu gaat om fysieke plekken of abstracte plekken zoals een gesprek of een vergadering: ruimte moet gedeeld worden’. Het innemen van ruimte zou in balans moeten zijn, zodat er gelijkwaardigheid en overeenstemming kan worden bereikt. De Belgische vrouw nam tijdens haar lunchafspraak zóveel communicatieve ruimte in, dat er voor haar tegenoverbuurman enkel ruimte overbleef om bevestigend te knikken, ook al was hij het wellicht bij vlagen helemaal niet eens met haar imponerende verhalen, die bijna geheel en al betrekking hadden op haarzelf. Dit kan hun relatie - hoe die dan ook moge zijn geweest - op den duur schaden.

Communiceren is een werkwoord dat grotendeels is gebaseerd op gevoel en op geven en nemen. Afhankelijk van de situatie is het tijdens bepaalde gesprekken soms juist de kunst om in plaats van ruimte te nemen, ruimte te geven, door middel van je persoonlijke ‘ik’ achterwege te laten en open te staan voor de andere ‘jij’. Hierdoor zal de balans logischerwijs tijdelijk ook verdwijnen, maar in die gevallen zal dat functioneel zijn en juist kunnen zorgen voor een herstel in plaats van afbreuk. Zo is het tijdens gesprekken met leerlingen bijvoorbeeld soms van belang om jezelf tijdelijk functioneel weg te cijferen. Van de ruimte die je dan probeert te geven, hoop je dat diegene naast of tegenover je deze vervolgens verbaal (in)neemt. Wanneer dit resulteert in een verhelderend en open gesprek, met mogelijke oplossingen en opluchtingen, zal de vrije ruimte zich daarna weer kunnen herstellen en zal de balans wederkeren. We mogen er hierbij dan ook vanuit gaan dat zulke gesprekken waardevol zijn, en dat de ander zich tegelijkertijd gezien én gehoord voelt, in een ruimte die er voor ons beiden was. Want het is immers een feit dat je soms meer zegt, wanneer je luistert.

[peecee-columns]

Laat het licht meer schijnen op wat er goed gaat

Een belangrijk onderdeel van de examenvreestraining, die ik op school met een collega verzorg, is het focussen op succeservaringen. We zijn als mensen namelijk vaak geneigd om onze aandacht te richten op negatieve ervaringen, waardoor positieve situaties in meer of mindere mate genegeerd worden. Je kan dit vergelijken met een zaklamp die in het donker ergens op schijnt. Je ziet dan slechts een klein stuk van wat je belicht, waardoor je de rest niet kan zien. Oftewel: wanneer je aandacht gericht is op wat er niet goed gaat, zie je waardevolle succesmomenten vaak over het hoofd. Terwijl die momenten juist leerzaam zijn.

Op de NOS-nieuwssite las ik over het onderzoek dat de Vlaamse hoogleraar pedagogiek Orhan Agirdag deed, naar aanleiding van het PISA-onderzoek uit 2022. Dit is een grootschalig en vergelijkend onderzoek onder scholieren van vijftien jaar dat driejaarlijks in meer dan tachtig landen wordt afgenomen. Hierbij wordt onder andere gekeken naar de lees- en rekenvaardigheden en het welbevinden van de leerlingen. In het onderzoek van 2022 werd ook ingezoomd op de mate van ordeverstoringen tijdens de wiskundelessen in de diverse landen. Van de leerlingen die dit invulden gaf 81 procent aan dat er ten minste in sommige lessen niet wordt geluisterd naar wat de leraar zegt. Tevens gaf 83 procent van de leerlingen aan dat het in sommige (wiskunde)lessen rommelig en lawaaiig is. Een resultaat dat ervoor zorgde dat Nederland op de vijfenzestigste plaats staat van alle deelnemende landen aan het PISA-onderzoek.

Onderzoeker Agirdag zag tevens in zijn bevindingen dat de leerlingen in drukke en rumoerige klassen duidelijk een lagere score behaalden voor de rekentoetsen ten opzichte van de leerlingen die in klassen zaten waar de disciplinaire orde beter was. In een aantal gevallen duidden de resultaten zelfs op een leerkloof van meer dan een heel schooljaar. Hoogleraar orthopedagogiek Bram Orobio de Castro gaf in het artikel zijdelings aan dat er, naar aanleiding van deze bevindingen, onder andere meer moet worden ingezet op het beter opleiden van leraren, ‘zodat ze weten hoe je kinderen bij de les houdt.’ Een opmerking die enigszins neigt naar een open deur, omdat bij diverse problemen die spelen in het onderwijs al snel richting de scholen, de leraren en de lerarenopleidingen gewezen wordt.

Laten we zijdelings niet vergeten dat een aantal externe factoren de laatste tijd ook geen positieve bijdrage hebben geleverd aan de status en de situatie van ons huidige onderwijs. Wat orde en discipline betreft dient de politieke sfeer in ons land daarbij niet altijd als voorbeeld. Met name de verharde toon, het woordgebruik, het elkaar niet laten uitspreken en de radicalere opvattingen van de diverse politieke partijen en hun vertegenwoordigers vallen hierbij op. En dan heb ik het nog niet over de onderwijsmissers die uit de koker van diverse onderwijsministers en staatssecretarissen kwamen en vrij ongefundeerd in het onderwijsveld werden ingevoerd de afgelopen decennia.

De diverse vormen van social media zijn daarnaast niet meer uit onze levens weg te denken en drukken een overduidelijke stempel op onze communicatie en omgang met elkaar. Een gegeven dat onvermijdelijk ook terug te zien is in de klaslokalen. Wat ooit begon als een potentiële verrijking van onze sociale contacten, loopt inmiddels uit op een verarming van onze sociale omgang en de leerresultaten. Hierbij worden kinderen en jongvolwassenen het hardst getroffen. Influencers tonen in de vele miljoenen beschikbare filmpjes zogenaamd voorbeeldgedrag dat snel wordt opgepikt en overgenomen, games en apps als Snapchat en TikTok werken verslavingen in de hand, concentratiebogen verslappen zienderogen en een les zonder telefoon voelt soms aan als een digitale amputatie van het sociale (wel)zijn. Het zijn maar enkele beknopte voorbeelden van externe uitdagingen waar scholen en leraren tegenwoordig mee te maken hebben die tevens geen goede reclame zijn voor de broodnodige nieuwe leraren in opleiding.

Omdat niemand ongehoord en ongezien in het donker wil staan, wil ik afsluitend een forse lichtbundel laten schijnen op datgene wat werken in het onderwijs juist zo bijzonder maakt,

ondanks de bevindingen van het onderzoek en de beschreven externe triggers. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de enthousiaste en hardwerkende leerlingen die meestal vrolijk zijn, hun werk goed proberen te doen en er het beste van willen maken. Of de vriendelijke leerlingen die je altijd begroeten bij binnenkomst in het lokaal en vragen hoe je weekend was. Of de mooie persoonlijke overwinningen die behaald worden en gevierd mogen worden, in welke vorm dan ook. Of de ...... Wanneer we meer ons licht laten schijnen op datgene wat goed gaat, zal het steeds minder donker worden om ons heen. En dat zal uiteindelijk zijn weerslag hebben op de negatieve berichten die ons onderwijs nu nog kenmerken en, wie weet, ook op de toekomstige (onderzoeks)resultaten.

[peecee-columns]

De zegen en vloek van Magister

De een-op-een gesprekken die ik geregeld met mijn leerlingen inplan beschouw ik als erg waardevol. Zowel voor de leerling in kwestie als voor mezelf, als docent en mentor. Dat komt ten eerste doordat de leerling voor even de groepsdruk mag loslaten die in elke klas zichtbaar en onzichtbaar aanwezig is. Hierdoor mogen eventuele maskers vallen en potentieel aanwezige muurtjes worden afgebroken. Uitspraken, meningen en persoonlijke problemen worden niet veroordeeld, niemand wordt uitgelachen en gemaakte afspraken worden niet ongewenst gedeeld. De leerling aanhoren en laten uitpraten is hierbij van groot belang. Tips geven, meedenken en oplossingen zoeken volgen daarna op gepaste afstand.

Ten tweede komen leerlingen vaak onbewust met ideeën en visies die van belang kunnen zijn voor het verbeteren van het persoonlijke onderwijs(leer)proces. Dit kunnen tips zijn die bijvoorbeeld betrekking hebben op het aanleren van zogenaamde executieve functies, zoals het plannen van huiswerk, het stimuleren van de taakgerichtheid of het maken van samenvattingen. Maar soms zijn ze meer overkoepelend van aard. Zoals onlangs het verzoek van Mirco. Na een gesprek over persoonlijke kwaliteiten, planningen maken en het afgelopen seizoen van De Slimste Mens, had hij nog een vraag: “Is het misschien mogelijk dat docenten tijdens toetsweken géén cijfers op Magister zetten?”

Er is een regel die zegt dat docenten binnen tien werkdagen de cijfers van een toets, of andersoortig werk dat voor een cijfer is gemaakt, moeten verwerken in Magister. Zodra het ingevoerde cijfer gevolgd wordt door een druk op de enter-knop, kunnen de leerling het behaalde cijfer meteen zien. Dit kan in de middag plaatsvinden, in het weekend, maar ook mogelijk ‘s avonds, want dat is immers het ‘gemak’ van het internet. Het zien van het cijfer kan vervolgens voor de leerlingen een verlossing, een zegen of een vloek zijn. Ongeacht het tijdstip wanneer dat cijfer in de app bekeken wordt. Valt dit cijfer mee of is het misschien zelfs boven verwachting goed, dan kan de euforie hierover zorgen voor een stimulans tijdens de resterende dagen van de toetsweek. Valt het cijfer tegen en volgen er zelfs misschien nog wel meer resultaten die minder opbeurend zijn, dan kan dat de motivatie neersabelen en onherroepelijk zorgen voor meer prestatiedruk, stress en negatieve spiralen.

Maar dat is niet het enige. Ouders hebben ook toegang tot deze schoolapp, waarin niet alleen de cijfers op elk moment van de dag zichtbaar zijn, maar ook de verzuimmomenten en lesnotities. Ook dát kan stress opleveren, waardoor een kind bij bepaalde online meldingen ander gedrag kan gaan vertonen op school en tijdens de les. Denk hierbij bijvoorbeeld aan lesverstoringen, minder concentratie en naar huis willen (bellen). Het Jordan Montessori Lyceum in Zeist zorgde onlangs voor een primeur in Nederland door het uitvoeren van een proef, waarbij ouders drie maanden geen cijfers meer konden zien in de Magister-app. Dit om de beschreven prestatiedruk voor de leerlingen te verminderen.

Er zijn veel mensen die klagen over de huidige zogenaamde pampergeneratie. Hiermee worden de jongeren van nu bedoeld die het aan niets ontbreekt en die voordat ze vallen al zijn opgevangen. Volgens deze klagende mensen wordt overal gezocht naar manieren om ze te vertroetelen en te beschermen tegen de gevaarlijke buitenwereld. Deze jongeren van nu kunnen daardoor niet meer tegen een stootje en zijn daardoor, volgens deze criticasters, niet opgewassen tegen de echte wereld. Mensen die daarover zeuren zijn meestal opgegroeid in de pre-digitale tijd en hebben daardoor waarschijnlijk zelf nooit te maken gehad met het leven van twee parallelle levens: de vluchtige digitale wereld die het ons zo makkelijk zou gaan maken en de tastbare buitenwereld die ondertussen meer en meer tot verharding leidt. Onbegrip hiervoor zou omgezet kunnen worden in inleving. Naar elkaar luisteren, bijvoorbeeld tijdens een een-op-een gesprek, zou dan zomaar kunnen leiden tot wederzijds begrip én mogelijke oplossingen.  

[peecee-columns]

Werken met de toekomst

Wanneer ik naar een tv-programma kijk zorgen de reclameblokken steevast voor irritatie. Ik realiseer me dat de wereld die hierin geschetst wordt niet overeenkomt met mijn leven, en waarschijnlijk ook niet met dat van u. De getoonde beelden zijn namelijk niet geheel realistisch en veelal gebaseerd op een te mooie werkelijkheid. Dit zorgt ervoor dat de verwachtingen van de consument hoger liggen dan de aangeprezen producten, feestdagen of vakanties waarschijnlijk kunnen waarmaken. Kortom, een ideaal moment om even te zappen.

Ik moest aan dit soort reclames denken toen ik het bericht las dat staatssecretaris van Funderend Onderwijs en Emancipatie, Mariëlle Paul, een grootse campagne was gestart over werken in het onderwijs. Deze campagne kreeg als naam ‘Werken met de Toekomst’ mee en moet studenten en zij-instromers gaan enthousiasmeren om voor een baan in het primair of voortgezet onderwijs te kiezen. Een prima streven, want de nood is hoog: er is namelijk momenteel een tekort van maar liefst 8,1 procent (7700 fte) aan leraren in het primair onderwijs. In het voortgezet onderwijs gaat het om een percentage van 5,1 procent (3800 fte). Daarnaast is er met 9,8 procent (850 fte) nog een tekort aan schoolleiders, staat te lezen in de begeleidende tekst op de site van de Rijksoverheid.

Het is de zoveelste goedbedoelde actie om het zinkende onderwijsschip van een educatieve ondergang te redden. Want naast het probleem van de grote tekorten aan onderwijzend personeel, groeit onder andere ook de (kansen)ongelijkheid door marktwerking tussen de diverse aanbieders van de doorstroomtoetsen voor de leerlingen in groep acht, hebben we te maken met een zogenaamde leescrisis, is er sprake van segregatie op veel scholen in het land, lijkt de zorgbehoefte in het onderwijs de leerbehoefte langzaamaan in te halen, moet er worden opgebokst tegen externe aspecten als de invloed van de sociale media en het vapen en zakken de algemene resultaten van de Nederlandse leerlingen op de Europese en wereldranglijsten.

Het valt me op dat in de nieuwe campagne vooral wordt ingezet op de positieve kanten - die zijn er zeker! - van het huidige onderwijs: de betekenis van het werk, de ontwikkelmogelijkheden en het salaris. Dit alles om een zo aantrekkelijk mogelijk beeld neer te zetten van het prachtige lerarenvak. ‘Goed onderwijs valt of staat met goed opgeleide mensen voor de klas en in de school. Elke leerling en elke student verdient een goede leraar’, zegt staatssecretaris Paul over de inzet van de nieuwe campagne. Maar om mensen te overtuigen om te gaan kiezen voor het onderwijs, is meer nodig. Bijvoorbeeld door het grootste probleem, in de vorm van de werkdruk, aan te pakken, als fundament voor een stabiel en energievol lerarenbestaan. De huidige tekorten hadden namelijk minder desastreus hoeven uit te zijn gepakt, als er (veel) eerder van hogerhand was ingegrepen en men de noodzaak had ingezien van de, destijds al aangekondigde maar volop genegeerde, aanstaande onderwijstekorten waar we nu mee kampen.

In de campagne wordt verder enigszins in mistige taal gesproken over het mooie salaris, met een gemiddeld bedrag van 6200 euro bruto. Dit gegeven stootte veel onderwijsmensen tegen de borst. Het bedrag is namelijk een gemiddelde van alle schalen (LB, LC en LD) en bijbehorende tredes (elke schaal heeft een maximum van twaalf tredes) uitgaande van een voltijdsaanstelling (1,0 fte), inclusief vakantiegeld, toelages en eindejaarsuitkeringen. De bedragen variëren met deze wetenschap dan ook van een LB-docent in het voortgezet onderwijs in trede 1 (4.030 euro) tot een LD-docent in trede 12 (8.280 euro). Volgens de trendrapportage Arbeidsmarkt Leraren PO en VO uit december 2023 was de gemiddelde werktijdfactor in het basisonderwijs 0,72 fte en in het voortgezet onderwijs 0,79 fte. Het spreekt hierbij voor zich dat een leraar die een deeltijdbaan heeft ook naar rato verdient. Dus veelal zeker geen 6200 euro bruto in de maand. Het aangeprezen gemiddelde bedrag in de campagne klopt dus wel, maar geeft een vertekend beeld wanneer je niet verder in de daadwerkelijke salaristabellen duikt.

Hierdoor is de campagne niet geheel een voorstelling van de werkelijkheid en kan deze in financieel opzicht op een teleurstelling uitdraaien. Zeker voor enthousiaste beginners die in schaal LB trap 1 zullen starten. Een goede campagne valt of staat dan ook met het leveren van eerlijke, duidelijke en juiste informatie. Wanneer deze goedbedoelde en broodnodige campagne hier niet geheel aan voldoet, gaan mensen echter zappen van baan of studie. En dat is een gemiste kans voor het redden van ons onderwijs.

[peecee-columns]

Doorstroomtoets hindert kansengelijkheid

Onder zijn eigen naam is Gover Meit bij weinig mensen bekend. Het was zijn alter ego Stefano Keizers waarmee hij furore maakte in de cabaret- en kleinkunstwereld en op tv. Maar die periode en naam wil hij achter zich laten. Onlangs was hij als Donny Ronny, zijn nieuwe artiestennaam, voor de tweede keer te gast als deelnemer aan De Slimste Mens. Op de vraag hoe hij zijn kansen inschatte, antwoordde hij op Pippi Langkous-achtige wijze: “Technisch gezien heb ik de minste kans van iedereen, dus dat geeft me wel een kans…”

Het was een antwoord dat geheel in de stijl van de artiest Donny Ronny lag: origineel en onvoorspelbaar. Zijn uitspraak fascineerde me door de tegenstelling die erin zat, de positiviteit die eruit sprak en de actualiteit ervan. Meer dan ooit zijn we immers gefocust op het stimuleren van kansen en het tegengaan van kansenongelijkheid. Alleen vinden we het vaak moeilijk om hiermee om te gaan.

Neem de veelbesproken en bekritiseerde Cito-/eind-/doorstroomtoets waar alle leerlingen van groep acht in ons land elk jaar mee te maken krijgen. De oorsprong van deze toets vinden we reeds in 1968, toen psycholoog en hoogleraar Adriaan de Groot bekendheid kreeg als grondlegger van deze zogeheten Cito-toets. Hij ontwikkelde deze toets om een objectief beeld te ontwikkelen van de kennis van een kind dat van het basisonderwijs de overstap zou gaan maken naar het voortgezet onderwijs. Doel en inzet van de toets was het stimuleren van kansengelijkheid, ongeacht de afkomst.

Het Centraal Instituut voor Toetsontwikkeling, kortweg Cito genoemd, werd een machtige speler op het gebied van het ontwikkelen van examens en toetsen, het verzorgen van trainingen en het onderzoeken van de kwaliteit van het onderwijs. Tot 2014 was de Cito-toets, naast het advies van de leerkracht, leidend voor de niveaubepaling van de leerlingen, met het oog op plaatsing in het voortgezet onderwijs. Vanaf die tijd werd het afnemen van de toets echter een educatief fiasco. Zo moest er onder andere meer variatie komen in het aanbod aan toetsen, waardoor de Cito-toets concurrentie kreeg van een aantal andere aanbieders, waaronder de Route8- en de IEP-toets. In 2015 volgde tevens een naamsverandering en werd er voor het eerst gesproken van de zogenaamde eindtoets.

Dat waren niet de enige aanpassingen. Ook het tijdstip van de toetsafname, het moment dat de leerkracht een advies mocht geven en de invloed die deze leerkracht op het eindadvies zou hebben werd steeds meer een kwalijk welles-nietes-spelletje, waarbij het elk jaar maar weer afwachten was wat er zou gaan gebeuren. Inmiddels is sinds 2024 de naam van de eindtoets ook weer aangepast in een meer verzachtende term: doorstroomtoets. Het maakt de spanning en onzekerheid die elk jaar rond het afnemen en het maken van het eindexamen in het primaire onderwijs hangt er echter niet minder op. Zowel voor de scholen, de leerkrachten, de ouders en de leerlingen.

Eind januari en begin februari wordt dit jaar de doorstroomtoets naar keuze afgenomen op alle basisscholen. Er is een tendens zichtbaar dat meer scholen kiezen voor een andere toetsaanbieder dan vorig jaar. Dit komt doordat er, de pijnlijke ironie, meer ongelijkheid leek te ontstaan tussen de toetsen van de diverse aanbieders en de resultaten nogal verschilden. Ondertussen heeft deze uitkomst en de jarenlange harrewar aan aanpassingen gezorgd voor het tegengestelde van wat de heer de Groot in de jaren zestig van de vorige eeuw wenste te bereiken. Misschien wordt het tijd om in te zien dat de Cito-/eind-/doorstroomtoets niet zaligmakend is, maar de leerprestaties van alle jaren juist een beter objectief beeld geven dan de overschatte toets die slechts een momentopname is. Wanneer we dat durven te erkennen zullen de kansen voor alle leerlingen waarschijnlijk weer een stuk gelijker worden.

[peecee-columns]

Escapisme als zuurstof voor de ziel

Alle oorlogen.

Alle aanslagen.

Alle moorden.

Ze zijn direct of indirect de schuld van mensen.

Omdat een of meerdere mensen een idee hebben.

En omdat deze ideeën soms verschillen, krijgen mensen oorlog.

Omdat sommige mensen deze ideeën willen forceren op andere mensen worden er aanslagen gepleegd.

Omdat sommige mensen de ideeën van andere mensen niet kunnen verdragen worden er moorden gepleegd.

En waar ontstaan deze slechte ideeën?

In het brein.

In ons hoofd.

Deze tekst trof ik jaren geleden aan op de achterkant van een tekening. Een onverwacht pareltje tekst, dat aansloot op de opdracht waar de leerlingen uit de derde klas de weken daarvoor aan hadden gewerkt. De box van Pandora was het uitgangspunt voor deze vrije opdracht geweest. Pandora - in de Griekse mythologie de naam van de eerste vrouw, die door Hephaistos uit water en aarde werd gevormd - kreeg de opdracht om een aan haar toevertrouwde kist nooit of te nimmer te openen. Uit pure nieuwsgierigheid deed ze dat na verloop van tijd toch, met als gevolg dat de aarde werd overspoeld met ziekten, oorlog en verderf. De mens zou nooit meer zorgeloos zijn vanaf dat moment, zo vertelt de mythe.

In haar laatste column van 2024 schreef leerkracht en oud-topambtenaar Merel van Vroonhoven in De Volkskrant over het grote verdriet van haar leerling Job. Bij binnenkomst in het klaslokaal zag ze zijn betraande gezicht. Winnie, het konijn van Job, was overleden, notabene op vrijdag de dertiende. Na een troostgesprekje stelt ze voor om maar eerst een tekening te maken. Tevergeefs. Tijdens de rekensommen barst Job ook weer in snikken uit. Voor de leerkracht is het duidelijk: tijd voor poëzie. Wellicht ingezet als een vorm van zogenaamd escapisme; al noemt van Vroonhoven het schrijven en lezen van gedichten liever antigif. Oftewel, zuurstof voor de ziel.

Tja, escapisme. Zijn we daar met z’n allen niet dagelijks in meer of mindere mate naar op zoek? In de vorm van een persoonlijk gearrangeerde vlucht, vermomd als verlangen naar ontspanning, rust en bezieling? Het begrip escapisme klinkt nogal dwingend en oncontroleerbaar (‘vlucht, nu het nog kan!’) en heeft daardoor een enigszins beladen connotatie. Je hoeft immers niet letterlijk te ‘vluchten’ wanneer er geen directe vijanden in de buurt zijn of zich dreigen aan te dienen. De mildere variant waar van Vroonhoven voor kiest, het meer poëtische ‘zuurstof voor de ziel’, is in de meeste gevallen waarschijnlijk een geslaagdere woordkeuze, wanneer we het hebben over het zoeken naar een prettig en herstellend moment om het lichaam en de geest te ontladen en weer op te laden.

Net als bij elk ander begin van een nieuw jaar blikte De Volkskrant vier jaar geleden ook terug op het oude jaar én ook alvast vooruit op het nieuwe jaar: het jaar dat alles zou moeten gaan goedmaken, nadat de coronacrisis in 2020 uitbrak. Het zou dan ook het jaar van het inhalen worden, zodra de coronacrisis bezworen zou zijn. Ontsnappen aan de sores leek in die periode haast onmogelijk door de al dan niet noodzakelijk opgelegde beperkingen die met vlagen werden op- of weer afgeschaald. De vormen van escapisme moesten destijds meer gedwongen binnenshuis plaatsvinden, waardoor we meer aandacht en tijd kregen om het kleine te eren en ook weer naar het grotere te verlangen. Terwijl we het kleine eerden en vluchtten in creativiteit en het zoeken van verbondenheid, nam het escapisme een vlucht toen we weer werden losgelaten. Vrijheid bleek immers maar moeilijk te beteugelen.

Terwijl Pandora de kist opende en hevig schrok van de rampspoed die eruit ontsnapte, probeerde ze met succes de kist te sluiten. Binnenin de kist bleef alleen nog ‘hoop’ over, als tegenhanger van de ellende die een mens kan treffen. Laten we hopen dat we voor altijd kunnen blijven vluchten, voor even uit het brein en uit ons hoofd. Als broodnodige zuurstof voor de ziel.