A Raíña Vermella

[rainhavermella]

Charles Darwin, A viaxe do Beagle, 1839.

Ten sentido escribir un libro de viaxes en 2017? Hoxe que case todas nós coñecemos outros lugares máis ou menos distantes, e sobre todo, que a tecnoloxía nos permite coñecer case calquera lugar do planeta en tempo real, podería parecer que unha narración sobre lugares que se atopan a golpe de clic é superflua.

Xurxo Mariño conta en Terra: Ciencia, aventuras e sorpresas dunha viaxe arredor do mundo, un feito curioso sobre a selva amazónica: alí podes morrer de fame doadamente, no entorno con máis variedade animal e vexetal do mundo, se non sabes atopar alimento. As viaxes son un pouco o mesmo: dá igual canta variedade humana, natural ou arquitectónica te rodee, podes morrer figuradamente de fame se non sabes mirar. Todos coñecemos a alguén a quen as viaxes non parece que lle axudasen máis que a poñer selos no pasaporte.

No caso de Xurxo Mariño, é a súa mirada a que fai a viaxe, e poucas veces temos acceso ás reflexións dunha persoa que percorre o mundo e que o fai baixo o prisma do coñecemento cientifico. A deriva continental, a especiación, a vida vexetal e os diferentes climas son tratados, non como elementos meramente visuais, senón como o centro da propia viaxe e sobre os que se desenvolve un discurso moi alonxado do habitual ton descritivo ou evocador. Ao mesmo tempo que relata anécdotas e vivencias máis persoais, tamén explica detalladamente as bases de peculiaridades das paisaxes, da fauna ou da climatoloxía. Non hai chisco de romantización dunha experiencia que debeu ser fermosa pero tamén ás veces dura, como tamén se deixa entrever nas excelentes entrevistas para Praza e no blog da viaxe, Vagamundeando.

A viaxe de Charles Darwin no Beagle, entre 1831 e 1836, a grande aventura científica de viaxes. está tamén moi presente na crónica de Mariño. Neste caso, trátase dunha viaxe 2.0, con cámaras, tablet, GPS e redes sociais. Estou segura de que Darwin estaría encantado.

Para min, ler este Terra tivo extraño efecto: aprendendo sobre lugares nos que non estiven nunca, lembrei moi vivamente as lecturas de infancia e adolescencia que provocaron que quixera dedicarme, modestamente, á ciencia (ou polo menos a unha profesión técnica): A Orixe das Especies, Cosmos, A Expedición do Pacífico de Marilar Aleixandre, eran todos, dun xeito ou doutro, libros de viaxes, que marcaron un determinado xeito de achegarse ao descoñecido.

Podes ler este artigo tamén no meu blog O Outro Lado do Espello

[rainhavermella]

ADN lixo

É habitual que as discusións que se establecen nos ámbitos científicos non cheguen ao grande público, ben polo seu contido supostamente "demasiado técnico" (aínda que tod@s estamos ao tanto da rotura do ligamento cruzado de tal ou cal xogador, a pesar de ser unha información de carácter "técnico") ou ben, como é o caso, porque outros debates desvían a atención da discusión real que se está a producir. Por exemplo,o debate xa obsoleto entre medicina e pseudomedicina pode eclipsar as dialécticas reais que se están a dar no ámbito científico e con argumentos baseados no coñecemento dispoñible.

No caso do proxecto ENCODE, que hai pouco ven de publicar os seus resultados na decodificación do xenoma humano completo, resulta aínda máis desconcertante, por tratarse do que posiblemente sexa un dos maiores logros científicos da nosa época, que o debate máis presente sexa o do creacionismo vs. evolucionismo, superado xa polo coñecemento hai 150 anos. Porén, o proxecto ENCODE trouxo cos seus últimos resultados publicados o debate sobre o chamado ADN lixo, partes do código xenético que ata o momento se consideraban non codificantes, é dicir, que non cumprían ningunha función dentro da célula. A nova que saltou aos medios (na maior parte dos casos, nunha breve nota nas páxinas interiores para facerse eco dun dos avances máis relevantes do último século) é que o proxecto chega á conclusión de que máis do 80% do ADN é codificante, e que polo tanto non existe o coñecido como ADN lixo. Isto que pode parecer anecdótico ten unha enorme importancia no noso concepto de como funciona a evolución, que constitúe o núcleo duro da polémica contemporánea en Bioloxía. É dicir, mentres os expertos discuten sobre o mecanismo fino dun proceso xa amplamente coñecido, transmítese a idea dende algúns foros de que a evolución é unha teoría aínda non suficientemente comprobada.

De non existir ADN non codificante, suporia que o proceso polo que a evolución opera descarta as secuencias xenéticas non funcionantes por un mecanismo que aínda non coñecemos e que semella ir en contra do estado actual da cuestión, que entende que a evolución, lonxe de dar como resultado sistemas perfectos e sen erros ou redundancias, tende a privilexiar as opcións "menos mala", producindo no proceso multitude de estruturas defectuosas, redundantes ou inútiles, que non foron eliminadas por non supoñer unha clara desavantaxe.

Porén, podería tratarse dun erro no concepto de "codificante": se por ADN codificante entendemos aquel que codifica unha determinada proteína ou que cumpre outra función reguladora, pode ser que o 80% do ADN presente no xenoma huimano resulte ser codificante, pero isto non querería dicir que os produtos finais dese ADN sexan necesariamente funcionais, o que habería que falsar experimentalmente.

Referencias

Maurano et al. Systematic localization of common disease-associated variation in regulatory DNA. Science. 2012 Sep 7;337(6099)

Thurman RE et al. The accessible chromatin landscape of the human genome. Nature. 2012 Sep 6;489(7414):75-82.

[rainhavermella]

Vacinas e antivacinas

"Patente? Non hai patente. Pódese patentar o sol?"

Jonas E. Salk

O 12 de abril de 1955, Jonas Salk anunciaba publicamente a efectividade da vacina contra a poliomielite. No ano 1952, esta enfermidade provocara a morte de 3145 nenos e vinte mil casos de parálise, só nos Estados Unidos. Cando se lle preguntou pola patente, Salk respondeu: "Non hai patente. Pódese patentar o sol?". En 2012, a poliomielite é inexistente en Europa e Estados Unidos (son zonas libres da doenza)  aínda que segue a ser endémica en Nixeria, India, Pakistán e Afganistán.  Para poder dicir que unha enfermidade infecciosa está erradicada, como no caso da varíola, son necesarias tres condicións: 

1. que non exista nin un só caso ocasionado polo virus salvaxe durante polo menos tres anos

2. que as medidas de vixiancia en todos os países cumplan as normas internacionais

3. que cada país demostre a súa capacidade para detectar, notificar e responder aos casos importados da enfermidade

Ademais, será necesario certificar a seguridade dos laboratorios nos que se gardan as cepas e nos que se fabrican as vacinas.

A día de hoxe, no noso medio, a maioría dos médicos máis novos non vimos nunca un caso de poliomielite, nin de sarampelo ou tosferina, mais que en vídeos históricos. Pero que estas enfermidades non existan no noso medio non quere dicir que estean erradicadas, como si é o caso da viruela, polo que é necesario continuar administrando vacinas para impedir un rebrote. 

En 1998, Andrew Wakefield publicou na prestixiosa revista médica The Lancet un estudo que relacionaba a adminsitración da vacina tripla vírica (papeiras, rubéola e sarampelo) co autismo. Posteriormente, numerosos estudos clínicos refutaron esta conexión, demostrando que os casos de autismo en nenos aos que lles foi adminsitrada a tripla vírica eran iguais en número aos que se presentaban na mostra de nenos non vacinados. Ademáis de evidenciar os problemas metodolóxicos do estudo de Wakefield (unha mostra de só doce nenos), este  que foi calificado pola directora da revista British Medical Journal, Fiona Godlee, como "un eleborado fraude". Ao parecer, Wakefield podería estarse lucrando do movemento antivacinas que el mesmo promoveu, desenvolvendo vacinas "alernativas"'á triple vírica e outros produtos derivados. O Consello Médico Xeral de Reino Unido mantén a Wakefield inhabilitado para o exercicio da profesión, ao considerar que actuou de xeito deshonesto e irresponsable. 

Porén, o movemento antivacinas, que nun primeiro momento esixía a investigación dos supostos efectos secundarios destes tratamentos, continúa pese a todas as probas negativas ao respecto. As consecuencias, polo momento, están a ser un descenso do número de vacinacións e polo tanto un debilitamento da inmunidade de grupo, que se traduce nun aumento do número de casos de enfermidades como o sarampelo, que no canto de tender cara a erradicación, rebrotan en países industrializados. Como se explica que unha alarma en principio lexítima (o artigo publicouse no Lancet, e atinxía a un trastorno suficientemente grave como para provocala) desemboque nun estado de conspiranoia tal que as consecuencias do propio medo sexan peores que o suposto perigo a evitar?

Na miña opinión, existen varios factores que sosteñen o chamado movemento antivacinas

Intereses económicos creados, como xa se demostrou no caso do propio Wakefield. As asociacións antivacinas e todos os produtos comercializados ao seu redor semellan ser un excelente negocio. Curiosamente, este é un dos argumentos empregados polos propios antivacinas para desacreditar a vacinación.

Analfabetismo científico: moitas das persoas que participan deste tipo de iniciativas non saben o que significa erradicación, inmunidade de grupo ou como funciona o sistema inmune.

Ideoloxías de ultradereita disfrazadas de defensa das liberdades: a liberdade individual remata onde empeza a liberdade (ou a saúde) do outro, e este é exactamente o caso das vacinas. Apelar á liberdade dos pais para decidir se vacinan ou non aos seus fillos vulnera o dereito á saúde dos propios nenos, ao expoñelos innecesariamente a enfermidades e secuelas graves, e de toda a comunidade, ao favorecer o contaxio. Os fillos non son unha propiedade privada de cada pai, nin a saúde pública é un asunto privado.

Gusto polo “alternativo” e tendencia ao pensamento máxico e conspiranoico: moitas das persoas que deciden non vacinar aos seus fillos sosteñen crenzas anticientíficas e irracionais noutros temas, sexa a homeopatía outras terapias médicas de efectividade non comprobada ou ideas sobre que os gobernos ou as institucións sanitaria están movidas por intereses escuros e turbios en temas de saúde. Para algunhas persoas, calquera argumento “non oficial” ten valor en si mesmo polo feito de ser contrario ao xeralmente aceptado, independentemente das probas a favor ou en contra.

No caso das vacinas, as probas a favor da súa efectividade e seguridade son tan abafadoras que no poden ser refutadas. A poliomielite, a tosferina, a hepatite B, o sarampelo, a varíola, pasaron de ser problemas de saúde pública de primeiro orde, e un drama persoal para moitas persoas que perderon aos seus fillos ou sufriron gravísimas secuelas, a converterse nunha lección de historia nas facultades de Medicina.  

Bibliografía

1. Burgess DC, Burgess MA, Leask J.The MMR vaccination and autism controversy in United Kingdom 1998-2005: inevitable community outrage or a failure of risk communication?Vaccine. 2006 May 1;24(18):3921-8. Epub 2006 Mar 3.PubMed [citation] PMID: 16564116

2. DeStefano F, Thompson WW.MMR vaccine and autism: an update of the scientific evidence.Expert Rev Vaccines. 2004 Feb;3(1):19-22. Review.PubMed [citation] PMID:14761240

3. DeStefano F.Vaccines and autism: evidence does not support a causal association.Clin Pharmacol Ther. 2007 Dec;82(6):756-9. Epub 2007 Oct 10. Review.PubMed [citation] PMID: 17928818

4. Fombonne E, Chakrabarti S.No evidence for a new variant of measles-mumps-rubella-induced autism.Pediatrics. 2001 Oct;108(4):E58.PubMed [citation] PMID: 11581466

5. Holton A, Weberling B, Clarke CE, Smith MJ.The Blame Frame: Media Attribution of Culpability About the MMR-Autism Vaccination Scare.Health Commun. 2012 Jan 11.[Epub ahead of print]PubMed [citation] PMID: 22236220

6. Roberts R.MMR vaccination and autism 1998. There is no causal link between MMR vaccine and autism.BMJ. 1998 Jun 13;316(7147):1824. No abstract available. PubMed [citation] PMID: 9624080, PMCID: PMC1113325

7. Taylor B, Miller E, Farrington CP, Petropoulos MC, Favot-Mayaud I, Li J, Waight PA.Autism and measles, mumps, and rubella vaccine: no epidemiological evidence for a causal association.Lancet. 1999 Jun 12;353(9169):2026-9.PubMed [citation] PMID: 10376617

LIgazóns de interese

http://blogs.elcorreo.com/magonia/2011/01/12/el-inventor-la-conexion-entre-triple-virica-y-autismo-planeo/

http://www.rtve.es/television/20110207/documentos-tv-guerra-vacunas/402095.shtml

[rainhavermella]

Psicopatoloxía do lume

Estes días nos que contemplamos impotentes como arde o último bosque atlántico, ante a pasividade criminal das autoridades, escoitamos tamén repetir nas noticias a palabra "pirómano". Unha persoa que planta lume a un monte é, semella, un pirómano. Segundo a clasificación internacional dos trastornos mentais máis aceptada na actualidade, o DSM-IV-TR, a piromanía é un cadro clínico agrupado na categoría dos trastornos de control de impulsos. Para considerar que un individuo padece unha piromanía, requírense varios criterios:     1. A provocación deliberada de lume en máis de unha ocasión     2. A situación de tensión emocional antes do acto incendiario, seguido dunha sensación de benestar unha vez consumado. Neste sentido, sería semellante ao xogo patolóxico ou á cleptomanía, nos que o estrés asociado ao desexo de levar a cabo a conduta aditiva asóciase a unha liberación ou relaxación posterior.    3.  Atración ou fascinación polo lume: é típico dos pirómanos ser capturados mentres contemplan fascinados os resultados do incendio     4. A ausencia de móbil económico ou doutro tipo. O pirómano só provoca lume polo pracer inmediato que isto lle provoca. A piromanía é un trastorno relativamente pouco frecuente, e ademáis a existencia de beneficio económico, desexo de vinganza ou calquera outro excluiría por definición este diagnóstico. Polo tanto, é obvio que a inmensa maioría de lumes provocados non son consecuencia de actos de persoas cun trastorno mental. Por que, entón, os medios de comunicación empregan continuamente esta denominación? Poderíamos pensar que é por unha cuestión de economía da linguaxe e expresividade. Dende este punto de vista, existe outra palabra, incendiario, que por o acento non na patoloxía senón no acto, e que apela tamén a un tipo concreto de acción criminal. Semella que nos é máis doado pensar que este tipo de catástrofes son produto da mente perturbada dun só individuo que debe ser atopado e castigado, e non que responden a toda unha serie de causas sociais, económicas e ideolóxicas que só en última instancia cristalizan no acto concreto do incendio provocado. Deste xeito, a responsabilidade xa non é dun individuo, senón das autoridades que non prevén nin poñen os medios necesarios, das empresas que tratan de impoñer os seus intereses por riba do ben común, e do concepto social do noso patrimonio natural, reducido a un mero telón de fondo das excursións de domingo. Bibliografia Andrews J. From stack-firing to pyromania: medico-legal concepts of insane arson in British, US and European contexts, c. 1800-1913. Part I. Hist Psychiatry. 2010 Sep;21(83 Pt 3):243-60. Geller JL, Erlen J, Pinkus RL A historical appraisal of America's experience with "pyromania"--a diagnosis in search of a disorder. Int J Law Psychiatry. 1986;9(2):201-29.