#analisia

[gaztelumendi-blog]

Balizko iraultza demokratikoari buruzko analisi zorrotza GARAn

Raul Zelik idazlearen analisi honek 1,5€ baino gehitxoago merezi du gaurkoan. Zorionak GARA! @garanet pic.twitter.com/SOZAzJoIVU

— gaztelumendi.eus (@iPtx) January 7, 2015

Podemos y la revolucion democrática en el Estado

[zirikimillo]

Errespetuak gaztelaniaz hitz egiten du

«Gabon». Ertzain bat, gaztea, ari zaigu hizketan. Gauerdia pasea da, Gipuzkoako herri batean gaude, errotonda baten erdian geldi, alkohola neurtzeko kontrol batean; ni noa gidari.

«¿De dónde vienen?». Ez dakigu zergatik pasatu den erdarara, baina erantzun diogu. Arazorik ez.

Argi ziriarekin autoa miatzen ari da kanpoaldetik, eta, errotondaren erdian gaudenez, galdetu diot, euskaraz, ea gelditu edo baztertu behar ote dugun. Itxoiteko erantzun digu, gaztelaniaz, begiratzen ari dela.

Berriro ere gaztelaniaz, galdetu digu autoaren azterketa teknikoa garaian egin ote genuen. Pegatina hortxe dauka, aurreko kristalean. «Bai», esan diot euskaraz, buruarekin pegatinara keinu eginez.

Ikustera doa.

Itzuli da.

«La próxima vez, caballero, me habla en castellano, por respeto. Y ahora, pueden continuar».

«Eskerrik asko» esanda agurtu nintzen, hain nengoen jota. «Eskerrik asko»? Bai: «Eskerrik asko». Euskaldunok errespetu handia diegu beste hizkuntzak hitz egiten dituztenei.

[zirikimillo]

Ziklo berri bat

[2013-2-1, Berriaren urtekaria]

Ziklo bat itxi, eta beste bat ireki behar dela. Ustea ez da berria, baina bai gero eta orokorragoa euskalgintzako eragileen artean. 2012ak datuekin sendotu zituen usteak; V. Inkesta Soziolinguistikoaren eta hizkuntzen kale erabileraren neurketaren emaitzak ezagutarazi zituzten iaz, uztailean, eta normalizazio politikak muga batzuekin topo egiten ari direla agertu zuten. Euskararen kale erabilera “trabatua” dagoela nabarmendu zuen Soziolinguistika Klusterrak. Kaleko elkarrizketen %13 izaten dira euskaraz. Horrek esan nahi du ehunetik 87 herritarrek, batez beste, euskara ez diren beste hizkuntza batzuk erabiltzen dituztela kalean. Hala ere, datua ona dela nabarmentzen dute adituek; herritarren heren batek euskaraz dakiela aintzat hartuta, estatistikoki, kaleko elkarrizketen %7 inguruk behar lukete euskaraz. Espero zitekeena baino handiagoa bai, baina erabilera ez da hazi hamabost urtean. Gipuzkoan bederatzi puntu egin du gora euskararen erabilerak, 1989tik. Gainerako herrialdeetan, hogei urtean ez du apenas alderik egin, eta azken bost urteetan beherakada txiki bat ere gertatu da. Beste datu bat ere utzi zuen hizkuntzen kale erabileraren neurketak: Bilbon, Gasteizen eta Iruñean, kaleko elkarrizketen %3 inguru dira euskaraz.

Ezagutzari buruzko datuek ere pentsatzeko gaia eman dute. Inkesta Soziolinguistikoaren arabera, 1991n 16 urtez gorako herritarren %22,3 ziren euskaldunak; 2011n, %27. Kontseiluak nabarmendu du hazkunde erritmo horrekin 200 urte beharko liratekeela herritar guztiek euskaraz jakiteko. Euskara normalean hitz egiten dutenak %16 inguru direla ere zehaztu zuen inkestak. Baita herrialdeen artean alde handiak daudela ere. Araban, azken hogei urteetan, ia hamar puntu egin du gora ezagutzak (euskaldunak %16,8 dira); %4k erabiltzen dute euskara normalean. Bizkaian ere hamar puntuz handitu da ezagutza (euskaldunak, %25,4), eta %13koa da erabilera. Gipuzkoan, zortzi puntuz ugaritu dira euskaldunak (%49,9); erabilera %39koa da. Ipar Euskal Herrian, bost puntu jaitsi da euskal hiztunen kopurua (%21,4); euskara normalean erabiltzen dutenak %2,5 baino ez dira. Nafarroan bi puntu egin du gora ezagutzak (%11,7k dakite euskaraz); erabilera, %3,7koa da.

Bada joera orokor bat, Euskal Herri osorako, portzentajeak gora edo behera: belaunaldia zenbat eta gazteago, orduan eta euskaldunago. Euskarazko hezkuntza ereduetan egindako lanaren emaitza da. Baina arazo berri batekin topo egiten ari da euskalgintza: gazte horiek euskaraz jakin bai, baina ingurune erdalduna dute kasu gehienetan, eta euskara ez dute, gainera, lehen hizkuntza; portzentajetan, jaisten ari da euskaraz hobeto moldatzen diren gazteen kopurua. Eta, gehiago diren arren, gutxiago erabiltzen dute; lehen gutxiago ziren gazte euskaldunak, baina erabilera intentsiboagoa zuten.

Euskalduntzeko estrategia hezkuntzaren bizkar uztearen ajeetako bat ere nabarmentzen ari da: gazteek pisu demografiko txikia dute, eta belaunaldi edadetuenak ez dira euskaldundu. Eta horrek euskaraz egiteko aukerak murrizten ditu. “Euskal hiztun kopuruak gora egiten ez badu, edo harremanak euskaraz izateko aukerak handitzen ez badira”, erabilera handitzea gaitz izango dela ohartarazi zuen Soziolinguistika Klusterrak. Bi aldarri horiek etengabe plazaratu zituen Kontseiluak ere iaz: beharrezkoa da herritar guztiek euskaraz jakitea, eta beharrezkoa da eremuak euskalduntzea, erabilera handitzeko.

Galderak eta kezkak ez dira berriak, baina orain arte jarraitutako bideak ez duela urrunago eramaten susmatzen hasiak daude euskalgintzako eragileak. Horren adierazleak agertu ziren 2012an, euskalgintzako eragileen urteko batzarretan. “Normalizazio prozesua bizkortzeko unea da”, ohartarazi zuen Kontseiluak, esaterako. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan hauteskunde urtea izaki, euskarari garrantzia emateko hainbat saiakera ere egin zituen Kontseiluak 2012an. “Hizkuntza politika eraginkorra” abiatzea galdegin zuen bozen atarian. Maiatzean, ekitaldi bat egin zuen, gatazka politikoaren inguruko agendan euskararen normalizazioak ez duela “dagokion garrantzia” ohartarazteko: “Gatazka gainditzeko prozesuak balekoa izan nahi badu, euskararen normalizaziorako gutxienekoak ere kontuan izan behar ditu”. Abenduaren 1ean, milaka herritarrek kalera atera zuten, Kontseiluak antolatutako manifestazioan, euskaraz bizitzeko guraria eta horretarako politika eraginkorrak abiatzeko eskaria. Martxoaren 31n, bestalde, 7.000 euskaltzalek euskararentzako ofizialtasuna eta lege eraginkorrak eskatu zituzten Baionan, Deiadar manifestazioan. “Ausart” jokatzeko ordua dela; hori izan da euskalgintzako eragileek administrazio publikoei gehien errepikatutako eskakizuna.

Urrats eta erabaki berritzaileak ere ekarri zituen 2012ak. Esaterako, Ipar Euskal Herriko eragileek. Udaberrian ezagutu zen Garapen Kontseiluak euskararen geroa bermatzeari buruz eginiko gogoetaren emaitza: lurralde elkargoa beharrezko da Iparraldean, hezkuntzaren gaineko eskumenak hartzeko, eta hiru herrialdeak “esperimentazio gune” izendatzeko, horrekin hizkuntza politika bat negoziatu eta zehazteko baliabideak ere eskuratuz. Artean, Europako Hizkuntza Gutxituen Ituna berresteko François Hollanderen promesak bete gabe jarraitzen du, euskararentzat hauteskundeetan agindu zuen lege gerizak bezala.

Gipuzkoako Foru Aldundiak ere eman zituen urrats berriak iaz. Martxoan iragarri zuen herritarrek euskara hutsezko tratua eduki ahal izango zutela diputazioarekin. “Euskarari lehentasuna eman behar zaio, bestela ezinezkoa izango da beste bi hizkuntza ofizialen mailara iristea. Are gehiago, kosta egingo zaio bizirik irautea”, azaldu zuen diputazioak. Urrian ezagutarazi zuen 49.200 herritarrek eta 634 enpresek eskatu zutela harremanak euskaraz soilik izatea. Lehiaketa publikoetako oinarrietan euskarari buruzko baldintzak jarriko zituela ere iragarri zuen diputazioak, eta agerraldi eta prentsaurrekoetan euskarari lehentasuna emateko asmoa zuela. Eztabaida eragin zuen erabakiak, eta inposiziotzat hartu zuten oposizioko alderdiek. Espainiako Gobernuak, gainera, gisa horretako neurriak ikertuko zituela esan zuen, “legez kontrako” zantzurik bazegoen argitzeko.

Ipar Euskal Herriaren eta Frantziako Gobernuaren artean datozen hilabeteetan gertatuko direnen miraz, Hego Euskal Herrian lege aldaketarik ez da espero. Azaroaren 24an 30 urte bete zituen Euskal Autonomia Erkidegoko Euskararen Legeak. Funtsean, euskara garatzeko oraindik ere ahalmen handiak dituen legea dela aipatu zuten alderdi gehienek; EH Bildu izan zen “akordio nazional” baten bidez egokitzeko beharra nabarmendu zuen bakarra. Paul Bilbaok, hala ere, “aukera interesgarriak” sumatu zituen legebiltzar berrian, “hizkuntza politikari buruzko erabaki ausartak hartzeko”. Nafarroan, berriz, Euskararen Legea aldatzeko eta euskal hiztunen eskubideak bermatzeko proposamen berri guztiei ateak itxi zizkieten UPNk eta PPNk. Esaterako, Nafarroa osoan seme-alabak euskaraz matrikulatzeko aukera emateko eskatzen zuten bi mozio atzera bota zituen parlamentuak, PSNren abstentzioarekin. Euskal hedabideentzako baliabide eskakizunen aurka ere egin zuen ganbera horrek.

Izan zen berrikuntza bat, ordea: 2009ko protokolo batean oinarrituz, lankidetza hitzarmena sinatu zuten Nafarroako Gobernuak eta Jaurlaritzak. Bi erakundeetako eta EEP Euskararen Erakunde Publikoko ordezkariak elkarrekin joan ziren Bruselara, bestalde, normalizazio politiketarako diru laguntzak eskuratzeko asmoz. Euskara Sustatzeko Plan Nagusia aurkeztu eta landu zuen Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak -legegintzaldia bukatu eta azken onarpena eman gabe geratu zen-, eta gaztelaniatik euskararako itzultzaile automatiko bat ere bukatu eta aurkeztu zuen. Baina bestelako erabakiak ere hartu zituen Jaurlaritzak iaz: euskal kontsumitzaileen eskubideak arautzen zituen dekretuari isunak kendu zizkion; eskolen erdiak edo gehiago euskaraz egin zutenei euskara gaitasun tituluak berez emateko dekretua ere onartu zuen. Uda hasieran, berriz, lan eskaintza publikoaren azterketak egin zituzten Hezkuntza eta Osasun sailek, lehiaketan euskararen balioa jaitsita. Hizkuntz Eskubideen Behatokiak egun batzuk lehenago kaleratu zuen 2011ko txostena: 990 kexu jaso zituzten, horietatik 586 alor publikoan, euskarazko zerbitzua jaso ez zuten herritarren partetik.

Azken urteetako hizkuntza politikek eta normalizazio estrategiek muga batzuekin topo egin dutela sumatzeaz aparte, urte gogorra izan zen euskalgintzarentzat, murrizketengatik. Arabako Foru Aldundiak, 2013ko aurrekontu proposamenean, %52 moztu zuen euskararentzako funtsetatik, Arabako kuadrilletako euskara teknikariak desagertzeko kinkan jarriz besteak beste. Gasteizko Udalak euskararentzako aurrekontuak etenda zeuzkala ohartu ziren euskalgintzako eragileak ekainean; urrian, udalari planto egin zioten Euskara Sektoreko Kontseiluan. Euskarabideak %46 murriztu zituen laguntzak. “Proiektu estrategikoak ekonomikoki ito nahi ditu Nafarroako Gobernuaren hizkuntza politikak”, salatu zuen Kontseiluak.

Eusko Jaurlaritzak ere aurreko urtean baino diru sail txikiagoak eman zituen euskararentzat: Bertsozale elkarteari aurreko urtean baino %20 gutxiago; Topaguneari, %12 gutxiago; Lanhitz programari, %8 gutxiago; ikus-entzunezko materialak sortzeko, %81 gutxiago... EEP Euskararen Erakunde Publikoa izan zen laguntzei eutsi zien bakarra, Jaurlaritzak hari egin ohi dion ekarpena ere beheititu arren. “Neke handiz urte askotan eraiki ditugun proiektuak une zailean daude, eta, horiekin batera, euskararen normalizazioa bera. Euskalgintzak eraikitako proiektu asko kolokan daude”, ohartarazi zuen Iñaki Lasa Kontseiluko ildo politiko-instituzionaleko arduradunak.

Euskaltegiek ere gertutik nozitu dute krisiaren eragina aurten. Nafarroako Gobernuak %29 jaitsi zituen alfabetatze eta euskalduntzeko laguntzak. Jaurlaritzak 300.000 euro gutxiago eman zizkien udal euskaltegiei; itunpeko euskaltegiei, berriz, %5 murriztu zien laguntza (milioi bat euro gutxiago). Horrez gain, Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak euskara ikasleentzako bekak izoztu zituen (1,5 milioi euro).

Ikasletan ere galtzen ari dira euskaltegiak. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, 2008tik ia 5.000 ikasle galdu dituzte. Irailaren 20an, ezohiko beste argazki bat utzi zuen ekitaldia antolatu zuten euskaltegiek, egoerari buru egin nahian: EAJ, PSE-EE, PP eta ezker abertzaleko ordezkariak bildu zituzten, herritarrak euskara ikastera animatzeko. Zatoz euskaltegira agiria sinatu zuten, kultura, kirol, komunikazio eta gizarte arloko dozenaka pertsona ezagunekin. Irail-urrietako matrikulazioekin oso estu ibili ziren, hala ere. Itunpeko euskaltegiek ikasleen %10-12 artean galdu zituzten. Aldi berean, hazi egin zen beste hizkuntza batzuk ikasten ari zirenen kopurua; Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako hizkuntz eskoletan, esaterako, %18 handitu ziren ingeleserako matrikulazioak, eta %60 alemanezkoak. Testuinguru horretan, Nafarroako Parlamentuak atzera bota zuen herritarrak euskaraz ikastera animatzeko mozio bat. “Ikasle jaitsierari galga jarri behar zaio”, abisu eman zuten euskaltegietako ordezkariek: “Ezinbesteko pauso estrategikoa da euskaldundu nahi duenari bitarteko egokiak ziurtatzea, eta erdaldunei euskarara hurbiltzeko bidea erraztea”.

Euskal hedabideek ere urte estua igaro zuten. Bi urtean, Jaurlaritzak %15 jaitsi zituen euskarazko hedabideen diru laguntzak; 20120ean 5,7 milioi euro eman zituen, eta 2012an 4,9 milioi. Nafarroako Gobernuak 0 euro eman zizkien iaz euskarazko hedabideei; aldiz, 2,45 milioi euro eman zizkien Canal 6, Canal 4 eta Popular Television telebista kalteei. Euskarabideko itzultzaileak, berriz, Navarra Television katearentzat lanean jarri zituen -Canal4 eta Popular Televisionek batuta sortu zuten kate hori-. Gaiari buruz parlamentuan eztabaidatu zelarik, UPNk azaldu zuen euskara sustatzeko dela legea, ez enpresak laguntzeko. PPk zehaztu zuen “garrantzitsuagoa” dela krisian diren komunikabideak laguntzea, euskara sustatzea baino. Murrizketengatik, urtarrilean isildu zen Esan Erran Irratia; abenduan azken alea kaleratu zuen, berriz, Beterriko liburua kazetak. Joanmari Larrarte BERRIA Taldeko kontseilari ordezkariak diru laguntzen garrantzia nabarmendu zuen: “Benetan lehentasunezkotzat hartzen den sektorea sustatzeko, baliabideak jartzen dira -instituzioek hori oso argi dute, krisi guztien gainetik bankuak edo AHTa sustatzea erabakitzen dutenean-”.

Hizkuntza Gutxituen Itunari lotutako konpromisoen betetze maila ere aztertu zuen iaz Europak. Justizian euskaraz aritzeko ezintasuna nabarmendu zuen, Espainiako Gobernuari botere judizialaren legea aldatzea galdeginez, baina Nafarroako Gobernuari ohar zehatza ere egin zion: bere lurraldean euskarazko irrati bat eta telebista bat behintzat bermatzeko. Bi aukera eman zizkion: EITBren seinalea hedatzearen kostua bere gain hartzea, edo irrati-telebista euskarazkoak sortzea. Euskalerria Irratiari lizentziarik ez emateko erabakia berrikusteko ere eskatu zion. Bide horretan pausoak ematea baztertu zuen UPNk gerora. Neurri batean krisiek behartuta, hedabideen sektoreko eragileek bai egin zituzten urratsak iaz: Tokikom sortu zen martxoan, eta Hekimen aurkeztu zuten azaroan, elkarlan aukera berriak urratuz.

Koldo Mitxelena hil zenetik 25 urtera hil zen Txillardegi, 2012ko urtarrilaren 14an. Normalizazioaren bidean hainbesteko ekarpenak egin zituzten bi eragile esanguratsu horien heriotzen artean euskarak aurreratutakoa begien bistan dagoela uste dute euskalgintzako eragileek. Hurrengo 25 urteetan zer bide jarraitu erabakitzeko unea dela ere sentitzen duten bezainbeste.

[zirikimillo]

Urre gorria, mehatze zuloan

[2013-4-23, Berria]

Badira bi ikasturte Nafarroako matrikulazio datuak eskuratu nahian ari garena. Nafarroako Hezkuntza Departamentuak, ordea, «informatika arazo bat» bide du. Ez da aurtengo aurrematrikulazio datuak emateko gai —orain bi hilabete bukatu zen epea; oraindik ez ditu datuak eman gobernuak—. Baina ematen dituenean ere meatzari lanak egin behar dira: kobazulora sartu, eta urre gorria balira bezala bilatu behar dira datuak, galbahea pasatuz. Eta adibidea hor dago: ezinezkoa da D ereduan zenbat haur matrikulatu diren zehatz jakitea. Gobernuak datuak badituen edo ez, gobernuak jakingo du, baina datuak publiko behintzat ez ditu egin, eta ez du ematen egingo dituenik. Hartara, herritar batek bere ekimenez lortu eta landu ditu datu berrienak: iazko ikasturtekoak dira, gaur BERRIAk argitaratu dituenak. Hezkuntza komunitateko kideek ere ez dituzte aurtengo matrikulazio datuak. Hezkuntzako aholku batzordean, eragileok eskatu izan dizkiote datuak gobernuari; ez dituzte jasotzen. Alderdi politikoek ere eskatu izan dizkiote parlamentuan, eta ongi kostata eman izan ditu Jose Iribasen departamentuak. UPNren gobernua urre gorria balira bezala gordetzen ari da matrikulazio datuak. Absurdoaren muga guztiak gainditu ditu hizkuntza ereduak Nafarroan. Garai batean baziren lau eredu nagusi: G (erdara hutsez), A (gaztelaniaz, euskara irakasgai gisa), B (irakasgaiak euskaraz eta gaztelaniaz) eta D (euskaraz, gaztelania irakasgai bezala). Ingelesaren heziketa sartu zuen gobernuak, British ereduarekin. Bost. Horren atzetik, TIL Hizkuntzen Tratamendu Integratua sortu zuen. Sei. TIL hori hirutan banatu zuten gerora (TIL-G, TIL-A eta TIL-D). Zortzi. Eta nahasmenduaren gorenean Ingelesa Ikasteko Programak multzoan sartu dituzte British eta hiru TIL horiek. Praktikan, zortzi hizkuntza eredu ditu Nafarroak, baina bost balira bezala ematen ditu datuak gobernuak; nahiz eta TIL-A eta TIL-D ereduek, adibidez, ez duten zerikusirik euren artean, multzo berean zenbatzen ditu —antza; datuak emateko moduak ez baitu argirik egiten kobazuloan—. Administrazio publikoei, diru publikoen erabileragatik bezala, datu publikoen erabileragatik ere kontuak eskatu behar litzaizkieke. Datuak diren urre gorri horrek ez bailuke izan behar alderdi bakar baten jabego.

[zirikimillo]

Hondakinak xahutu gabe

Europako errauste planta gehienek ez dute efizientzia maila ematen. Horrek esan nahi du zabortegien parekoak direla. Eztabaida sortu da Zubietako plantaren inguruan ere.

[2013-2-10, Berria]

Europako hamar errauste plantatik seik ez dute efizientzia energetikorik. Zer esan nahi du horrek? Hondakinetan dagoen energia berreskuratu beharrean, xahutu egiten dutela; gehiago dela galtzen duten energia, sortzen dutena baino. Baina zergatik gertatzen da hori? Efizientzia energetikoa oraindik neurtzen ez zenean eraiki zirelako planta gehienak. 2008 arte, Europan, pentsatzen zen errauste plantak efizienteak zirela, hondakinetan zegoen energia elektrizitatea sortzeko baliatzen zutenez. Zabortegiak baino hobeak zirela, alegia.

2008an hondakinen kudeaketarako esparru araudia onartu zuen Europak. Harrezkero, hondakinak tratatzeko bost maila daude Europan: prebentzioa da lehen aukera; berrerabiltzea, bigarrena; hondakinetan dagoen balio materiala berreskuratzea, hirugarrena —hor sartzen dira birziklatzea eta konpostatzea—; hondakinen balio energetikoa berreskuratzea, laugarrena —hor daude errauste plantak—; eta zaborra pilatzea da aukera azkena —eta hor daude, noski, zabortegiak, baina baita efizientzia energetikorik ez duten errauste plantak ere—. Europak parean jarri zituen zabortegiak eta efizientzia energetikorik gabeko errauste plantak. Bereizketa inportantea da, errauste planta guztiak ez direla berdinak esaten baitu. Alegia, errausketa guztiak ez direla berdinak.

Formula bat ere asmatu zuten, efizientzia neurtzeko. Dieter Reinman Alemaniako Bamberg errauste plantako zuzendariak asmatu zuen, zehatz esateko. Funtsean, zer neurtzen du formula horrek? Errauste plantara sartzen diren hondakinek hipotetikoki duten energiatik zenbat aprobetxatzea lortzen den. 2009 baino lehenagotik lanean ari diren plantek 0,60ko koefiziente bat lortu behar dute efizientetzat jotzeko; handik aurrera lanean hasi direnek, 0,65etik gorako koefiziente bat. Errauste planta gehienek betetzen ez dutenez, eztabaida handiak eragin ditu formulak, baina gaur-gaurkoz efizientzia neurtzeko estandartzat hartzen den bide bakarra da.

Bada, BERRIAk aste honetan eskuratu dituen dokumentuen arabera, okerrak ditu Zubietako errauste plantaren efizientzia energetikoaren kalkuluak. Eusko Jaurlaritzako Ingurumen Saileko teknikari batek ere onartu du oker aritmetiko bat behintzat bazela txosten teknikoetan. Hala jakinarazi dute errauste plantaren ingurumen baimenen aurka helegitea jarria duten Zubietako herritarrek. Orain auzitegietan da kontua, eta epaileak ebatzi beharko du Zubietako plantari emandako ingurumen baimenek araudiak betetzen dituzten.

Nolanahi ere, oso justua zen Zubietako errauste plantaren efizientzia energetikoaren koefizientea: 0,65527. Balorizazio energetiko izatetik zabortegien pare egotera, 0,00528 punturen aldea baino ez zuen. Mugan, beraz. Aipatu oker aritmetikoaz aparte, bestelakoak ere badirela esana du, aspaldi, Gorka Bueno Euskal Herriko Unibertsitateko Ingeniaritza irakasleak. Hondakinak lehortzeko plantak erabiliko lukeen energia zenbatu gabe dago formulan, esate baterako. Antton Lete Gipuzkoako Hondakinen Kudeaketa sozietate publikoko zuzendariak ere aipatu ditu hutsuneak formularen kalkuluan, efizientzia energetikoa 0,64tik azpikoa dela baieztatuz.

Ehun eta arropak, «puztuta»

Beste datu bat erantsi du orain Imanol Azpiroz Gipuzkoako Hondakinen Partzuergoko aholkulariak: «Kalkulu horietan makillaje handia dago». Zubietako errauste plantak erreko lituzkeen hondakinen artean, txosten teknikoek aipatzen dute ehunak eta haien antzekoak %17 inguru izango liratekeela. Baina ehunak, arropak eta antzekoak hondakin guztien %3 izan ohi dira, normalean, hiri hondakinetan. Gertatzen da era horretako hondakinek indar kalorifiko handia dutela —alegia, beste hondakin batzuek baino energia gehiago askatzen dutela erretzen direnean—. Horregatik, erraustuko litzatekeen ehunen datua «puztuta» dagoela uste du Azpirozek, efizientziaren kalkuluari mesede egiteko: «Kalkulu teorikoa puztuta dago, eta, hala ere, 0,655 ematen du. Oso justu dago».

Beste arazo bat ere sumatzen du Azpirozek. Hondakinen bilketa selektiboak gora egingo balu —«adibidez, ontzi arinak eta papera gehiago bilduko balira sailkatuta»—, horrek esan nahiko luke errauste plantak erretzeko izango lukeen hondakinen indar kalorifikoa txikiagoa litzatekeela. Eta horrek, berriro, efizientziaren formulari kalte egingo lioke. Ondorioa argi du Azpirozek: «Gipuzkoako Hiri Hondakinen Kudeaketa Plan Integrala saldu dute balorizazio energetiko gisa, eta ingurumen baimen integratua ere hala eman diote, baina ez da balorizazioa». Frogatuko balitz, haren hitzetan, Zubietako planta ez dela efizientzia mailara iristen, «ondorio handiak» izango lituzke, ez bailitzateke egokituko Diputazioaren 2008ko hondakinen kudeaketa planera —plan hark errausketaren alde egiten zuen, baina «balorizazio» izan zitekeen heinean—. Plantaren ingurumen baimena berriz tramitatzen hasteko arrazoi nahikoa izan daitekeela ere uste du Azpirozek.

EAJrentzat, ez da okerrik

Ez du berdin ikusten Maria Eugenia Arrizabalaga EAJko legebiltzarkideak: «Ez dugu inola ere ontzat ematen proiektuaren eraginkortasun energetikoa zalantzan jartzea». BERRIAri azaldu dio txosten teknikoak egin zirenean «jokaleku ezberdinak» hartu zirela aintzat; alegia, hondakin kopuru ezberdinekin eta osaketa ezberdinekin egin zirela kalkuluak, efizientzia baieztatzeko. Ez du sinisten oker teknikoak egin zirenik, eta berretsi du zorrotz egin zirela neurketa guztiak. Bilduri leporatu dio «gezurretan» aritzea.

Edozein kasutan, eraginkortasun energetikoaren eztabaida argitzeko zailtasun handiak daudela azaldu du Gorka Bueno irakasleak. Hasierako kalkulu teorikoak beharrezkoak badira ere, plantak lanean aritu behar du efizientziaren formula egiaztatu ahal izateko; kalkulu errealak eta urte osoak egin behar direla zehazten du Europak. Hala egin zuten Zabalgarbirekin; 2005etik lanean ari zen planta, baina iaz aitortu zioten efizientzia maila. Buenok uste du, ordea, «tranpak» egiten zituztela; Zabalgarbiren kasuan, Eusko Jaurlaritzari eskatuak dizkio datu batzuk, formularen kalkulua zuzena den egiaztatzeko. Ez ditu datuak eskuratu oraindik, baina susmoa du Zabalgarbik «koefiziente arbitrario» bat erabili duela kalkuluan.

Efizientziari buruzko eztabaida horretan arauak betearaziko dituen organorik ez dagoela ikusten du, bestalde, Buenok. «Alemanian errauste planta mordo bat daude DM10 kategorian [zabortegien pare, alegia]». Hala ere, inork ez du agindu ixteko; lanean segitzen dute, nahiz eta lehiakortasun gutxiago duten efizientzia frogatua duten errauste planten aldean. Aldeak badira; esaterako, azken horiek laguntzak jaso ditzakete energia berriztagarria sortzeagatik, eta atzerritik hondakinak inporta ditzakete, efizientziarik ez duten errauste plantek ez bezala.

Zubietako errauste plantak efizientzia energetikorik ez lukeela frogatzeak zer ondorio izan ditzakeen, beraz, ez du argi Buenok. Baina zalantzarik gabe esan du hondakinak konpostatzea eta birziklatzea «askoz hobea» dela, eraginkortasunaren ikuspuntutik, erraustea baino. Alegia, hondakinetan dauden baliabideak hobeto baliatzen direla birziklatuz eta konpostatuz, labe batean erreta baino: «Errauste planten efizientzia energetikoa oso zalantzazkoa da, eta balioztatu egiten dutela esatea ez da argudio nahikoa».

Nolanahi den ere, ondorio bat behintzat argia da: ehunka milioi euroko azpiegitura bat eraiki liteke, eta urteetan lanean eduki, efizientea izango den seguru jakin gabe —Zabalgarbik zazpi urtez lan egin du, formula egiaztatu duen arte—. Efizientziarik gabeko errausketa hondakinak xahutzea dela argi esan du Europak. Ez legoke soberan hondakinen kudeaketari buruzko eztabaida alderdien arteko liskarretatik atera eta eremu teknikoagoan kokatuko balitz; efizientziari buruzko galdera argitzeko, besterik ez bada ere.

[zirikimillo]

Hazi ez; ezin eutsi

[2013-1-3, Berria]

Murrizketak: esatearen esatez maiztuta geratu da hitza. Urteko balantzea ez da dantzan hasteko modukoa: mendekotasunak dituztenek zailago dute laguntzak eskuratzea; gizarteratze errenta jasotzea gaitzagoa da; aldiz, merkeagoa da langileak kaleratzea; eta errazagoa, langabezia sariak galtzea; pentsioak ez dira gaurkotu; auzitegira jotzeagatik pagatu egin behar da; protesiak, aulki gurpildunak, larrialdietarako ez diren anbulantziak, eta botikak pagatu behar diren bezala; osasun arreta galtzeko beldurrez daude paperik gabeko immigranteak; Eguberrietako saririk ez dute jaso funtzio publikoko langileek, eta lanaldi luzeagoak dituzte; eta ikastetxeek, irakasle gutxiago ikasle gehiagorentzat...

Orain arteko mozketa gehienek gizartearen katebegi ahulenei egin diete kalte nabarmena: etorkinei, pentsiodunei, eriei, ikasleei, mendekotasunak dituztenei, langabeei... Eta kalera aterarazi ditu. Hiru greba orokor, eta elkarretaratze, manifestazio, era guztietako protesta... Nafarroan, %416 ugaritu dira murrizketen eta gobernuen erabakien aurkako protestak. Eta desordena publikoko delituak 2011n dagoeneko ugaritu egin zirela azaldu zuten fiskalek urteko bilanean.

Osasuna eta hezkuntza, mundu guztiarentzat; gizarte babesa, ahulenentzat. Oinarri horien gainean sortu eta hedatu zen ongizatearen gizartea pitzatze bidean doan seinaleak sumatzeko ere balio izan du joan den urteak. Erdi mailako klasearen ametsak urtzen hasi ziren urtea ere izan da; etxe kaleratzeak, horren adibide.

Maiek ez zuten asmatu munduaren akaberarekin. Edo agian bai, eta munduaren akabera ez da kataklismo batekin iritsiko, pixkanaka handiago eginez joango den pitzadura batengatik baizik.

Edozein kasutan, egoera ekonomikoak ez du denbora gutxian iraultzeko itxurarik. Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako lehendakariak esan du: bi urte eutsi behar zaio, egoera aldatzen hasteko. Berriki kooperatiba ezagun batek bazkideei emandako datuekin bat: bi urtez atzera jarraituko du ekonomiak, eta enplegua sortzen hasterako hamarkada joango da.

Barne produktu gordinaren hazkundean oinarritu den ekonomiaren ajeak dira: hazkunderik gabe, ekoizpenik ez, enplegurik ez, kontsumorik ez, finantzabideak lotzeko modurik ez, ordainketak egiteko ere ez... Epe luzerako argi gehiegi ez, eta motzerako bi errezeta ari dira ematen gobernuak eta enpresak: ikerketan eta berrikuntzan inbertitzea; eta esportatzea eta nazioartera irtetea. Mondragon Internacionaleko presidenteak esan zuen, orain bi hilabete: «Aberria egitea kanpora joatea da». Eta badoaz langileak: Perura, Marokora, Alemaniara, AEBetara, Turkiara... Immigrazioa eteten eta emigrazioa hazten hasi da, aspaldiko partez.

Hazkundea posible den, egingarri, komenigarri eta beharrezko ote den, ez da eztabaidatzen. Ezinbesteko jotzen da; baina hazkunde bedeinkatua sustatzeko ere eskuak lotuta dituzte administrazio publikoek, beren defizitak estali beharrez; eta ezin da aldi berean hazi eta eutsi. Madrilen ahotik, Europak agintzen du, erakunde publikoek gastua murriztu eta austeritatea ezarri behar dutela zehazteko. Eta PPko gobernuaren neurriei aurka egin dieten administrazioek galdu egin dituzte auziak. Egingo dituzte murrizketa gehiago; erakunde publiko guztiek aitortu dute, gehiegi zehaztu gabe. Hazkundea hitza auskalo, baina Murrizketak behintzat hiztegian ongi finkatuta gelditu da, puska baterako.

[zirikimillo]

Hegoak, eta osoak

[2012-12-2, Berria]

Laurogei urte badira Txirritak Ama Euskarari galdetu ziola zergatik zuen kopeta belztuta. «Aidian ezta errez ibiltzen ego-muturrak moztuta», erantzun zion amak semeari: «Pena aundiya daukan gorputza ezin liteke poztu-ta, / nola enitzan asarretuko oinbeste seme ostuta?». Lau alditan hogei hamarkada joan dira, baina Txirrita kexu zen, ja orduan, Ama Euskarak berrogeita hamabost urte zeramatzala negar batean. Ondorio beltza atera zuen: «Gure izkuntza maitagarriya sartu nai dute lurpian». 1932a zen. Euskaldunaren negarra ez dela gaur goizekoa!

Hegan ihesi joan ez zitezen, tradizioa izan da hegazti klase batzuei hego-muturrak moztea, oiloei adibidez. Alegia, hegan egiten ez uzteko, aski dela hegalen muturrak moztea; ez dela ezinbestekoa hegal osoak erauztea. Hegaztiak jarraitzen du hegalak izaten, baina ezin du hegan egin. Txirritak gaur zer kantatuko zuen ez da segurua, baina euskarari irudia hortxe utzi zion: hego-muturrak moztuta dauzkan hizkuntza bat. Eta gaur ere hala ez ote den...

Ematen du euskara zerbait badela, baduela onespen sozial bat, aurreratu duela zerbait. Alderdi politiko guztiek babestu dituzte euskaltegiak, esaterako —baina, oraindik, dirutza ordaindu behar da euskara ikasteko—. Legezko onarpena badu euskarak eremu batzuetan —baina, oraindik, administrazio publikoan lan egiteko baldintzen artean ez du garrantzizko pisurik, eta langile erdaldunak kontratatzen jarraitzen dute administrazioek—. Ematen du aurrera egin duela zenbait eremutan —baina, aurrekontuak moztean, galtzen hasten den lehen sailetako bat izan ohi da, oraintxe Araban ikusi den bezala—.

Txirritak hilzorian sumatu zuen euskara duela laurogei urte, baina ematen du ez dela hil oraindik. Bi kontu diferente dira, ordea, bizitzea eta oraindik ez hiltzea. Eta euskaraz bizi nahi dutenek bizi egin nahi dute, ez hilurren egon, atzo Donostian erakutsi zuten bezala. Gora egiteko, bizi nahia asetzeko, hegalaldiari ekiteko, hegalak behar ditu euskarak, eta osoak, «aidian» erraz ibiltzeko. Bi baldintza jarri ditu Kontseiluak: denek euskaraz jakitea eta euskara erabiltzeko aukerak erraztea. Horra bi erronka garbi hego-muturrak osatzen hasteko.

[zirikimillo]

Batzuetan ezin da ez inposatu

Ez zait inposaketa hitza gustatzen, ezta hitzak esan nahi duena ere, bistan da; adierazlea eta adierazia, biak suntsituko balira hobe. Baina batzuetan ezin da ez inposatu.

Inor egin nahi ez duen zerbait egitera behartzea oso gauza zatarra da. Eta kontra etor liteke, hori egia da. Inor noizbait behartuz gero, berak behartuko du besteren bat gero; hori ere posible da, eta gertatzen da. Boterearen jokoak dira. Agintzen duenak behartzen ditu besteak; instituzioetan; lantegietan; eta etxean ere bai.

Erabaki xume bat hartzea ere behartzea izan daiteke inoiz. Esan dezakezu: "Ez gara zinemara joango". Laguna behartzen ari zara zinemara ez joatera. Inposatu diozu zure nahia.

Batzuetan ezin baita ez inposatu.

Hizkuntzekin gauza bera gertatzen da. Lurralde batean bi hizkuntza (edo gehiago) hitz egiten direnean, bat gailentzen da beti. Gerta liteke hizkuntza bat esparru batzuetan gailentzea, eta bestea(k) beste esparru batzuetan -diglosia litzateke hori-; edozein kasutan, beti gailentzen da hizkuntza bat, ezinezkoa da bi hizkuntzek, aldi berean, leku guztietan, indar berdina izatea. Eta, horretarako, gainera, ezinbestekoa litzateke lurralde horretan bizi diren herritar guztiek bertako hizkuntza guztiak jakitea.

Aukeratzeko askatasuna izateko, jakin egin behar. Hizkuntza bakar bat dakienak beti berea inposatuko du. Gaztelaniaz (frantsesez) bakarrik dakitenak ez dira konturatzen horretaz, baina euskaldundak bai, ondo konturatu ere.

Eta hizkuntza bakar bat dakienak bertako beste hizkuntza (bitxi/txiki/arraro/ustez zail) hori ikasteko borondaterik/denborarik/asmorik/intzentiborik/dirurik/maitasunik ez badu, inposaketa horrek kolonizazio zantzuak hartzen ditu. Alegia: beti berea inposatzen jarraituko du, gainera ez duelako aldatzeko inolako motiborik.

Horretan gaude. Gaztelania beti izango da nagusi; hasteko, gaztelania dakitenak ez direlako jabetzen hizkuntza bat inposatzen ari direla; jarraitzeko, ez dutelako aldatzeko borondaterik ageri -30 urtean aldatu ez denak zergatik aldatu beharko luke orain bat-batean?-.

Egunero gertatzen da eta, agian horregatik, euskal hiztunek ez dute inposaketatzat hartzen; azken buruan, euskal hiztunek badakite gaztelaniaz edo/eta frantsesez ere. Hizkuntza aukeratzeko libre direla sinestu dute.

Euskal kazetariok egunez egun ikusten dugu zer den gaztelania inposatzen duten administrazio publikoekin lan egitea. Elebitasuna mantentzen dute paperezko oharretan eta agerraldi formaletan. Baina arazorik txikienaren aurrean hizkuntza bakar bat aukeratu behar badute dudarik gabe bidaltzen dituzte oharrak gaztelania hutsez. Denek ulertzeko hizkuntza den aitzaki horrekin, euskal kazetarioi erdara inposatzen digute administrazio publikoek.

Orain Gipuzkoako Foru Aldundiak jakinarazi du agerraldietan lehentasuna emango diola euskarari, eta itzultzaileak jarriko dizkiela erdal kazetariei. Urduritu egin dira haietako batzuk, "inposaketek" euskarari ez diotela mesederik egiten erantzun dute alderdi politiko gehienek.

Euskarari zenbat mesede edo zenbat kalte egingo dion neurtzea ez da erraza izango, baina bistan da administrazio publikoen erabakiek eraginak izaten dituztela hizkuntza ohituretan eta jarreretan. Gipuzkoako Foru Aldundiaren erabakiak ekarri du, adibidez, erdara hutsez jasotako gutun bat itzultzea Gipuzkoako herri bateko ikastola batek. Enpresetan ere, nabaritzen hasi dira aurrerantzean euskaraz ere jakin beharko dutela, administrazioarentzat lan egin nahi badute.

Batzuetan inposaketek horrelako gauzak ekartzen dituzte. Tabernetan tabakoa ez erretzea inposatu izanak ondorioak dituen bezala, ondorioak ditu hizkuntzaren gainean erabakiak hartzeak ere. Errazagoa litzateke alderdi guztiek babestuko balituzte neurriok; nekezagoa izango da alderdi guztiak kontra jartzen badira.

Alderdi politikoentzat errazagoa da izuaz baliatzea. Euskara zaila dela eta hizkuntzak ikasteak ez duela ezertarako balio haizatu dute bazterrotan -gaztelaniadunek pentsatzen dute Budapesteko herritarrek ere gaztelaniaz ikasi behar dutela, sekula ez alderantziz-. Frantsesa (gaztelania) jakitea derrigorra eta legez inposatua den bazterrotan, ez du inork gaztelaniaren (frantsesaren) inposaketaz hitz egiten. Inoiz ez. Alderdi abertzaleek ere ez; euskararen aldeko diskurtsoa kamustua dutela salatu du oraintxe EHEk. Madrilek laster ikertuko ditu euskararen inposaketak, baina abertzaleek ez dute inoiz salatzen erdaren inposaketa; agintzen duenak agintzen du eztabaidaren doinua ere.

Inposaketa bat da Gipuzkoako Foru Aldundiarena; baietz esan behar litzateke, onartu. Gainerako administrazio publikoek, publikoki ezer adierazi gabe, erdara lehenetsi eta inposatzea erabakitzen duten bezala erabaki du Gipuzkoako Diputazioak euskara lehenetsi eta inposatzea. Agintari guztiek inposatzen dute, erabakiak hartzen dituztenean, eta hartzen ez dituztenean.

Lurralde berean bi hizkuntza edo gehiago daudenean ez dago beste aukerarik. Ezin da ez inposatu, batzuetan. Aukeratu behar duenak hizkuntza batean edo bestean, goratu egingo du bat, zokoratu bestea.

Eta batzuetan ezin bada ez inposatu, galdetu behar da zer goratu behar den, eta zer zokoratu: nori egingo dio mesede inposaketa horrek? Ahulenari? Edo indartsuenari? Euskara ez inposatzeak zer esan nahi du? Erdara inposatzen jarraituko dutela administrazio publikoek? Alegia: euskal hiztunoi erdara inposatzea zilegi dela, baina erdal hiztunei euskara inposatzea ez?

Batzuetan ezin baita ez inposatu.

Gehiago dena: euskara ez badute inposatzen, luzera erdara inposatuko dute.

Euskarari kalte egingo dio inposatuta ezartzeak? Beharbada bai. Baina galdera garrantzitsuak dira beste hauek ere: zer lortuko genuke beti euskaraz egingo balute administrazio publikoek? Zer irabaziko dugu administrazio publikoek, aukerarik txikiena duten momentuan, erdaraz egiten jarraitzen badute?

Oraingoz, agerikoa hau da: erdarak inposatzeak ez dio inolako mesederik egiten euskarari. Euskarak urrats ausartak behar dituela lehenago ere esana du euskalgintzak.

Gipuzkoako Foru Aldundiaren erabakiak zer mesede eta zer kalte eragingo dituen, denborak esango du, beti bezala. Baina gauza segurua da ez dituela emango betiko emaitza berak. Eta betiko emaitzaz aseak gara honezkero euskaldunak, beti galtzen atera izan garelako.

[Albiste honi buruz Berria-n argitaratutako artikulu, iritzi eta eztabaidak jaso ditugu hemen]