Paul Schenderling

Essays, artikelen, columns en meer

[pjschenderling]

Twee werelden, één doelstelling

Uit onderzoek onder ruim 1.250 werkgevers blijkt de match cruciaal voor geslaagde plaatsingen van Participatiewetters. Tegelijkertijd wordt een fors verschil in verwachtingen tussen werkgevers en overheden zichtbaar, onder andere over functieaanpassing en service van overheden. Gelukkig zijn er ook concrete aanwijzingen die beide werelden samen kunnen brengen rond de doelstelling. Lees hier het hele artikel.

[pjschenderling]

Naar een toerustingsagenda voor de beroepsbevolking

[pjschenderling]

Kiemen van een rechtvaardiger samenleving

De urgentie is groot om een diepgravende en actuele studie te doen naar vraagstukken op het terrein van werk en inkomen: zo zijn er vraagstukken omtrent de gevolgen van automatisering, toenemende flexibilisering, de toename van precaire arbeid, de geringe arbeidsparticipatie van kwetsbare groepen in de samenleving, toenemende werkdruk en de instroom van vluchtelingen. In opdracht van het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA schreef ik een rapport waarin deze vraagstukken behandeld worden aan de hand van een christendemocratische visie op een rechtvaardige samenleving, met als vertrekpunt de waardigheid van ieder mens en onze gezamenlijke verantwoordelijkheid om deze waardigheid hoog te houden. Op basis van deze visie bepleiten we een aantal fundamentele hervormingsvoorstellen. In deze beleidsaanbevelingen komen alle groepen in de samenleving aan bod, waarbij de middenklasse en lagere middenklasse centraal staan. Lees hier het hele rapport.

[pjschenderling]

Zorg: heelkunde of verdeelkunde?

De kern van het conflict betreft het zogenoemde ‘dynamische gezondheidsbegrip’. Pleitbezorgers van dit idee zijn onderzoekers en beleidsmakers die de oude definitie van gezondheid van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) uit 1948 achterhaald vinden. De definitie van de WHO luidt: “Gezondheid is een staat van compleet fysiek, geestelijk en sociaal welbevinden, en niet slechts de afwezigheid van ziekte en gebrek.”

In het gezaghebbende tijdschrift The British Medical Journal propageren veertien prominente, grotendeels Nederlandse onderzoekers en beleidsmakers een alternatieve definitie, namelijk: “Zoals ecologen de gezondheid van de aarde beschrijven als de capaciteit van een complex systeem om een stabiele leefomgeving te behouden, zo stellen wij voor om gezondheid [van mensen, red.] te formuleren als het vermogen om zich aan te passen en zichzelf te managen.”

Stand(punt)sverschil Het opmerkelijkste verschil tussen de twee definities zit in een achterliggende veronderstelling. De WHO-definitie veronderstelt dat mensen die gezond willen zijn, streven naar compleetheid: als mens proberen om boven de omstandigheden uit te stijgen en een overkoepelend levensgeluk te vinden. In het dynamische gezondheidsbegrip lijkt dit streven te verbrokkelen tot adaptatie: het vege lijf proberen te redden in een permanente overlevingsstrijd.

Opvallenderwijs kiezen burgers en zorgprofessionals in dit debat een andere positie dan onderzoekers en beleidsmakers. Zo is onlangs aan diverse groepen mensen gevraagd om de verschillende aspecten van gezondheid te scoren op een schaal van nul tot tien. Terwijl burgers en zorgprofessionals alle genoemde aspecten ‒ van lichaamsfuncties tot kwaliteit van leven ‒ een vergelijkbare, hoge score toekennen, geven onderzoekers en beleidsmakers alleen lichaamsfuncties een hoge score en andere aspecten een substantieel lagere score. Veelzeggend is de magere 5,5 die onderzoekers en beleidsmakers toekennen aan de spirituele dimensie van gezondheid terwijl burgers en zorgprofessionals een 7 tot 7,5 geven.

Geen definitiekwestie Het gegeven dat onderzoekers en beleidsmakers, veelal de beslissers in de zorg, een smallere definitie van gezondheid hebben, heeft diepgaande consequenties. Mede als gevolg van het onnodig afwijzen van de WHO-definitie raakt de zorg namelijk in toenemende mate gefragmenteerd, zowel inhoudelijk als organisatorisch.

Inhoudelijk merken burgers en zorgprofessionals dagelijks dat er een specialist is voor ieder onderdeeltje van het leven die mensen voor de rest op zichzelf terug moet werpen. Organisatorisch merken zorgprofessionals dat ze in toenemende mate moeten overleven in een systeem gericht op effectiviteit en efficiëntie, waardoor er steeds minder tijd is voor aandacht voor de hele persoon.

Kortom, de ontevredenheid van burgers en zorgprofessionals over de inrichting van de zorg is geen oppervlakkige ontevredenheid, integendeel. Mensen voelen aan dat de ziel van de zorg op het spel staat. Het is daarom belangrijk om deze discussie niet aan academici over te laten, maar te verbreden tot een maatschappelijke discussie. De visie op de mens die we hanteren in de zorg gaat ons immers allemaal aan. Laten mensen met hart voor de zorg zich hartstochtelijk tegen deze kwestie aan bemoeien!

Dit artikel verscheen op 11 april 2016 in het Friesch Dagblad.

[pjschenderling]

Economische groei kan niet zonder menselijke bloei

Verder laten recente wetenschappelijke studies zien dat ons begrip van innovatie –de drijvende kracht achter economische groei– aanpassing behoeft. In het verleden kon men het innovatieproces nog rationaliseren tot vondsten van individuen binnen plan- en stuurbare R&D (Research & Development)-afdelingen van bedrijven. Vandaag de dag zien we dat innovatie beter omschreven kan worden als spontane kruisbestuiving van ideeën; een groepsproces waarbij nadrukkelijk over de grenzen van afdelingen, bedrijven en sectoren heen gekeken moet worden. Met andere woorden, we moeten het belang van langetermijnrelaties voor de economie beter onderkennen.

Alternatief Hoe ziet het alternatief voor de liberale visie op het verdienvermogen van Nederland eruit? Het vertrekpunt van een nieuwe visie is het idee dat menselijke bloei en economische groei onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden. Het is voor de inrichting van de economie van essentieel belang dat er voor alle mensen geschikt werk is en dat mensen in staat zijn om vanuit hun drijfveren –zoals ambitie, dienstbaarheid, roeping en het verlangen naar vakmanschap– te handelen. Tegelijkertijd hebben mensen het nodig om regelmatig afstand te nemen van hun werk, om vrij te zijn voor ontspanning, ontmoeting en contemplatie.

Bovendien kan Nederland het zich niet permitteren dat mensen langs de kant staan en zich niet betrokken voelen bij hun werk. Snelle technologische veranderingen hebben een grote en inherent onvoorspelbare impact op de economie. Dit vergt meer creativiteit, meer samenwerking en meer langetermijndenken. Het economische beleid moet daarom gericht zijn op het in harmonie versterken van menselijke bloei en economische groei.

Basisverzekering Een voorbeeld van een passende beleidsmaatregel is de basisverzekering voor werkenden, een hervorming die erop gericht is om het grote gat tussen vaste en flexibele contracten kleiner te maken. De basisverzekering moet compact gehouden worden, zodat de voordelen van ondernemerschap behouden blijven en de lasten van het in dienst nemen van personeel verminderd worden. Hierdoor is het voor werkgevers weer mogelijk om werknemers in dienst te nemen en langetermijnrelaties aan te gaan. Tegelijkertijd zorgt de basisverzekering ervoor dat kleine zelfstandigen die momenteel –door slechte betaling of andere redenen– onderverzekerd zijn voor bijvoorbeeld arbeidsongeschiktheid, een minimum aan sociale zekerheid krijgen.

Een andere maatregel betreft regionalisering van het innovatiebeleid: juist omdat blijkt dat innovatie tot stand komt op basis van spontane kruisbestuiving tussen disciplines, bedrijven en sectoren, zou de focus van het innovatiebeleid moeten liggen bij regionale clusters. Kortom, het is tijd voor een fundamentele herbezinning op de relevantie van menselijke drijfveren binnen de economie. Dat biedt Nederland de gelegenheid om koers te zetten in de richting van een samenleving waarin economische waarde en maatschappelijke waarden steviger met elkaar verbonden zijn.

Dit artikel verscheen op 18 april 2015 in het Reformatorisch Dagblad naar aanleiding van de publicatie van het rapport 'Bloei & groei: een christendemocratische visie op het verdienvermogen van Nederland'.

[pjschenderling]

Bloei & groei: visie op het verdienvermogen van Nederland

In de nasleep van de van de zwaarste economische crisis sinds de Grote Depressie staat Nederland voor een dubbele opgave. Enerzijds zijn er mondiale verschuivingen die een grote impact hebben op de economie. Anderzijds hebben Nederlanders behoefte aan betere koppeling tussen welvaart en welzijn. In opdracht van het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA schreef ik een rapport over dit onderwerp. De hoofdvraag van deze studie is: welke ideeën dragen bij aan een sterke Nederlandse economie ten dienste aan het goede leven? Vanuit de christendemocratie ontwikkelen we een nieuwe visie op de economie, waarbij het leidmotief is dat menselijke bloei en economische groei hand in hand gaan en elkaar nodig hebben. We werken deze visie stapsgewijs uit door te beschrijven wat mensen drijft om economisch actief te zijn, hoe economische ontwikkeling tot stand komt en wat kansen en knelpunten zijn voor de Nederlandse economie. Hieruit komen zes rode draden naar voren die we vertalen in zes veranderprincipes met bijbehorende beleidsaanbevelingen die inspelen op mondiale verschuivingen en tegelijkertijd rekening houden met het samengaan van menselijke bloei en economische groei. Zo beweegt Nederland toe naar het wenkend perspectief, namelijk een samenleving waarin (economische) waarde en (maatschappelijke) waarden onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Lees hier het hele rapport. Click here for an English translation of the report: 'Economic growth serving the good life'.

[pjschenderling]

Onvoorwaardelijk leven

[pjschenderling]

Het gevecht om inclusieve groei

[pjschenderling]

De lakmoesproef voor integer bestuur

  Het wezenskenmerk van een gebrek aan integriteit is ambiguïteit. Wanneer je als bestuurder een dubieus besluit neemt, dan zorg je er namelijk altijd voor dat het op twee manieren uit te leggen is. Dit verklaart waarom er in Nederland vele dubieuze beslissingen genomen worden, terwijl slechts een handjevol bestuurders veroordeeld wordt voor corruptie. Wanbeleid – een middelmatige beslissing nemen (die je goed uitkomt), terwijl je de juiste beslissing had moeten nemen (die je minder goed uitkomt) – is immers niet strafbaar. Een kennis aanbevelen als commissaris, terwijl er betere commissarissen te vinden zijn, is niet strafbaar. Een nieuw hoofdkantoor neerzetten, terwijl het oude prima voldoet, is niet strafbaar. Anticiperen op een overheidsbesluit waar je ‘via via’ over gehoord hebt, is niet strafbaar. Het feit dat dergelijke beslissingen niet strafbaar zijn, betekent overigens niet dat ze niet laakbaar zijn, integendeel. Het is alleen lastig om de werkelijke motieven achter deze beslissingen te ontsluieren.

De Amerikaanse econoom Raymond Fisman vond een slimme manier om het onmeetbare meetbaar te maken. Zijn aanpak is volledig gefocust op: connecties. In een beroemde studie over Indonesië in de jaren negentig legde Fisman nauwkeurig vast welke Indonesische firma’s connecties hadden met toenmalig president Soeharto. Vervolgens bestudeerde hij wat de geruchten over Soeharto’s verslechterende gezondheidstoestand deden met de beurskoersen: de koers van Soeharto’s troetelbedrijven daalde significant harder dan die van andere bedrijven. Zo toonde Fisman aan dat Indonesische instituties destijds niet onafhankelijk waren. Overigens ontdekten andere Amerikaanse onderzoekers tot hun schrik dat na de benoeming van Timothy Geithner als minister van Financiën van de Verenigde Staten in 2008, de beurskoersen van bedrijven waar Geithner connecties had, significant harder stegen dan die van andere bedrijven. Tot zover de onafhankelijkheid van Amerikaanse instituties...

Kortom, willen we niet-integer gedrag sanctioneren, dan is het waarschijnlijk effectiever om het aanwenden van connecties te reguleren dan om de zoveelste gedragscode op te stellen. Hoe kan dit praktisch gemaakt worden? Er zou bijvoorbeeld voor oud-ministers en oud-Kamerleden een wettelijke ‘afkoelperiode’ van twaalf maanden ingesteld moeten worden, waarin zij niet een overstap kunnen maken naar een adviesorgaan van de overheid. Ook zou er een wettelijk maximum gesteld moeten worden aan het aantal commissariaten dat een persoon kan vervullen. En vaste Kamercommissies zouden, net als in het Verenigd Koninkrijk, enquêterecht moeten krijgen, zodat bestuurders gemakkelijker publiekelijk ter verantwoording kunnen worden geroepen.

Op persoonlijk niveau draait het vooral om karakter. De voormalige Britse premier Margaret Thatcher – de ‘Iron Lady’ – stond bekend als iemand die niemand naar de mond praatte en iedereen, ook haar vertrouwelingen, stevig de les las. Aan het einde van haar premierschap zei ze: “Ik weet dat ik soms hard ben geweest, maar ik heb altijd gezegd: kijk, wanneer ik uit de politiek ga, dan start ik een bedrijf, en ik noem mijn bedrijf: ‘Huur-een-ruggengraat’!”. Het beste advies voor mensen met een groot netwerk blijft dus dit: combineer connecties met een sterke ruggengraat!

Dit opiniestuk verscheen op 17 december 2013 in het Friesch Dagblad.

[pjschenderling]

Het grootste risico is het risico zelf

De impliciete gedachte achter de risicomaatschappij is dat iedereen te maken heeft met risico’s, maar dat sommigen daar beter mee omgaan dan anderen. Hierdoor worden de sociale problemen van onze tijd minder vaak herleid tot ‘systeemfouten’, gerelateerd aan economische patronen, en juist vaker tot ‘persoonlijke fouten’, gerelateerd aan vaardigheden en leefstijlpatronen.

Intussen zijn overheden en sociaal werkers druk in de weer om de verschillen in risico’s tussen bevolkingsgroepen te reduceren. Het toverwoord daarbij is: preventie. Van de wieg tot het graf – nee, van vóór de wieg tot na het graf – worden de risico’s van het leven in de hand gehouden, van prenatale screening tot voorschoolse educatie, van verplichte pensioenopbouw tot preventief fouilleren,  van de griepprik tot overlijdensrisicoverzekeringen. Kortom, we zijn in een nieuwe fase beland: de preventiemaatschappij.

De preventiemaatschappij wordt niet kritiekloos ontvangen. Onlangs betoogde bestuurskundige Paul Frissen in zijn boek ‘De fatale staat’ dat de overheid doorschiet in haar drang om risico’s te beheersen en zich terughoudender zou moeten opstellen. Ook wijzen bezorgde burgers erop dat risicoreductie leidt tot overdiagnose (het aanpraten van problemen die er niet zijn), apathie (burgers die lamgeslagen worden bij de geringste tegenslag) en bedreiging van onze vrijheid (denk aan privacy).

Hoewel deze kritiekpunten stuk voor stuk terecht zijn, is er een meer fundamentele vorm van kritiek mogelijk. Fixatie op risico(reductie) leidt namelijk tot een verwrongen beeld van de werkelijkheid. Het slorpt onze aandacht op en creëert de illusie dat een risicoloos leven een compleet leven is. Waarom is dit zo? Fixatie op risico’s beneemt ons de moed om echt te gaan voor iets goeds en echt een grens te stellen aan iets kwaads. Dit klinkt abstract, maar we komen het in het dagelijks leven veelvuldig tegen. Hoe vaak gebeurt het niet dat we aanvoelen stevig de waarheid te moeten zeggen binnen een organisatie, maar na een kleine risicocalculatie nalaten dit te doen?

In de laatste jaren van zijn leven verkeerde Martin Luther King vrijwel dagelijks in levensgevaar. Op 11 mei 1963 ontplofte er een bom in zijn huis, een aanslag die zijn vrouw en kinderen bijna het leven kostte. Toch liet hij zijn leven er niet door dicteren. In 1968, slechts één dag voor hij vermoord zou worden, zei hij in een speech het volgende: “Net als iedereen zou ik graag een lang leven willen hebben. Dat mag ook. Maar ik maak me er niet meer druk over. Ik wil gewoon Gods wil doen. En Hij heeft mij de berg op laten gaan, en ik heb het beloofde land gezien.”

Kortom, het is inderdaad belangrijk om te bepalen hoe ver de preventiemaatschappij mag ingrijpen in ons leven. Maar het is minstens zo belangrijk om na te gaan of de maatschappij mensen voldoende aan-moedigt (moed inpraat) om op de juiste momenten radicale keuzes te maken.

Dit opiniestuk verscheen op 15 oktober 2013 in het Friesch Dagblad.

[pjschenderling]

Naturalisme als misvatting

Net als u en ik vraagt De Waal zich af welke impact deze paradigmaverschuiving zal hebben op de samenleving. Volgens De Waal is de belangrijkste uitdaging: afscheid nemen van religie en van universele morele regels. Immers, als moraal gegrondvest is in de biologie, kunnen we vertrouwen op de moraliteit van individuele beslissingen en hebben we de morele wetten die afgeleid worden uit beredeneerde principes niet meer nodig. De titel boven het betreffende hoofdstuk bevestigt dat het menens is: ‘Tien Geboden te veel’.

Het betoog van De Waal is sterk naturalistisch. Dat wil zeggen dat hij de natuur tot maat van alle dingen maakt en de mens kleineert. Hoewel naturalisten steevast lippendienst bewijzen aan humanitaire waarden, ondermijnen ze in werkelijkheid de wetenschappelijke en ideologische basis ervan.

Wetenschappelijk gezien is het naturalistische betoog overigens ronduit zwak. Ten eerste zijn mensen vanwege hun hoogontwikkelde abstractievermogen niet gradueel maar wezenlijk anders dan dieren. Menselijke pogingen om rationeel de toekomst te plannen – en alle successen en ontsporingen die dat oplevert – vragen duidelijk om een moraal die niet op instinct maar op principes gebaseerd is. Het is daarom terecht dat levensbeschouwelijke tradities waarschuwen tegen menselijke hoogmoed en deze middels morele wetten proberen in te perken.

Ten tweede is menselijk gedrag op groepsniveau niet gradueel maar wezenlijk anders dan menselijk gedrag op persoonlijk niveau. Mensen oefenen met behulp van groepsdruk en ingenieuze organisatorische, technologische en politieke systemen macht over elkaar uit. Dit schept telkens nieuwe morele dilemma’s. Mag je bijvoorbeeld anoniem staatsgeheime informatie lekken? Of mag je een schurkenstaat sancties opleggen als je daarmee ook onschuldigen treft? Kortom, het is terecht dat de mensheid via de universele (!) verklaring van de rechten van de mens poogt om menselijk machtsmisbruik structureel te beteugelen.

Ideologisch gezien is het naturalistische betoog behoorlijk geraffineerd. Klinkt het niet aannemelijk om de mens puur als onderdeel van de natuur te beschouwen? En is het dan niet logisch om de mens zelf te laten bepalen wat goed en kwaad is? Toch zijn ideologieën die het bestaan van de ziel ontkennen niet zo onschuldig als ze lijken. Albert Einstein verwoordde het zo: “Het universum is de eenheid van natuur en geest. Iedere poging de geest uit de natuur te verdrijven sluit het menselijke bewustzijn op in een gevangenis. De natuur wordt een ding en de mens gaat zichzelf ook als een ding zien dat zich laat manipuleren.” Net als Einstein moeten we morele fundamenten aanwijzen die buiten onszelf liggen en religie daarbij omarmen als bondgenoot.

In de Tweede Kamer zijn nog maar weinig partijen over die de menselijke autonomie weigeren te verabsoluteren. Er is ondanks wetenschappelijke verschuivingen geen reden waarom zij zich van de wijs zouden laten brengen.

Dit artikel verscheen op 20 augustus 2013 in het Friesch Dagblad.

[pjschenderling]

Motto voor een betere economische orde

Is dat geen bizarre droom? En wat bezielt de heren academici om dit middenin een zware crisis te opperen? Vader en zoon Skidelsky wijzen erop dat West-Europa sinds 1930 bijna vijf keer zo rijk geworden is. Het overgrote deel van onze bevolking woont comfortabel, kan zich een flatscreen-tv veroorloven, gaat op vakantie, enzovoorts. Het merkwaardige is: ondanks de weelde blijven mensen méér wensen, méér werken en – zoals de financiële crisis pijnlijk aantoont – méér schulden maken.

Subtiel leggen de Skidelsky’s de oorzaken hiervan bloot: hoe reclame inspeelt op statusbeluste consumenten, hoe werkgevers de competitiedrang van werknemers aanwakkeren en hoe politici economische groei blijven nastreven. Ze bieden ook een alternatief, een alternatief dat draait om vrije tijd. Het is mogelijk en wenselijk om fors minder te werken en om meer tijd vrij te maken voor bijvoorbeeld familie, vrienden, sport en cultuur.

Het verhaal van de Skidelsky’s is in vele opzichten een verademing. Toch gaat de vrijetijdsthese te ver – en niet ver genoeg!

De vrijetijdsthese gaat te ver, omdat zowel de probleemanalyse als de oplossing sterk in kwantitatieve termen blijven steken. De mens is een creatief en een sociaal wezen. Het is daarom een gezond en natuurlijk proces dat mensen hun talenten inzetten om goede producten en diensten te realiseren en uit te wisselen met andere mensen. Werken – van schrijven tot schoffelen – is niet iets puur materieels: het is ook een roeping, een bijdrage aan de samenleving. In plaats van onszelf minder tijd te gunnen voor ons beroep zouden we er energie in moeten steken om ons werk in kwalitatief opzicht beter te maken. Denk bijvoorbeeld aan het leveren van producten en diensten die met meer schoonheid, toewijding en oog voor het milieu zijn gemaakt.

De vrijetijdsthese gaat niet ver genoeg, omdat de Skidelsky’s ondanks of dankzij hun enthousiasme het begrip vrije tijd erg smal interpreteren. Ze definiëren vrije tijd namelijk simpelweg als activiteit zonder extrinsiek doel, vrij van dwang en belang bezig zijn, opgaan in wat je doet. Dit is een tamelijk klassieke (Grieks-Romeinse) manier om naar vrije tijd te kijken. De joods-christelijke visie stelt dat je op het moment van vrije tijd juist niet opgaat in wat je doet, maar daar los van komt. Het betekent: je creaties zien in het licht van de grotere Creatie, daarover nadenken en er vreugde in vinden. Vrije tijd maakt pas werkelijk vrij als ze het tijdelijke overstijgt.

Kortom, misschien is de beste oplossing voor een evenwichtige economie wel het motto van de katholieke denker Josef Pieper, namelijk: creëer en contempleer. Daar kan iedereen over nadenken, en mee aan de slag gaan!

Dit artikel verscheen op 16 april 2013 in het Friesch Dagblad.

[pjschenderling]

De politieke apenrots

De bizarre verhouding tussen sociaaldemocraten en liberalen heeft niet alleen een electorale achtergrond, maar ook een inhoudelijke. De dieperliggende oorzaak is dat beide partijen het denken vanuit beginselen hebben losgelaten en hun standpunten alleen nog maar vanuit dit ene paradigma beredeneren: geluk. De overwinning van het geluksdenken is de culminatie van een culturele verschuiving die al in de jaren ’60 is ingezet. ‘Het leven is van ons, we leven het op onze manier, en niets anders doet ertoe’, zong de band Metallica. Liberalen en sociaaldemocraten beamen dit en hebben zich daarmee gevoegd in het achtergrondkoor van de populaire cultuur.

Het belangrijkste bewijs voor bovenstaande constatering wordt geleverd door de betreffende partijen zelf. Een jaar geleden schreef toenmalig PvdA-leider Job Cohen een even onthullend als onthutsend opiniestuk waarin hij liberalisme en sociaaldemocratie met elkaar vergeleek. Hij haalt daarin twee wetenschappers aan die stellen dat mensen evolutionair gezien niet alleen lijken op chimpansees, die hiërarchisch zijn en op status belust, maar ook op bonobo aapjes, die coöperatief zijn en conflicten oplossen met seks. Liberalen benadrukken de chimpansee in ons, schrijft Cohen, ‘maar vergeten de bonobo’. Met andere woorden, het voornaamste discussiepunt tussen PvdA en VVD is wie we het beste kunnen na-apen om gelukkig te worden en hoeveel overheidsbemoeienis daarbij nodig is. Het Nederlandse politieke landschap wordt hiermee niet alleen doodsaai, maar ook buitengewoon plat en eenzijdig.

Het is aan de christendemocratie om deze eenzijdigheid te doorbreken. Dit kan alleen als het CDA, tegen de stroom in, vasthoudt aan beginselen boven geluksdenken. Ten eerste betekent dit dat christendemocraten de overtuiging moeten uitdragen dat de mens niet te reduceren valt tot een biologisch wezen of tot zijn brein, maar dat de mens ook een spiritueel wezen is. Mensen hebben een roeping: om rechtvaardig en liefdevol te zijn, en om de aarde goed te beheren. Ten tweede moeten christendemocraten wijzen op het belang van cultuur: goede manieren, kennis en vakmanschap, en gevoel voor kunst. Cultuur trekt mensen uit de nauwe cirkel van werk en behoeftebevrediging en brengt orde, harmonie en schoonheid in ons leven. Ook in de praktijk moet de christendemocratische contrastwerking zichtbaar worden, bijvoorbeeld door te kiezen voor beperking van het recht op abortus en het overeind houden van het recht op dagbesteding.

Leidt het volgen van beginselen tot afwezigheid van geluk? Zeker niet. Geluk wordt wel eens vergeleken met een vlinder. Je kunt er met een vlindernet achteraan jagen. Je kunt je ook op andere dingen richten, dan komt ze wellicht spontaan op je schouder zitten.

Dit opiniestuk verscheen op 19 februari 2013 in het Friesch Dagblad.

[pjschenderling]

Verschil mag er wezen

Het Griekse perkament is verrassend actueel. Door globalisering en de internetrevolutie vallen grenzen en andere barrières weg, waardoor er steeds meer ruimte komt voor nieuwe elites om ‘de wereld te veroveren’. Zo zien we dat bedrijven hun productie opschalen en verplaatsen naar gunstige vestigingslanden, overheden hun krachten bundelen in supranationale organisaties, en maatschappelijke organisaties zich omvormen tot wereldwijde lobbygroepen. 

Net als in de 19e eeuw rond de Industriële Revolutie zien we dat sommige mensen gemakkelijker hun weg vinden binnen de nieuwe machtsverhoudingen dan anderen. Bijzonder is dat de nieuwe bovenlaag, de ‘jet set’ van zakenlieden, toppolitici en lobbyisten, heel kosmopolitisch en tolerant is ingesteld. Men is gericht op vrede, welvaartsgroei, wederzijds respect en gelijke kansen. 

Maar de nieuwe elite heeft ook blinde vlekken. De belangrijkste is uniformeringsdrang, die zich uit in het streven naar een wereldwijde markt en wereldwijde politieke orde met gelijke regels op alle plekken. Hiermee miskennen kosmopolieten dat mensen ook verschillen nodig hebben. Verschillen zijn nodig om een identiteit te kunnen ontwikkelen en behouden. Verschillen zijn nodig om mensen echte vrijheid te geven in hun levenskeuzes. En verschillen zijn nodig om mensen invloed en controle te kunnen geven over hun leefgemeenschap en leefomgeving. Kortom, hoe rationeel, efficiënt en vreedzaam een uniforme wereldorde ook mag zijn, verschil mag er wezen!

Deze column verscheen op 20 november 2012 in het Friesch Dagblad.

[pjschenderling]

Natuurtalent

Deze column verscheen op 23 oktober 2012 in het Friesch Dagblad.

[pjschenderling]

Kruis van goud

Deze column verscheen op 25 september 2012 in het Friesch Dagblad.

[pjschenderling]

Kwijt en rijk

Deze column verscheen op 28 augustus 2012 in het Friesch Dagblad.