Imulat at Masdan

Pipiliin mo bang magbulagbulagan?

[pugad-lawin00]

Realidad ng Pasko

Ang gaan sa pakiramdam pagmasdan ang mga parol sa simbahan

Habang pumapasok ang mga tao sa pagtunog ng kampana’y

Suot-suot ang kanilang magagarbong kasuotan

Pagtapos ng misa, bibili ng puto’t bibingka kasama ang pamilya

Salamat sa Diyos, tila lahat ay maligaya

Mga hamon at queso de bola’y nakahanda na sa lamesa

Ang bawat isa nama’y nasasabik nang buksan ang kani-kanilang regalo

Mga bata’y nakapila na para magmano kay ninong at ninang

Ilang minuto na lang, ang diwa ng pasko’y mararamdaman na

“Maligayang pasko”, katagang pumalibot sa gabing ito

Iba talaga ang dulot ng pasko sa ibang tao

Ngunit para sa isang katulad ko, ito’y isang pangkaraniwang gabi lamang

Gabi na kung saan kinakailangan paring maghanap buhay

Upang kahit man walang regalo’y hindi naman kakalam ang sikmura

Mahirap man isipin pero ito na ang paskong nakasanayan ko

Habang abala ang iba sa kanilang mga handa, regalo’t pamasko

Ako’y naghihintay nang lumabas ang mga tao sa simbahan

Habang pasakay na ang iba sa kani-kanilang sasakyan

Binibilang ko na kung sapat na ba ang kita para sa isang kilong bigas

Magbabago pa kaya ang pasko kong nakasanayan?

Hinahangad ko rin naman ang magkaroon ng isang maligayang pasko

Pasko na hindi ko na kailangan isipin kung mayroon bang kakainin

Pasko na hindi ko na kailangan pang maghanap buhay

Pangarap ko na madama ang tunay na diwa ng pasko

Pero hayaan mo na nga, libre lang naman mangarap

[pugad-lawin00]

Di ko na siya kilala

Hindi na kita kilala, sambit ko sa aking ama

Sabay tingin sa larawang panahon ay nagluma

Mga panahong unti-unti nang binibitawan

Humahagulgol kong ina, bakit ayaw ka pang iwan?

Tila kumakatok sa pintong matagal nang sarado’t nakakandado

Binuo ng pagmamahal ngunit hindi pala ito sapat

Dahil pagiging tapat at matibay ang dapat

Nawakasan ang ilan taong pagsasama, tila hinati ako sa dalawa

Ako na anak, sila na magulang, sino ba sa amin ang unang nagsawa?

Sa mga paulit-ulit na sumbatan at bangayan, para lang namang sirang plaka.

Bawat kayod, bawat hirap ng aking ina, kami’y pasan niya

Sa lahat ng tawa at lungkot, nanjan ang aking ama

Ako, siya? Tila di ko alam kung sino ang nagkulang

Hindi ko akalaing ang pag-ibig pala’y nakakasakal

Kaya ba ang damdamin ay para bang nagging bakal?

Kasabay ng pagluma ng litrato ang pagkawala ng kanyang pagtingin

Kahit konting sulyap, masama bang hingin?

Nakakasawa nang makita ang ina kong nagdurusa

Hinawakan ko ang kamay ng aking ina, sabay sambit “hindi ka nag-iisa”

Sa puntong iyon, naramdaman kong handa na ang aking ina

Muling babangon ang nadapa, buong iaalay ang sarili

Maging isang ina o ama, kaya niya na raw humalili

Kung kaya’t kumalas na nga sa pagkakatali, matapang na humarap

Ama’y nagulantang sa inaasal, isang nakagigising na sampal sa mukha

Para mabatid kong hindi ko na nga siya kilala.

tw: abuse

[pugad-lawin00]

The Filipino Bridge is Falling Down

Wika wika paano ka ginawa?

Eroplano, barko at iba’t ibang mga sasakyan. Ang mga bagay na iyon ang maaaring magdala sa iyo sa iba’t ibang parte ng mundo ngunit bago magkaroon ng eroplano, bago magkaroon ng barko at bago maimbento ang iba’t ibang mga sasakyan, mayroong isang tulay. Tulay na nagdadala sa iyo sa ivang lugar na di kayang lakarin lamang at ganyan na ganyan ang kaibigan kong si wika.

Si wika ang nagsilbing unang tulay para magkaintindihan ang mga tao. Tulay na nagdudugtong ng tao sa isa pa. Napakalaking ginhawa nang makilala ng mga tao si wika. Punong-puno ng kwentuhan at kaalaman. Mahirap ring intindihin si wika lalo na’t iba-iba ang pangalan nito depende sa bansa at napakahirap unawain at aralin. Dito sa Pilipinas, ang pangalan ni wika ay Filipino. Napakahirap aralin ni Filipino noon, kitang kita mo ang mga wikang katutubo na nagtulong-tulong para lang mabuo si Filipino. Napakayaman at nag-uumapaw ang kultura ni Filipino noon ngunit bakit ganon? Ano ng aba ang nangyari?

Marami na ring kumausap kay filipino noon, iba’t ibang dayuhan. May mga kinausap lang siya, ‘yung iba naman pinilit siya magbago at ‘yung iba binigyan siya ng kakaibang itsura. Lumipas ang maraming panahon, naaalala mo pa ba ang dating Filipino ngayon? Kung titignan natin ang Filipino ngayon, napakadali na nitong intindihin, di tulad ng dati. Napakalaki nang pinagbago ni Filipino. Walanamang masama sa pagbabago. Sab inga nila, ang pagbabago lang ang permanenting bagay sa mundong ito. Ito na rin ang dahilan kung nakit nakakasabay sa modernong panahon ang wika natin. Ngunit ano ng aba ang mali? Ang mali ay ang pilit nating binubura at inaalis sa kaisipan ng bawat kabataan ang wika natin na gumawa pa tayo ng batas para dito. Nakakalimutan na nga natin kung papaano umusbong ang wikang Filipino tapos pilit pa nating inaalis ito na para bang mali o isang malaking kasalanan ang aralin ito. Para niyo na ring binalatan ang kultura sa mga isip ng mamamayang Pilipino. Wikang Filipino ang nagrerepresenta sa pagkapilipino natin at hindi dapat natin “tong malilimutan. Pinagmulan, mga wikang katutubo at kinagisnan. ‘yan, ‘yan ang tunay na wikang Filipino at kung pilit niyong inaalis at binubura ang mga ‘yon sa isip niyo at isip ng iba, sa tingin niyo dapat pa ba kayong matawag bilang isang “Pilipino”?

Alam ko namang hindi maiiwasan ang pagbabago ngunit bilang mga Pilipino, may desisyon tayo kung pilit pa rin nating aralin ang pinagmulan ng ating wika. Pilipino tayo at Filipino ang wika natin at bilang mga Pilipino ay dapat nating alamin ang pinagmulan at ang mga wikang katutubo na nagtulong-tulong para tayo ay maging isang bansang Filipino ngunit parang may gumugugol pa rin sa isip ko, may tanong na di ko masagot. Wika, wika, bakit ka pa rin binabalewala?

[pugad-lawin00]

May Mali Ba?

Paano mo ba masasabi na ang isang tao ay lalaki o babae? Kapag lalaki ba, dapat hindi ito malamya? Kailangan ba na maging matikas palagi ang galaw nito at ang kasuotan niya ay dapat bang naka-ayon sa kasarian niya? Paano naman kapag babae? Kailangan ba mahinhin ang kilos nito? Dapat ba na naka-ayon rin ang kanyang mga kasuotan sa kanyang kasarian? At kapag hindi nila sinunod ang ilang bagay na sinasabing “dapat” sa kanila, anong gagawin niyo? Itatakwil niyo? Bubugbugin, lulunurin at aalipustahin? Tatanggalan niyo ba sila ng karapatan at tatawaging “salot sa lipunan” dahil hindi sila yung lalaki o babae na nakasanayan niyo? Marami ng taon ang nakalipas at ang atensyon ng mga tao ay nasa kasarian pa rin ng iba. Tinuturing ng iba na isang malaking kasalanan ang magmahal ng kaparehas mo ng uri na para bang pumatay na sila. Hinayaan mo na diktahan ang opiniyon mo ang isang libro kung saan iba naman ang ipinapahiwatig nito. Sabi ng iba na tanggap naman na sila sa panahon ngayon. Sabihin mo yan sa mga lgbt+ na tao sa ibang bansa na ikinukulong, tinatrato na parang hayop at minsan ay pinapatay dahil hindi nila sinunod ang dapat gawin para matawag sila bilang isang lalaki o isang babae? Ang gusto lang naman nila ay matanggap sila bilang isang tao. Hindi dahil gusto nila magpasikat at ikalat ang kanilang “kabaklaan” o manghawa ng ibang tao kundi gusto nilang itrato sila bilang tao. Dahil sa likod ng kanilang kasuotan, sa likod ng pinili nilang kasarian, tao sila. Kung tatangalan mo ng karapatan lahat ng nakikita mo ay mali, tanungin mom una ang sarili mo kung ang nakikita mob a talaga ay mali.

[pugad-lawin00]

May Ginawa Ba Akong Masama?

Kung nakikita mong marami nang naaapi, tatahimik ka lang ba? Kung nakikita mong natatapakan na ang karapatan ng iba, magbubulag-bulagan ka ba o ipapakita mo na may pake ka? Bubuksan mo ba ang mata mo sa reyalidad ng mundong ito at ibubuka ang bibig kahit na alam mong ikapapahamak mo ito? Pipiliin mo bang buksan at ikalat ang baho ng gobyerno para sa bayan mo kahit na buhay mo ang kapalit nito? Kahit ako, hindi ko alam kung ano ang mga sagot sa tanong na ‘to ngunit diyan umiikot ang kwento ng buhay ko.

Ako si Maria Sanchez, isang manunulat at editor sa Philippine Daily News. Hindi ganon kaangat ang buhay ng aking pamilya kung kaya’t namulat na ako sa karumaldumal na katotohanan noong murang edad pa lamang. Natatandaan ko pa ang hirap na pinagdaanan naming pamilya dahil sa kahirapan kaya naman nagpursigi ako na mag-aral para lang maitaguyod ko ang aking pamilya at dahil sa lahat ng nakita kong diskriminasyon na nangyayari sa kapwa ko mahirap, pinili ko mging isang manunulat. Nagtataka siguro kayo kung bakit bilang isang manunulat ang pinili kong propesyon, pwede naman akong maging abogado o tumakbo sa gobyerno? Kapag manunulat ka, maipapakita mo sa mga tao lahat ng nangyayari na hindi nila alam, mga sitwasyon sa bansa nila ngunit wala silang kaalam-alam. Kung mag-aabogado ako, magiging tagapagtangol lang ako ngunit kapag isa kang manunulat, may kapangyarihan kang maimulat at maipakita sa mga tao ang totoong nangyayari sa kanilang kapaligiran at dahil dito’y maipapadama mo sa kanila ang sakit na magiging gabay sa kanila upang sila mismo ang lumaban para sa sarili nila.

Isang araw, naatasan akong gumawa ng artikulo patungkol sa nangyayaring laban kontra droga at ang oplan tokhang na sinasabing palpak at tinatarget lang nito’y mahihirap. Kahit na alam kong buhay ko ang maaaring kapalit nito , buong tapang kong nilunok ang pagsubok. Agosto 16, 2016, may namatay na binatilyo na nagngangalang Carlos Nabarro. Sabi sa ulat ng pulisya, siya ay nakitaan na gumagamit ng droga ngunit pagkatapos siyasitin ang mga pangyayari ay mukhang ang mga pulis pa ang may kasalanan sa pagkamatay ni Carlos. Ang kwentong iyon ang pinili kong ilagay sa editorial na pahina ng aming dyaryo. Maraming natakot para sa akin dahil sa tapang kong kalabanin ang gobyerno ngunit wala akong magagawa. Oras na buksan mo ang mga mata mo at mamulat ka, kasalanan nang pumikit. Mangyari na ang mangyari basta’t mabigyan lang ng hustisya ang dapat mabigayan nito at kahit alam kong sa panahon ngayon, may presyo na ang hustisya, alam ko ring may mga mabubuting tao pa rin diyan na gagawa ng paraan at tutulong sa mga taong natatapakan ang mga karapatan.

Walong taon na rin ang nakalipas ngunit wala pa ring hustisyang nabibigay para kay Carlos Nabarro at sa iba pang biktima ng EJK o extrajudicial killings. Walong taon na rin ang nakalipas mula noong isinulat ko ang artikulong ito. Walong taon na ang nakalipas ngunit iniisip ko pa rin kung bakit pilit pinatahimik ang isang tulad ko, may nagawa ba akong masama?

[pugad-lawin00]

Pulang Eskinita

Sa maliit na barrio sa Maynila makikita ang ilan sa mga tao na kung ilalarawan mo’y mas mahirap pa sa daga. Mga taong pilit na ninanakawan at ipinagkakaitaan ng oportunidad. Mga biktima ng marahas na Sistema kung tatawagin kung kaya’t wala silang magawa kundi kumapit sa patalim, mga patalim na maaaring umudyok sa hudyat ng mga kinauukulan. Ang hudyat na maaaring mag dulot sa paglalapastangan sa karapatan ng mga maralita.

Mahigit tatlumpong libo na ang naging biktima. Mahigit tatlumpong libong dugo na rin ang tumulo’t dumaloy sa mga eskinita’t daan sa buong kapuluan ng bansa at patuloy pa itong nadadagdagan. Sa kagustuhang alisin ang droga sa kaisipan ng bawat Pilipino, maraming dugo ang ninanakaw ng gobyerno sa mga inosenteng mamamayan. Mapa estudyanteng naglalakad lang sa gabi hanggang sa mga taong walang kinalaman sa droga. Iyan ang realidad ng giyera na ipinatupad ng gobyerno. Isang giyerang tumatarget sa mga mahihirap at inosenteng indibidwal dahil bakit hindi? Sa munong ito, kung wala kang kapangyarihan at pera, madali na lang burahin ang pangalan mo’t alaala ng walang makakaalam. Mga pamilyang naulila, mga anak na luhaan, mga damit na duguuan, mga gabing tahimik na mistulang nagiging magulo pagkatapos makarinig ng isang putok. Mga putok na bumabalot sa buong lugar ng mga maralita habang ang mayayaman at ang mga tutuong kalaban ay naghihilik at mahimbing ang tulog. Ganyan ang realidad ng hustisya, napupunta kung sino ang may pera at kapangyarian habang ang mga inosente ay mistulang pinaglalaruan at tinatratong parang hayop. Mga hayop na sinagasaan at iniwanan sa kalye ng walang dahilan.

Upang matuligsa ang droga, kinakailangan ba ng dahas? Pilit na itinatratong krimen ang paggamit ng mga ipinagbabawal na gamot at pilit na binabansagang kriminal ang mga taong nalululong dito. Ang pagkalulong sa ipinagbabawal na gamot ay isang sakit sa utak at kaisipan ng isang tao hindi ito basta basta mawawala sa pamamagitan ng paggamit ng baril at paglalaspang sa mga tao ng basta basta lang. Nagsagawa ng giyera para lang sa kagustuhang alisin sa kaisipan ang droga na ang target lang nama’y ang mga mahihirap. Pilit pinapairal ang kamao sa problemang ang solusyon ay pag-iintindi. Tandaan na sila ay biktima ng Sistema, nagagawa nila ang mga bagay na iyon dahil pinagkaitaan sila ng oportunidad ngunit hindi pa rin sila maintindihan ng halos lahat ng mamamayan. Babansagan pa rin sila ng mga salitang pusher at user habang binabalot ang kanilang mga mukha ng pandikit ant tape hanggang hindi na sila makahinga tapos ilalagay sa ulat na nanlaban ang taong pinaslang. Tatamnan ng baril para makapagpakita ng ebidensya at minsa’y sasabihin na kolateral damage ang nangyari. Paano kayo natutulog sa gabi ng may mga dugo ang inyong mga kamay? Paano niyo yakapin ang mga anak niyo’t asawa habang may mga batang naulila’t mga taong nawalan ng mahal sa buhay dahil sa pag-aabuso niyo sa inyong kapangyarihang gumamit ng dahas?

Sa dami dami ng biktima ng pagpapaslang ng wala sa batas o ang “Extrajudicial Killings”, kakaunti lang ang reklamo ukol ditto at konti lang ang nailalabas sa telebisyon dahil sa mundong ito, kung mahirap ka at wala kang kapangyarihan, mas mainam na tumahimik ka na lang sa lahat ng mga nakikita mong karumaldumal na pangyayari dahil nga kapag mahirap ka, madali ka lang mapatahimik at ang iba hinahayaan na lang ang sitwasyon at pinapaubaya na lang sa panginoon. Wala ka ng magagawa, mahirap maging mahirap. Ngayon, tinatrato na lang ng mga tao na normal ang pagpatay ng tao, inosente man o hindi. Sa dami raming boses na pinatahimik at pinatay ng gobyernong ito, paano maririnig ang hudyat ng mga maralita? Iisiping normal na lang ba ang mga nangyayari? Ituturing na lang bang epektibo ang ang pagpapaslang upang luminis ang eskinita ng bansa? Gising Juan, wag kang magbulagbulagan, ang eskinita ng iyong bansa’y pulang pula.