ZIRIKIMILLO @zirikimillo - Tumblr Blog

Jostorratz baten ibilerak

Mundua globo aerostatiko bat balitz, euskal hiztunak jostorratz buru batean kabituko ginateke.

Milioi erdi bat hiztun gara, inork ez daki seguru zenbatek dakigun euskara. Estatistikak badira, baina estatistikek, beti, egiaren parte bat erakusten dute, beste parte bat itzalen eta galderen eremuaz utziz.

Euskaldunak ez dakigu zenbat garen. Eta batzuetan ez dakigu seguru ba ote garen ere.

Baina badakigu, konturatzen gara, mundua globo aerostatikoan doala, eta gu jostorratz buru bat baino ez garela.

Historian utzi ditugun lorratzak ere halaxekoak dira. Probatu jostorratz batekin lurra zulatzera. Hor dago zuloa, ikusten duzu? Halaxeko arrastoak uzten ditugu euskaldunok, munduarentzat ikustezinak.

Eta, gero, gertatzen da jostorratzarekin lurra zulatu zuen esku hura xahartu eta ihartzen dela, eta harekin desagertzen dela memoria ere.

Horrela gabiltza euskal hiztunok historian eta lurraren gainean. Ba ote garen jakin gabe; eta gure jostorratzak zer arrasto utzi dituen konturatu gabe.

Ehun urte badira Gerla Handia hasi zela. Orduko euskal hiztunok han ere izan ginen. Baina gaurko euskal hiztunok ez gara akordatzen.

Stanley Kubrick ezagutzen dugu, eta ikusi dugu Paths of glory. Baina ez ditugu leitu Jean Saint Pierre Anxuberro-k gerla tokietatik idatzi zituen kronikak.

Atzerritarrek berreraiki digute memoria, beste hizkuntza batzuetan.

Horregatik, Su zelaiak honek jostorratzaren arrastoak nahi ditu bildu. Gu ere han izan ginela azaldu: gu ere historiaren basatza hartan ginela galdu: XX. mendea izan den harakintza hartara gu ere ginela/gintuztela amildu.

Gerra den zentzugabekeria ere agerian nahi du jarri narrazio honek. Gerra guztiak baitira gerra zibilak, senideen artekoak diren neurrian, pertsona guztiak anai-arrebak garela onartzen dugun neurrian.

Eta Gerla Handia sarraski hutsa izan zen. Sarraski basati bat, XX. mendea gero izan den infernu militar eta konkistatzailearen atariko proba.

Jostorratz batek utzitako markak dituzue hauek, beraz. Jostorratz txiki batenak, zauri sakon eta luzeetan.

Balioko al digu zerbait ikasteko.

Uko baten arrazoiak

Euskadi literatura saria eman diote SU ZELAIAK nobelari, nahiz eta lehian parte hartzeari uko egin nion ekainean, sarietarako hautagai zela jakin bezain pronto.

Ez dut sestrarik sortu nahi erabaki honekin; neure kontzientziak agindutakoa egin, besterik ez. Euskadi sarien epaimahaiko idazkariari ekainean, gutun bidez, bidali nizkion lehian parte ez hartzeko argudioak eta arrazoiak. Ez dut besterik eransteko. Gutun hartan eman nituen ukoaren arrazoiak, eta orain publiko egitera behartuta sentitzen dut neure burua:

Kaixo,

Jaso dut gutuna, non jakinarazten didazuen SU ZELAIAK nik idatzitako liburua 2015eko Euskadi Literatura Sarietarako hautagai aukeratu duzuela. Aitortu behar dizuet ustekabeko handia izan dela niretzat, inondik inora ere ez bainuen espero halakorik gerta zitekeenik ere. Baina gogoetan aritu naiz, eta eskatu behar dizuet, arren, Sarietatik kanpo uzteko liburua, ez baitut nahi lehiaketan parte har dezan. Lehenbailehen jakinarazi nahi nizuen erabaki honen berri, epaimahaiko kideei ahalik eta lan gutxien ematearren. Ez dut uste liburu honek irabazteko aukera handirik duenik, baina hala balitz ere, ez dizuet debaldeko buruhausterik sortu nahi, eta nahiago dut hasiera-hasieratik lehiatik kanpo uzten baduzue.

Joan den maiatzean 111 Akademiaren saria jaso zuen SU ZELAIAK liburuak. Egia aitortu behar badizuet, ez dizkit kontraesan gutxi sortu. Sekula ez dut literatur lanak ebaluatzeko epaimahai batean parte hartu, eta uste dut guztiz lan nekeza dela. Estilo, gai, aukera literario hain ezberdinak dituzten lanen artean bakar bat aukeratzea eta urteko onentzat izendatzea guztiz lan ezinezkoa iruditzen zait. 111 Akademiaren sariari baiezkoa eman banion, izan zen irakurleek banatzen dutelako sari hori, batetik, eta diru saririk ez duelako, bestetik. Baina gainerako finalistekin hain boto gutxiren aldea izan zuela jakiteak ezinegona ere sortu zidan bestalde. Zein irizpidek erabakitzen du, azkenean, liburu bat gailurrera eramatea, eta beste batzuk lokatzetara kondenatzea? Aitortuko dizuet saria ez jasotzeak lasaiago utziko zizkidala barrenak.

[Gutun hartan aipatu ez nuen eranskin bat gehitu nahi dut hemen: literatur lehiaketetan parte hartua naiz lehenago, baina uste dut sariak eta sariak daudela, eta denak ez direla berdinak. Lehiaketa batera nor bere borondatez aurkeztuz gero, kontraesanak kontraesan, eta emaitza azkenean subjektiboa izango dela jakinik, baldintzak eta ondorioak onartzen ditu norberak. 111 Akademiaren saria guztiz bestelakoa iruditzen zait; irakurleek bozketa zabal baten bidez ematen dute, eta horrek aparteko ezaugarriak ematen dizkio sari horri. Baina parte hartu izan dudan lehiaketetan, epaimahaia hiru-lau-bost lagunek osatzen dute, eta askotan boto bakar baten aldeagatik ebazten dira. Euskadi sariek, berriz, ez dute egilearen parte hartzea eskatzen, ez aurretik sariaren baldintzak onartzea ere. Ez zait iruditzen sari eta lehiaketa guztiak konparatzeko modukoak direnik, baina sariketa edo lehiaketa batean parte hartu dudan bakoitzean gelditu zait desosegu moduko bat].

Literatur kanona halako lehietan ebazteak eta nire lana ezagutarazteko beste batzuk isilarazi beharrak deseroso sentiarazten nau. Euskadi literatura sariek badute osagai mediatiko handiago bat, gainera, eta ezin dut ahaztu diru publikoz lagundutakoak direla, bestalde. 111 Akademiaren sari harekin bizitu nuen desosegua biderkatuko litzaidake parte hartuko banu. Horregatik eskatu nahi dizuet lehiatik kanpo uzteko.

Bestalde, pentsatzen dut literatura lehiaketak egiteko beste modurik badela. Adibidez, urtean argitaraturiko dozena bat edo dozena erdi bat liburu (adibidez) nabarmentzea egokiago eta eraginkorrago ikusiko nuke, liburu horiei ezinbestekoa zaigun kritika bat eginez gainera, urtero liburu bat irabazle bakar eta nagusitzat eman gabe. Uste dut era horretako aipamen batek (ezen ez sariak edo lehiak) literatur sistemari mesede gehiago egingo liokeela, urteko liburu onena aukeratzen ibiltzeak baino. Lehiatik aterata, iruditzen zait badirela literatur produkzioa eta sormena eta egileak sustatzeko bestelako bideak eta aukerak. Sarien tresna motz begitantzen zait, eta trabagarri.

Horrekin batera, eskertuko nizueke gogoeta hau partekatuko bazenute dagokion lekuan: diru publikoa erabiltzea liburu baten egilea saritzeko ez zait bitarteko egokiena iruditzen euskarazko sormena sustatzeko. Saiatuko naiz azaltzen. Euskarazko sortzaile gehienek badakite sekula ez direla biziko beren sormen lanetik; merkatuaren arauek agintzen gaituzte, eta merkatua ezdeusa da euskal sortzaileak hartatik bizi daitezen. Beraz, euskarazko sortzaile gehienek badakite bestelako ogibide eta lanetan aritu behar dutela, eta sortze lana bigarren mailako edo denbora libreko jarduera bat izango dutela. Zorte handiarekin, euskal idazle arrunt batek beharbada hilabeteko soldata bat lortuko du liburu bat argitaratzearekin. Zorte handiarekin. Ez dut hemen antzerkilariei eta musikariei buruz hizketan hasi nahi, baina haien egoera ere penagarria da.

Hortaz, euskarazko sormena bultzatu nahi bada, ezinbestekoa da bestelako neurriak erabakitzea eta sortzea. Urtean behin egile bati milaka euro batzuk ematea ez da aski, inondik inora ere, sormena sustatzeko lana egintzat jotzeko. Horregatik ere, ez dut indartu nahi eredu hori, sariotan parte hartuz. Diru publikoarekin sormena sustatu nahi bada, uste dut badirela tresna hobeak, eta boteprontoan okurritzen zait, adibidez, sortzaileentzako estatutu fiskal bereziak sortzea edo pizgarri fiskalak sortzea izan litekeela aukera bat. Demagun: aurten liburua argitaratuko duten egileei, zerga deklarazioa egiterakoan, hainbesteko diru bat itzultzea. Edo langabezian direnentzako laguntza bereziak sortzea. Ez luke arazoa konponduko inondik inora ere, baina, pizgarriak ematekotan, urteko diru laguntza bakar bat pertsona bakar bati ematea baino demokratikoagoa eta eraginkorragoa iruditzen zait, liburu baten eta bestearen arteko kalitate literario eta estetikoa ebazteko lan nekezetan hastea baino.

[Beste eranskin bat egin nahi diot gutun hari puntu honetan: boteprontoan eman nituen ideia batzuk ziren horiek, baina ez nuen esan nahi justu hori egin behar dela, baizik eta uste dudala badirela bide gehiago, oraindik pentsatuak eta landuak ez dauzkagunak, euskarazko sormena bultzatu nahi bada. Obra pubilkoa sustatzeko administrazioek ahalegin handiak egiten dituzte, eta enpresek pizgarri fiskal handiak dituzte... Bada, zergatik ez aplikatu logika bera, edo antzekoak, euskarazko sormena sustatzeko? Literatura sari nazionalen eredua inguruko hizkuntza hegemonikoek darabilten ereduaren parte bat da, eta ez dut uste gure hizkuntza txiki, gutxiagotu eta ez-normalizatuari ongi egokitzen zaizkionik].

Adierazten saiatzen ari naizena esplikatzea lortuko nuelakoan, eta nire erabakia ulertuko duzuelakoan, adeitasunez agurtzen natzaizue.

---------------------------------------------------

Horraino ekainean sarietako epaimahaikideei igorri nien gutuna, eta honaino, neure aldetik, sariei buruz esateko ditudanak.

Ez da hau desio nuen egoera, baina, besterik ezean, balioko al du eztabaidan eragiteko.

Errukirik gabe

Estatuak eta Kapitalak ez dute errukirik, ez dute damurik.

Boterearen gosea da: lurrak, lehengaiak, dirua eskuratzeko eta menderatzeko, Estatuak eta Kapitalak ez dute errukirik, ez dute damurik, pertsonak hiltzeko, hankapean hartzeko.

Boterea jokoan dagoenean, bost axola zaizkie pertsonen biziak Estatuari eta Kapitalari.

Gerra esaten zaien krimen legal eta antolatu horien bidez milioika pertsonen biziak sakrifikatzeko ez dute beldurrik, ez dute erruduntasun sentimenduaren mikorik ere.

Gerretan helburu taktiko bihurtzen da pertsonak hiltzea, Estatuaren eta Kapitalaren bedeinkazioarekin.

Beti galdetu izan diot neure buruari nola den posible armagintza jarduera ekonomiko legal bat izatea, nola den posible gerrak nazioarteko legeen arabera arautzea, nola den posible delitu bat --hilketa-- legezkoa eta betebehar patriotikoa bihurtzea gerretan.

Izan ere, ez da engainatzeko kontua: jendea hiltzeko ekoizten dira armak; eta jendea hiltzeko egiten dira gerrak.

Zergatik?

Estatuak eta Kapitalak ez dutelako errukirik jendea hiltzeko.

Boterea da: lurrak, lehengaiak, dirua, jabetza... zanpaketa. Estatuak gerraren gainean fundatzen du bere agintea, Kapitalak gerraren gainean funtsatzen du bere hazkundea.

Eta gu ere, irabazi eta galdu genituen/ditugun gerra horien seme-alabak gara: gerraren ankerkeria ezkutatzen da gure zibilizazioen eta gure pribilegioen oinarrian.

Eric Hobsbawn historialariak esana da: «Sarraskiaren aroa inauguratu zuen 1914ak».

Arrazoi askorengatik, gerra modernoen aita izan baitzen Gerla Handia --aita, ezen ez ama--. Gizonezko populazioa masiboki gerra egitera behartu zuten lehen aldietako bat izan zen, ondorio dramatikoekin: milioika gizonezko hil --zaurituak eta elbarrituak kontatu gabe--, eta guztiz suntsitu zituzten familiak eta herriak.

Estatuaren, Armadaren eta Kapitalaren begietara, peoi hutsak bihurtu ziren gizonak eta populazio zibila, gerrarako abereak; nahi beste ordezka zitezkeen zenbaki hutsak; piezak.

Ezin da ulertu, bestela, Gerla Handia izan zen deshumanizazio totalaren antzerki hark lau urte baino gehiago irautea, sarraski hura gerarazteko modurik ez aurkitzea lehenago.

Gero XX. mendea izan zenaren eta gaur XXI. mendea denaren haziak jarri zituen Gerla Handiak, eta gerrarako teknologia modernoen probalekua izan zen gainera: lehen tanke itxurakoak, hegazkinen erabilera militarra, gerra kimikoa, armagintzaren ikerketa eta garapena... Ordura arte inoiz ezagutu gabeko basakeriaz aritu ziren armada guztiak, ordura arte inoiz ezagutu gabeko suntsipena eraginez.

Eta Gerla Handia izan zen Estatuen eta Kapitalaren ankerkeriaren antzoki horren erdi-erdian, euskal herritarrak. Gerla Handia ikaragarrizko drama izan baitzen Ipar Euskal Herrian: 21 eta 48 urte arteko gizon gutxiz gehienak altxatu zituzten gerrarako, su zelaietan horietatik 6.000 hil ziren gutxi gorabehera, eta doblea edo gehiago zauritu eta elbarritu.

Drama bat, hortaz, hurrengo belaunaldiak guztiz markatu zituena, ondorio sozial eta politiko sakonak eragin baitzituzten gerrak eta gerraosteak: euskal herritarrak Frantziako «aberri handiari» lotzeko, sufrimenduan bat egiteko, Frantziaren mugak finkatzeko, populazioaren hizkuntza frantsesteko... balio izan zuen Gerla Handiak, besteak beste. Artean guztiz osatu gabea zen Estatuari batasun nazionala indartzeko giharra eman zion gerrak.

Aldi berean, irabaziak handitzeko bitarteko izan zen gerra Hego Euskal Herriko enpresa askorentzat, nola meategietan, hala itsas merkataritzan eta armagintzan ari zirenentzat bereziki.

Eta, halere, zeinen gutxi idatzi dugun gerrari buruz, zeinen gutxi, 14ko gerrari buruz.

Neure kaburako, askotan pentsatu dut 36ko gerrari buruz ikaragarri idatzi dugula, baina Hegoaldearentzat 36ko gerra izan zena bezain tragikoa izan zela, gutxienez, 14ko gerra Iparraldearentzat.

Eta, zoritxarrez, gainera, 14ko gerrari buruz dakigun gutxia kanpotarrek kontatu digute. Grafikoki esateko: Paths of Glory ezagutzen dugu, baina ez dugu arrastorik ere nor izan zen Jean Saint-Pierre Anxuberro.

Beraz... erronka jarri nion neure buruari: 14ko gerrari buruzko nobela bat idaztea, gerraren ankerkeria eta gordinkeria guztia agerian jartzeko, eta euskal herritarrek gerra hartan izan zuten lekua erakusteko.

Ez da lan erraza izan.

Dokumentazio lanerako, zorte handia da artxibo asko informatizatuta egotea, eta garaiko kronikak zuzenean idatzi zituzten soldaduen testuak edukitzea. Hor dira Saint-Pierre, Zerbitzari, Jean Etxepare, Eskualduna-ko kronikak, gerraosteko bertso eta kontakizunak... Eta Frantziako zein Alemaniako literaturan aski luze jorratutako gaia izan da gainera, gurean ez bezala.

Datuak eta xehetasunak biltzea lan luzea baina aldi berean samurra izan da beraz.

Problema ez zen hori. Problema zen nola kontatu asmatzea.

Dokumentazio lanak urte pare bat hartu zizkidan, baina gero, idazten jarri, eta ez nuen ahotsa aurkitzen, ezin nituen pertsonajeak aukeratu, istorio bat garatzeak beste asko ahanztea zekarrelako...

Gainera, alde batetik, sentitzen nuen Gerla Handiari buruz asko esan dela dagoeneko, garaiko testigantza horietan kontatua dagoela asko; baina, beste alde batetik, konturatzen nintzen testu horiek ez direla batere ezagunak, oro har ez dakigula ezer Gerla Handiari buruz, eta dena esateko dagoela.

Tentsio eta borroka handiak izan ditut neure buruarekin horregatik. Etsiak jota ibili naiz; alferrik ari nintzela sentitzen nuen maiz; zertarako eta zeinentzako ari ote nintzen galdetzen nion neure buruari... Hamaika alditan hasi eta hamabi alditan utzi dut proiektua, asmatu ezinik, ahotsa aurkitu ezinik. Ezin da konparatu, baina gerra handi bat izan dut neure buruarekin, zinez.

Azkenean iaz konbentzitu nuen neure burua. Gerra hasi zenetik ehun urte aurten beteko zirela konturatu nintzen, eta jabetu nintzen Frantziak berriro bere kontakizuna egingo zuela, egiten hasia zela.

Eta erabaki nuen historia hau, istorio hauek, kontatu beharrekoak nituela, beharrezkoak direla geure iragana eta beraz geure burua hobeto ezagutzeko, beharrezkoak direla bizi garen munduaz gogoeta egiteko. Geuk egin behar dugula geure iraganaren kontakizuna.

Eta konturatu nintzen, gainera, ezin nuela espero beste batzuek egitea lan hori nire partez, baliatu eta agertu behar nuela bildua nuen informazio hori guztia. Egin behar nuela, beraz; orain, edo sekula ez.

Historiografian, literaturan, kazetaritzan, literaturaren historian... bete gabeko zulo asko ditugu, eta horietako bat da 14ko gerrarena. Horregatik, saiatu naiz kontakizun poliedriko eta dialektiko bat egiten; saiatu naiz euskal herritarrek gerra hartan bizi izan zutenaren ahalik eta mosaiko zabalena eskaintzen.

Gerraren ankerkeria erakutsi nahi nuen, irakurlea gerrara eraman nahi nuen. Baina erakutsi nahi nituen gerraren beste ondorioak ere: familia desegituratuak, emakumeen bakardadea, hondamen soziala, Elizaren indarra, ekonomian izan zuen eragina... Horregatik, lau atal nagusi ditu liburuak: gerraren egunerokoan lurperatu nahi gaituzte bigarren eta laugarren atalek, eta atzeguardiako egunerokoa agertu nahi dute lehen eta hirugarren atalek.

Gerra aurreko, bitarteko, ertzeko, aldameneko, ezker-eskuineko, goi eta beheko ahalik eta xehetasun gehienak kontatu nahi nituen. Horregatik, istorio eta pertsonaje txiki asko jarraituko ditugu lehen atalean. Atal horretan agerturiko berrogei bat soldaduren saldoa jarraituko du bigarren atalean; alegia, «sarraskiaren aroaren» peoien saldo hori segituko dugu hondamendiaren xendetatik. Hirugarren atalean permisione batekin itzuliko diren soldaduekin ezagutuko dugu gerra hasi osteko Euskal Herri hori zertan den. Eta gero eta bakanagoa den soldadu saldo hori berriz ikusiko dugu su zelaietan laugarren atalean, Verduneko batailatik aurrera.

Niri gustatzen zait pentsatzea inbutu baten gisakoa dela liburuaren egitura.

Egitura berezi horrekin, estiloak oso bizia izan behar zuela pentsatu nuen. Eta horretan saiatu naiz. Etenik gabe errepikatu diot neure buruari «Mikel, zuzenean joan hadi harira».

Saiatu naiz ahalik eta itzulinguru gutxienekin kontatzen, hortaz, arnasketa oso biziko estilo bat erabiltzen, batez ere gerra pasarteetan, irakurlea hatsik gabe eramateko gertakizun batetik hurrengora.

Ito gabe, baina itolarria sentiarazteko asmoz.

Gerretan izaten dira pasarteak eta pausa tarteak ere, baina, jeneralean, obuskadek ez dute pentsatzera gelditzeko denbora askorik ematen, eta pertsonek ez dute balio liburuaren azalean ageri den zamari horrek baino askoz gehiago --bide batez, eskerrak eman nahi dizkiot Unai Iturriagari, azal ezin egokiagoa asmatu diolako liburuari--.

Hori agertzen saiatu naiz kontatzeko moduarekin, hizkerarekin eta egiturarekin. Irakurleari dagokio epaitzea orain.

1914ko agorrilaren hasieran gaude, beraz.

Ipar Euskal Herriko herri guztietako elizetan, baita herri txikienetako elizetan ere, dandaka hasi dira ezkilak.

Batzuek badakite gerra hotsak direla, beste batzuek oraindik ez.

Laster, inoizko gerrarik ankerrenetako batean lurperatuko da gizonezko belaunaldi oso bat.

Gehienek uste dutena, aste batzuetan edo gehienez ere hilabete batzuetan amaituko dela gerra eta frantsesek aise menderatuko dituztela alemanak, ameskeria huts bihurtuko da egunak, hilabeteak, urtaroak... bata bestearen atzetik erori ahala.

SU ZELAIAK honek sarraski haren erdian jarri nahi gaitu; jeneralentzat zenbakiak baino ez diren soldadu horien eta haien senide eta lagunen aldamenean.

Soldadu horiekin abiatuko gara gerrara, eta haiekin hilko gara.

Errukirik gabe.

Zabortegiak, zibilizazioaren neurri

Zabortegiak beharrezkoak dira: ez dira desagertuko. Problema ez da hondakinak tratatzeko modua. Problema da hondakinak sortzen ditugula. Eta hori baino lehenago, problema da nola (eta zenbat) kontsumitzen dugun, eta nola ekoizten diren produktuak (hondakin izango diren plastiko-paper gehiegirekin). Ez dago legerik enpresak behartzeko jakien produkzioan bilgai gutxiago erabiltzera. Ez dago beste kontsumitzeko eta bizitzeko plan orokorturik (esperientziak badiren arren). Hori da instituzio gehienen politika nagusia hemen: ez dute abiatzen hondakinen sorrera prebenitzeko eta gutxitzeko politika integral eta orokorrik (kanpainak soilik, gehienetan). Hortaz, hondakinak egongo dira, eta zabortegiak beharko dira. Ez da beste aukerarik. Horien ezean, hondakinen bilketa selektiboa handitzea da bide bakarra. Atez atekoa da horretarako moduetako bat, baina horrekin ere, iskanbilak. Hortaz, hondakinak egongo dira, eta zabortegiak beharko dira. Hondakinen prebentzioan urrats errealik egiten ez duten instituzioak eta bilketa selektiboaren aurka egiten duten herritarrak dauden artean, hondakinak egongo dira, eta zabortegiak beharko dira, beraz. Errausketaren alde egiten bada ere, zabortegiak beharko dira, erraustutako zabor hori jasotzeko, dena ez delako deusezten (Zabalgarbik 25.000 tona errauts eta zepa toxiko inguru sortzen ditu urtean). Eta prebentzioan eta bilketa selektiboan urrats handiak egingo balira ere, zabortegiak beharko lirateke, halere. Zabortegiak beharrezkoak direlako. Baina zabortegi klaseak eta klaseak daude. Errauste plantetako hondakinak jasotzen dituztenak dira arriskutsuenak, eta mantentzeko garestienak, zaborra erretzearen prozesuan sortutako gai kimiko, arriskutsu eta kutsakorrak zaintzeko neurri bereziak behar direlako. Beste zabortegiek ere badituzte arriskuak, metano isuriengatik eta lixibiatuengatik batez ere. Baina adi, matematikak errazak dira eta: zenbat eta bilketa selektiboa handiagoa, orduan eta zabortegiak txikiagoak; zenbat eta materia organiko gehiago birziklatu, orduan eta metano, usain eta lixibiatu gutxiago; zenbat eta gehiago tratatu hondakinak (zabortegira bota aurretik), orduan eta arrisku gutxiago. Laburtuz, hiru aukera nagusi daude: 1) Kontsumo eredua aldatuz, prebentzioan eraginez, hondakin gutxiago sortuz, bilketa selektiboa handituz eta bildutako hondakinen tratamendua hobetuz, arrisku eta tamaina txikiagoko zabortegiak izango ditugu; 2) Zenbat eta urrats epelagoak egin aurreko oinarri horietan, orduan eta zabortegi handiago eta arriskutsuagoak izango ditugu; 3) Beste aukera da erretzea, eta tamainan ez hain handiak baina arriskutan handiagoak izango ditugu zabortegiak. Zabortegiak, zer nahi duzu esatea ba? Zibilizazio honen parte dira. Zabortegiak nolakoak, halakoxea delako zibilizazioa.

Igeltsero baten teoriak

Dokumentala bost haizeetara zabaldu zenetik, hara eta hona dabil (dabilkite). Traje beltza, zapela, eta foulard gorria; anarkisten bandera zaharraren oihartzun bat soinean. 83 urte, eta bastoi bat. Ez du makulu handirik behar, hala ere: lezioa ikasita dauka Lucio Urtubiak, eta mantra bat bezala errepikatzen du “borroka” hitza (“borroka bizitza da, borroka maitasuna da, borroka dena da”).

Ikasitako esaldiak darabiltza (“Nafarroa, krimenaren aberria”; “Guk ez genuen ez alpargatarik, ez ogirik”; “Ni ez naiz goseak hil beharrean ibilitako bat besterik”; “Kriminal handi bat izan behar nuen nik, egin ziguten guztia mendekatzeko”). Etenik gabe errepikatzen dituen mantrak. Harvarden, Murchanten, Sorbonan, Deustun… eta ostiral iluntzean, Donostiako Kortxoenean.

Teoria handirik ez espero. Leitutakoetatik baino gehiago, bizitakotik hitz egingo dizu Lucio Urtubiak. Berak aitortuko dizu ekintzarako “inuxente samarra” izan behar dela; zenbat eta gehiago jakin, orduan eta zailagoa dela ekitea. Eta zerbait bada, ekintzailea izan da Lucio Urtubia. Eta da oraindik. Utopiaren igeltsero bat.

Baina praxisaren apologia horren azala urratuta, azpian badauzka gutxieneko oinarri teoriko sendo batzuk. Ostiraleko saioan, Kortxoenean, zer egin behar litzatekeen, nola egin behar litzatekeen… aholku eske galdetzen zioten entzuleek. Erantzunak, sinpleak, baina oinarri sendokoak.

Hitzaldi luze askok baino gehiago esplikatzen du, batzuetan, anekdota xume batek: Ciudad Realen (Espainia) hitzaldi bat eman ostean, CNTren egoitza batera eraman zutela, eta, han, gazteek oso kezkatuta hitz egiten ziotela enpleguarengatik, enplegu faltarengatik.”Zer espero duzue, Zapatero etortzea lanpostuak ematera? Sortu! Sortu zuek!”. Orain berri deitu diote gazte haiek, kooperatiba bat sortu dutela esateko.

Sindikatuak eta mugimendu sozialak eskubideak aldarrikatzen eta eskatzen, erregutzen dabiltza aspaldian. Ez da Lucioren bidea. Ez da anarkisten espiritua. Ez da ekintzaileen estiloa. Egin, egin behar da. Urtubiaren beste mantra bat: “Egiten duguna gara”. Lana nahi bada, lana sortu behar da; jan nahi bada, jatekoa sortu; etxeak nahi badira, etxeak egin…

Hitzaldi luze askok baino gehiago esplikatzen du, batzuetan, galdera sinple batek: “Zer diferentzia dago ezer egiten ez duen anarkista baten eta ezer egiten ez duen apez baten artean?”.

Ikasitako esaldiak darabiltza, han eta hemen errepikatzen dituenak; baina zertarako gehiago, esaldi horiek dena laburbiltzen badute? “Nahi duten guztia emanda ere, batzuek ez dute ezer egiten, eta beste batzuek dena egiten dute ezertxo ere eduki gabe”.

Hitz bakar bat ere erabili zitekeen Lucio Urtubiaren hitzaldia laburtzeko: egin. Bina pista gehiago ere eman zituen: “Ez dira erregimentuak behar. Jarri talde txikietan, lau, sei, hamar lagun, eta egin zuen lanak”. Sinplea bezain argia.

Eta fanatismorik gabe. Enpresak sortzeagatik kritikatu izan dute; anarkisten erakundeetatik aparte ibiltzeagatik; ezkontzeagatik… “Nahi dudana egiten dut nik. Horregatik naiz anarkista”, esaten du dokumentalean. Gobernuak kritikatuko dizkizu, “terroristak” eta “kriminalak” direla guztiak; baina gobernu batek lagundu nahi badu, zerbait ona egiten badu, zergatik ez den onartu behar galdetuko dizu. Aberastasuna pilatzea kritikatuko dizu, baina ez dagoela aberastasunaren kontra esanez (miseria ezagutu duenaren posiziotik). ETAkoak lagunak dituela, baina ez dagoela ados bide horrekin (“badakigu hortik ez goazela inora”).

Adibide bat, beste bat: ostiralean galdetu zioten militante batek kartzelatik ateratzeko barkamena eskatzea zer iruditzen zaion; eta erantzun zuen Bakunin ere makurtu zela, ez zezaten urkatu, gero kartzelatik eskapo egiteko. Bizitzea baita lehen baldintza gauzak aldatu nahi badira. Kartzeletako ateak ireki (anarkisten aspaldiko beste desio bat), eta kalean bizi ahal bada. Eta egin. Saiatu. Hanka sartu, eta berriro hasi.

Bizitzaren master iraunkorrak irakatsi diona: talde txikiak, handikeriarik gabe, dogmarik gabe, fanatismorik gabe, eginez, eta eginez, eta berriro eginez. Eta errespetua eta ardura, oinarrizko bi hankak: “Anarkismoa ardura da”.

"Ez dago ezer ezinezkorik". Munduko banku handienetako bat belauniko jarri zizun 83 urteko aitonak esan dizu. Sekula pentsatuko ez lituzkeenak egin ditu, sekula pentsatuko ez lituzkeen lekuetara iritsi, sekula pentsatuko ez lukeen jendea ezagutu. "Ez dut ezer sinisten baina dena sinisten dut". Horregatik. Dena baita posible, dena alda bailiteke: "Liburu batek edo enkontru batek zure bizitza alda dezake hurrengo goizerako".

Saiatu egin behar.

#lucio urtubia #anarkismoa #kortxoenea #donostia

Aldaketa haizea dabil

Hizketa gozoa eta jantzia du David Fernandezek, Kataluniako Parlamentean CUPeko ordezkari denak. Kataluniako independentzia prozesuari buruz, kontraesanei buruz eta gatazka sozialei buruz aritu zen solasean larunbat eguerdian Hernanin. Ostiralean Elgoibarren, eta larunbat arratsaldean Etxarri Aranazen ere aritu zen; hiru hitzaldi pausatu, egun eta erdi eskasean. Batera eta bestera dabil Fernandez azken urteotan, atseden handirik gabe, eta horren erakusle izan du azkeneko bisita hau.

Lur Etxeberria Iradi EH Bilduko legebiltzarkideak aurkeztu zuen Fernandez, azalduz euskal herritarrak hamaika bider izan direla Katalunian elkartasun eske, eta hamaika alditan hartu eta lagundu dituela Fernandezek. Aski ezaguna da, beraz, Euskal Herrian, eta sumatu zen hori Hernaniko hitzaldian; 80 bat lagun elkartu ziren solasaldira, eta “David agurtzera etorri naiz” esaka sartu ziren haietako asko Santa Barbara elkartera. Detailea ez baita xumea, haietako denen izenak oroitzen dituela erakutsi zuen Fernandezek.

Izenak ez ezik, datuak gogoratzeko ere ahalmen ikaragarria duela nabarmen gelditu zen. Ordu erdi inguruko sarrera egin ondotik entzuleen galderak erantzuten aritu zen: garraio publikoaren egoera, uraren pribatizazioa, gatazka soziala, historia gertukoa eta urrunekoa… Bertsolariak bezala, paperik gabe aurrean, galderak gozo erantzun zituen, datuak, aipuak eta gogoetak ugari harilkatuz.

Argazkia: Xabier Letona

1898an Kuba bezala

Hitzaldia laburtzea erraza ez bada ere, ahotan hartu zuen iraganeko pasadizo honek labur dezake Kataluniako egoera: 1898an Kubak independentzia aldarrikatu zuen, aldebakartasunez; handik hamar egunera, Madrilgo gorteek autonomia estatutu bat eskaini zioten. Berandu, trakets, dena galtzear zuenean. “Eta orain ere seguru nago halako zerbait gertatuko dela”, adierazi zuen Fernandezek: “Etorriko dira ez dakit zer erreforma edo fiskalitate eskumenak edo… eskainiz”.

CiUk “behartuta” hartu du galdeketaren bidea, hala uste du Fernandezek. “Aurrean jarri dira, aurretik eraman ez ditzaten”. Edozein moduz, galdeketa egin arteko “ibilbide orria” adostua dagoela argitu zuen. Hala ere, azaldu zuen Espainiako Gobernuak galdeketa debekatuko duela, seguru dagoela, eta debeku horren aurrean zer egingo duten ez dutela adostu eta erabaki.

"CUPek argi dauka galdeketa egin beharko litzatekeela hala ere. Burujabeak gara, ez dugu inoren baimenik behar". Proposamenak eta egoerak "irekita" daudela erantsi zuen, onartuz debekuen aurkako desobedientziak ez duela tradizio handirik Katalunian eta CUPen proposamen horrek beharbada ez duela herritarren babesik izango. "Egoera irekia dago, nolanahi ere, eta hori ona da".

ANC Kataluniako Asanblada Nazionalak zer joera hartuko duen garrantzitsua izango dela erantsi zuen. ANCk “kuxinarena” egin du batzuetan eta “tentsatzailearena” besteetan, Fernandezen hitzetan. Aurrerantzean, seguru asko, “tentsatzailearena” egitea egokituko zaiola eta, neurri batean, hurrengo urratsak baldintzatuko dituela adierazi zuen.

400 enpresariak, eta “metaprozesua”

Independentzia prozesuarekin CUPek dituen kontraesanak aitortu zituen Fernandezek. Felix Millet enpresari katalanaren esan bat ekarri zuen gogora: “400 inguru gara, eta beti berak”. Independentzia prozesuaren barruan enpresari horiekin eta haien nahiak islatzen dituzten alderdi politikoekin aritzearen kontraesana onartu zuen Fernandezek, beraz. “Baina halakoak behar dute izan burujabetza prozesuek, ez dago beste biderik”.

Kontraesan horri gehitzen zaio beste bat: independentzia prozesuak Katalunia soilik hartzea eta Herrialde Katalanak (Valentzia, Balear Irlak eta Iparraldea) bazter uztea. “Zuek Nafarroarekin argiago duzue hori; hemen halako prozesu bat egitekotan Nafarroa ere agendan egongo dela argi dago”. Valentzian eta Balearretan egoera “oso bestelakoa” dela eta oraingoz independentzia prozesutik kanpo gelditu beharko dutela erantsi zuen.

"Ateak eta leihoak irekita izango dituen independentzia bat izan beharko du", zehaztu zuen, etorkizunean Herrialde Katalanetako beste lurraldeek ere estatu berriarekin bat egiteko aukera izan dezaten, horretarako baldintzak sortzen badira. Eta bere nahia aitortu zuen, zehaztuz iritzia berea zela, ez CUPena: "Egiazko federazio bat litzateke egokiena [Valentziaren, Balearren eta Kataluniaren lurraldeen arteko federazio bat, alegia]. Horren aldekoa naiz ni, uste dut ideia horrek bat egiten duela gure tradizioarekin".

%25eko langabezia

Independentzia prozesuak osagai sozial handiak dituela ere azaldu zuen CUPeko parlamentariak. M-15 mugimendua, osasun publikoaren aldeko mobilizazioak, garraio publikoaren aldekoak, eskolako murgiltze ereduaren aldekoak, kooperatibismo berria sortzen ari direnak… “Metaprozesua osatzen dute horiek guztiek”.

Gogora ekarri zituen datu batzuk: neurriren bateko pobrezian bizi dira Kataluniako herritarren %30 inguru, langabezia %25ekoa da, 6.000 milioi euro baino gehiagoko murrizketak egin dituzte gastu sozialean azken urteetan… Katalunian egoera soziala oso larria eta murrizketak handiak direla oroitarazi zuen Fernandezek: “Ospitaleak eta eskolak ixten dira”.

Murrizketa, tentsio eta gatazka horietatik guztietatik sortu diren mugimenduek ere bat egin dute, nolabait, independentziaren aldeko garrarekin, Fernandezen ustez; ez dute elkar baztertu, elkar indartu baizik. Adibide bat eman zuen: Via Catalana egin zuten egunean, herritar batzuek Caixaren aurrean egin zuten giza katea, osasun etxe baten aurrean beste batzuek… “Izan ere, herritar horientzat independentziak hori esan nahi du: osasun sistema publiko duin bat”.

Pentsatzekoa da David Fernandezek berak eta beste batzuek lagundu dutela zubi horiek sortzen. Pentsalari komunistak bai, baina mugimendu anarkistak Katalunian egindako bidea ere bai, independentismoa ahantzi gabe, denak ekarri zituen Hernaniko solasaldira. Ortodoxietatik urrun eta errespetuan oinarri, beste gizarte eredu bat pentsatzeko eta sortzeko ahaleginean ari da CUP, kontraesanen surtan probatuz alternatiben eltzeak. Entzuleek txaloka eskertu zizkioten argitasunak eta zintzotasuna.

Beste detaile bat, adierazkorra izango dena beharbada: hitzaldia bukatuta, hara gerturatu ziren herritarrek hizketan jarraitu zuten euren artean, eta Kataluniaren etorkizunari buruz bezainbeste hitz egin zuten Nafarroaren etorkizunari buruz. Aldameneko herrian, berriz, Urnietan, Gure Esku Dago ekimenak bere burua aurkeztu zuen ordu berean.

Alerta laranjarik ez dute eman meteorologoek, baina aldaketa haizea dabil.

[Gehiago irakurri nahi izanez gero, hitzaldiaren kontakizun xehea egin zuen Xabier Letona (@xletona) Argia-ko kazetariak Twitterren]

#hitzaldia #hernani #natza #david fernandez #cup #katalunia

Edertasun handiegia

Bizitza da, baina ez da ezer

Paolo Sorrentino

La grande belleza. Filmaren soinu banda:

Kanoikada bat. Eguerdiko hamabiak. Jendea txaloka. Hegan hasi da kamera, eta zu harekin. Roma o Morte. Garibaldiren omenezko oroitarria. Lore koroaren aurrean gizon bat. Negarrez, edo ia negarrez. Busto bat. Beste gizon bat eskultura baten atzetik zelatan. Emakume bat, zigarreta pipatzen. Bermatua beste busto batean. Armiarma sareak ditu bustoak. Pobre bat lo jesarleku batean. Parke bat. Argia. Eguerdia da eta bero egiten du. Beste gizon bat, mahuka hutsik, fontana dell'Acqua Paola Gianicoloko uretan freskatzen. Gizon bat mahuka hutsik, artelan horretan freskatzen. Artea eta bizitza. Zatarra eta ederra. Edo alderantziz. Kilkerrak. Eta emakume abesbatza bat, kantari, zurrun, beltzez jantzita. Edozer gerta liteke hemendik aurrera. Erroma da. Erroma eder eta zaharra. Erroma eder eta zaharrera murgildu zaituzte. Turista japoniarren talde bat fontana ertzean. Turisten gidaria, ohartzen haietako bat taldetik aldendu dela. Balkoi bat Erromara. Zeinen pozik dagoen japoniar hau Erroma ederrari Erroma zaharrari begira. Argazkiak ateratzen. Derrepente jausi da lurrera. Hil egiten du Erromaren edertasunak.

Irrintzi bat. Ez minezkoa, ezpada plazerezkoa. Terraza bat. Amildegi bat Erromako leku pribilegiatuenetako batean. Eta festa basati batera murgildu zaituzte orain. Konturatu ere ez zara egin kasik. Erromaren sakonetik datorren oihu barbaro horrekin. Erroma edertasuna da, egun argiz hiltzen duen gazte eder hau, eta gauez zatarrak eder egiten dituen atso zahar hau. Mariachiekin. Eta gogó-ekin. Rafaella Carra amodioaren edo larrua jotzearen (ba al da alderik Erroman?) apologia egiten. Artista bat ligatu nahi du Romanok. Baina aktore gazte bat begikoago du artistak. Romanoren muturren aurrean, bi gazteak berbetan. Solas ustez sakona. Gazteen Erroma huts hori. Zaharren Erroma hau bezain hutsa. Proust. Nobela proustiar bat idatzi nahi du artista gazteak. Badakizu ez duela idatziko. Dena da gezurra Erroman. Aktorea bi paper egiten ari da. Aita sainduarena batean. Drogazale batena bestean. Erroma bitarikoa. Erroma zerukoa. Infernukoa, Erroma. Romano ez zaie batere interesatzen gazteei. Zaharrak eta haien jakituria ez zaizkie batere interesatzen gazteei, dena esateko. Entzun duzu lehen dialogoa: bi gazte huts intelektual usteko berbetan, literaturaz jantzitako limurtze estrategietan, Romano zaharra alboratzen. Zahartzen ari dela onartu nahi ez duen Romano hau.

Silvio Berlusconi. Ez dago amildegi ertzeko terraza honetako bestan. Baina egongo balitz ere, zer? Balitzateke alderik? Berlusconiren Erroma delako hau. Baina besta honek badu bere jainko paganoa. Jep Gambardella du izena. Eta 65 urte ditu bete berriak. Telebistako diva zahar bat Koliseoaren (antzoki anker haren) itxurako tarta gisako batetik irteten. Eskuineko titian, 6; ezkerrekoan, 5. Gloria zahar guztiak eta snob gazte guztiak belaunikatzen Jep Gambardellaren aitzinean. Musu ematen diote. Musu ematen die. Stripper-ak dantzan jarraitzen du areto sofistikatu zurian. Orain Mueve la colita dantzatzen ari diren horietan dira Jepen adiskideak, laster ezagutuko dituzunak. Oraingoz aurpegi zahar eta demakratuen bilduma bat besterik ez da, guztiz arrotzak zaizkizunak. Ederrak eta zatarrak, denak batera dantzan, Erroma ertzeko amildegi honetan, antzoki anker honetan. Dantza eroaren erdian kamera geldotu da, Jepek zigarreta bat pitz dezan. Ez da oraintxe ikusi duzun bera. Jep honek begirada du galdua. Itzalia. Off-etik hitz egin dizu. Umetan adiskideek emakumeen aluak omen zituzten maiteen. Zaharren etxeetako usaina nahiago izaki berak. Zaharren etxeetakoa, nongoa bestela. «Sentsibilitate berezi baterako» jaioa zen. Idazle bihurtzera deitua. Jep Gambardella bihurtzera eramana. Zaharren etxeetan eta nostalgian bizi den Jep hau. Bestea bestarik besta dabilen bitartean.

Romano eta artista autoan, artistaren etxe atarian. Gazteak zaharra engainatu du, aireportura eraman dezan hiru orduren buruan. Baina ez dio etxera igotzen utziko. Balizak egiteko bakea behar du. Horra gazteek nola darabiltzaten zaharrak. Erroman. Besta bukatuta, Dadina bakarrik gelditu da. Ederra, stripper-ak berotu duen areto sofistikatu zurian sartzen den momentua. Piztia bat edertasunaren kaiolan. Zer da ederra? Zer, lerdena? Zer, liraina? Gazteak ez bederen. «Zaharra ederra da». Dadinak berak gaztigatuko zaitu geroxeago, ez oraindik. Orain, lasai. Adiskideak joanak dira, eta Dadina amildegiaren ertzean dabil oinez, bakarrik.

Goiza da. Moja gazte batzuk barrez hesi batean. Gizon bat, txakurra duela arrastaka. Iturri zaharrean freskatzen, Jep. Emakume etorkin bat telefonoz. Uzteko bakean, esan diola ez duela ezer jakin nahi. Mojagai gazteen kuriositatea. Moja zaharraren ajeak. Eguneroko bizitzaren edertasunaren distira eten eta urriak: moja baten soineko zuria, laranjondo batetik zintzilik, soroan laranjak. Irudi ederra. Koadro bat. Distira eten horietako bat. Estetika hutsa. Jep liluratua. Beste Jep hori. Ez bestako jainko pagano hura. Jep esteta eta behatzailea. Oraindik hil ez dena. Jep, etxerako igogailuan, bizilagun siniestroarekin. Ederra Catelli jostunaren jantzia, ez da hala? Isilik, auzoa. Kode ikaragarri luze eta ezin memorizatuzkoa, etxera sartzeko. Jep zurtua. Jepen neskamea, Erromako jende arrunta, sinplea, ez dakiena literaturez eta filosofiez. Egunez bizi dena. Jep, ohean. Hor dauka itsaso bat sabaian. Iraganean lokartu da Jep.

Eta hamaka batean esnatu da, traje zuriz jantzia. Hori da egunaren egona. Whiskia eskuan. Aldameneko mojen komentuko algarek jaikiarazi dute. Aitzakia ederra, Koliseo ondoan (antzoki anker horren ondoan) bizi dela entera gaitezen. Mojen patioan, algarak eta jolasak. Obszenidadetik gertu dauden irudiak. Moja bat eta ume bat jaten, hormako irudi biluzien aurrean. Eta zer, jatea baino obszenoagorik? Zerua eta infernua. Infernua, zeruan bertan. Erroma pagano eta sakratua, eskutik helduta. Umeen inozentzia. Helduon begirada lizuna. Jolas hutsa da lorategiko hau?

Lan ere egin beharko da. Eta artista kontzeptual bati egurra emateko aukera paregabea da Jepentzat. Zapi zuriz burua estali. Zutitu. Gorriz tindatuak ditu aluko ileak, komunisten igitai eta mailu horiekin. Autopista zati baten gainean, lasterka abiatzeko jarreran. Akueduktu baten kontra jota bere burua, odol zauri ñimiño bat buruan. «Bibrazioak» sentitzen ditu. Artista kontzeptualak ez du beste ezer esplikatu beharrik. Baina «irakurle serioentzat» idazten duen kazetaria da Jep. 65 urteak ez dira txorakerietan ibiltzeko. Zuzendariari kexatuko omen zaio artista. Dadinak barre egin dio Jepen ateraldiari. Arroz zaharra jan dute. «Arroz zaharra berria baino askoz ere hobea da». Bai, Jep. Zaharra, egin berria baino askoz hobea. Talentua alferrik galdu duela, Dadinak. Idazle handia behar zuela. Zergatik ez zuen beste libururik idatzi, gaztetako nobela bakar arrakastatsu haren ostean. L'apparato umano. [Honezkero, Interneten ere azaldu dira ustezko liburuaren azalak]. Agian ez zuela hainbesteko talenturik, Jepek. Romanok ere esan dio, elkarrizketa liburu bat hitzartu diola eta 1.500 euro aurreratu dizkiotela; Jepek, itzuliko diola berak diru hori. Uzteko elkarrizketa liburuak. Ez duela literaturatan hasteko asmorik. Eta alokatu diola antzoki bat.

Afari bat. Beste afari bat. Afaria gaur ere. Flaubertek idatzi nahi izan zuela ezerezari buruzko nobela bat. Azkenean ez zuela lortu. Bai, Jep, halaxe da. Zuk idatziko duzu? Ez. Gaur adiskide berri bat duzue afaritan, Orietta, eta ez da nobeletarako tenorea. Aitzakia ederra Jepen lagunak ezagutzeko, Oriettari aurkezten dizkion bidenabar. Amildegi ertzeko bestan agertu zaizkizun aurpegi horiei izena eta izana jartzeko. Etxera, periferiara, jauregi batera. Badoaz Jep eta Orietta. «Eta zertan egiten duzu lan?», emakumeari. «Aberatsa naiz». «Oi, ogibide ederra!». Bai, noski, larrua jo dute. Baina Oriettak uste du ez dela guztiz ongi aritu. Jepek ez dio ezezkorik esango, klaro. «Abilidadea» hartzea ez dela ona, besterik ez. 65 urte ez dira txorakerietan eta gezurretan ibiltzeko. Bere buruari egiten dizkion fotoak erakutsi nahi dizkio emakume aberatsak. Autofotoak. Facebookeko adiskideek esaten bide diote onak direla. Etxe arrotzeko balkoian zigarro bat erretzen, Jep. 65 urte eta gero, gauza bat ikasi du: ez dagoela denbora alferrik galtzeko egin nahi ez dituen gauzetan. Orietta itzuli da fotoekin. Gela hutsik dago.

Violaren semea, gorriz tindatua. Larrugorri, inoiz baino zehatzago esanda. Badakizu, Violak esana dio Jepi, semeak laguntza behar duela. Badakizu garrantzia kendu diola Jepek. Jepek baditu beste obligazio batzuk. Adibidez. Gau ederra da kalean ibiltzeko Erroman. Eta goizaldean Tiber ondotik paseatzeko. Eta gogoratzeko Jep 26 urterekin iritsi zela Erromara. Eta ez duela beste nobelarik idatzi harrezkero. Ezerezaren antzerkia den giro nihilista, snob eta autosufiziente honetara amildu zelako. Badoaz hiru gizon lasterka Tiber ertzetik. Eta bada gazte bat ontzitik Jepi begira geratzen dena. Mundanoen errege izan nahi zuen Jepek. Besta guztiak izorratzeko gaitasuna eskuratu. Horretan eman ditu azkeneko lau hamarkadak. Eta zer egin du lau hamarkada eta gero? Zer gelditzen zaio? Zer egin dezake, hainbeste denbora eta gero?

Berriro berandu, alegia goizean, etxera itzuli denerako, Jepek zain du gizonezko bat eskailburuan. Elisabettaren senarra. Jepen gaztetako andregaiaren senarra. Hil egin da Elisabetta. Bi gizon negarrez, eskailburuan. Moja baten barre eroa kalean. Heriotza eta algarak parez pare, berriro. Bizitza ero hau, heriotzaren atari ero hau. Euria ari du. Sarri. Elisabettaren senarra, Jep besoetatik helduta, bakarrik ez uzteko erregutzen. Beste bi moja, aterkipetik, gizonei arraro begiratzen. Elisabettaren senarrak bere etxera eraman du eta esan dio emakumeak eguneroko bat idazten zuela. Irakurri duela. Eta Jep izan zela andreak inoiz maitatu zuen gizon bakarra. Senarra, bera, gizon bizarzuri negarti hau, «konpañero» on bat besterik ez zela izan. Kontsolatzen saiatu da Jep. Lehen aldia izango du norbait kontsolatzen saiatuko dena, agian. Goiz oheratu da gaur. Eta, sabaian, itsasoa berriro. Itsasoan murgil eginda dago Jep. Ontzi bizkor batek ia azpiratuko du. Neskato batzuk ditu begira. Urpean murgil eginda salbatu da. Jep gaztea uretatik irten denean txaloka hartu dute neskek. Bada bat, haien artean... Bada neska bat... Ilehori bat... Txalorik eta oihurik egin ez duena, baina adi begiratzen diona.

Eta goiz esnatu. Sukaldean, neskamearekin. Goizez esnatu; jarduera berri bat. Jepek ez daki zer egin. Jep ez dago ohituta ordu hauetara. Zer egin liteke goizetan? Romano bisitatu du, haren etxean. Lehen aldiz 40 urtean. D'Anunzzioren adaptazio bat egin nahi du Romanok. Intelektualismo horiek uzteko, Jepek. Izu dela. Talenturik ez duela pentsatuz babesten dela halakok eta bestelakok esandakoetan. Uzteko. Idazteko beretik. Jepek ere, akaso, zerbait idatziko duela. Romanok, ea zer gertatu den. Jepek, ez dela ezer gertatu. Zer bada? Idazten hasiko bazara, zerbait gertatu den seinale. Ez, ez da ezer gertatzen. Nola esango dio Romanori duela 40 urteko maitasun hark erretzen duela oraindik. Oriettarekin zer moduz, Jep? «Emakume ederrak ez dira aski nire adineko gizon batentzat». Ikasle pisu batean bizi da Romano. Hamar egunez elkarri mukiak jaten ari den bikote gazte bat sukaldean. Oi, gazteak.

Gazteak larrutzen ari da Stefi. Afarian. Beste afari baten osteko tertulian. Beste afari bat. Ikasi eta atzerrira joaten direla gazteak, ez itzultzeko. Ez dutela gizarte bokaziorik. Berak bazuela gizarte bokazioa, soberan, eta baduela oraindik ere. Ateraldiagatik barrez Jep zinikoa. Gezurrik ez esateko. Zer esan duen gezurretik, Stefik. Badituela bi barrabil, esateko esan behar diona. Ez duela gezurrik esan. Ados, Jepek. Ados. Unibertsitatean komunetan izaten zuela Stefik gizarte bokazioa. Senarra beste gizon batekin maitemindua daukala, mundu osoak omen dakiena. Idatzi dituen 11 nobelak denbora-pasa bat direla. Alderdiak ordaindu dizkiola, hango buruetako batekin oheratzen delako. Alderdiaren argitaletxe txiki batek publikatuak, horiek ere enkarguz. Telebistan reality batean hainbeste ordu lan egin eta gero, beti baduela bestaren bat edo ekitaldiren bat. Eta ea noiz arduratzen den ba bere seme-alabez. Handikerietarako eta txorakerietarako zahartu direla. Pretentsiorik gabe, barre egiteko kontu batzuk esan ditzagun, elkarri konpainia eginez. «Guztiok gaude desesperazioaren amildegian». Negarrari ezin kontu eginik, badoa Stefi. Gero agertuko zaizu. Larru bizitan jarriko zaizu. Eta jauzi egingo dizu. Igerilekura. Luxuzkoa baitu etxea. Semea beste igerileku batean ari zaio entrenatzen. Hori da bakardadea, noski.

Gaua da oraindik ez du argitu. Badoa Jep kalean. Via Veneto? Honezkero ez da La dolce vita-ko karrika hura bera. Hemengo honetan txinatarrak daude. Emakume gazte bat zakurra paseatzen. Musulman bat jaten eta haren emaztea ezpainak itxita eta aurpegia estalita. Erromatar berriak ikusten ari zara. Bizilagun susmagarri siniestroa, cadillac zuri batean, ia Jep harrapatu arte urreratzen. Cadillac-aren barruan zer gertatzen ari den, auskalo. Susmagarria dela, seguru. Larrugorritze klub bateko jabearengana doa Jep. Aspaldiko adiskidea. Ezkondu eta alaba bat eduki zuen. Ramona jarri zioten alabari; izenari handiusteko deritzo Jepek. Emakumeak 43 urte ditu, senarrik ez, diru guztia xahutzen du, eta striptease-ak garai batean bezala egiten tematua dago. «Oraingo garaiak ez dira lehengoak bezala», Jepen adiskideak. Oraingo errusiar horiek edozer gauza egiten dute. Lehengo streaptease finek ez dute zentzurik gaurko eguneko azalkeria honen erdian. Finezia guztiak galdu diren garaiotan. Larrugorritu da alaba. Eta badator. Jepek, ez duela ligatu nahi. Senarra bilatzeko esan diola aitak. Aita komunean dago, heroina txute bat sartzen. Isilik gelditu da Jep. Stefiren aurrean gaitasun guztiak agertu ostean, lehen jausialdia, Ramonaren aitzinean: «Zahartua sentitzen naiz».

Romano eta Ramona. Otsoak Tiber ertzetik salbatu zituen Romulo eta Remo? Baina, ez. Jep den otso bakarti honek ezingo ditu salbatu. Ez bata. Ez bestea.

Ramona, flotagailuarekin, etxeko igerilekuan. Jep da atalondoan. Zelatan? Ez, «kuriositate humanoa» baizik ez dauka. «Hain arraroa al da?». «Ez zait inoiz gertatu». «Ba gertatzen ari zaizu. Bazkaltzeko asmorik baduzu?». Bazkaltokian, jende ezaguna. Jepek denak ezagutzen ditu. Edo, zehatz esanda, denek ezagutzen dute Jep. Moja bat eta apaiz bat, bazkaltzeko, barrez. Obszeninade bat. Violaren semea. «Proustek esaten du gaur arratsaldean hilko garela». Mutil hau ez dago sano. Gazte hauek ez daude sano. Nobelagile horiei ezin zaie dena sinistu, Jepek. Gaur arratsaldea dagoeneko pasatu da, beraz, bihar arratsalderako utzi heriotzak. «Zuk ez ulertzeak ez du esan nahi inork ezin duela ulertu». Hara, Jep, zer erantzun behar diozu horri? Ez, Jepek ezin du erantzun. Ez daki zer esan. Gaitasunak galtzen ari da. Zahar sentitzen hasia dago. Viola. Semea bidali du lekua hartzera. «Askoz hobeto dago, ezta?». Bai, bai, seguru, askoz hobeto, Viola. Bihar arratsaldean bere buruaz beste egingo du Violaren semeak. Autoarekin. (Nola suizidatu liteke gizon bat, bestela, XXI. mendean?). Baina heriotza guztien gainetik jarraitzen du heriotzaren atariak aurrera egiten. Eta aurrera egiten. Eta Ramona eta Jep etxean daude orain. Ramonaren lehen larrujotzea tamalgarria izan zen. Mutilak futboleko baloiarekin akrobaziak egiten bukatu zuen. Jepen lehen aldia, ordea... itsasargia, ilargi betea... lehen aldia... Neska ilehoria hurreratu zitzaion, baina ez zion musurik eman... atzera urrats batzuk egin eskaileretan gora... eta esan zion... esan zion... zera... Ramonari berandu egin zaio. Etxera itzuli behar du. «Nahi duzu bihar besta batera joan?».

Emakume titi handi bat. Txartela hartu du. Ilararako. Harategi bat da, harategi hutsa, baina ez da harategi bat, luxuzko harategia baizik. Gizon bat bata zurian. Xiringarekin eskuan. Orain botoxa dator xiringetan lehen heroina etortzen zen bezala. Emakume zaharrak. Gazteak. Gizonak. Eta baita moja bat ere. «Adiskidea» edo «maitea» deitzeko eskatzen die, eta xiringa astintzen du petrikiloak. «Hautsi egin duzu elkarrekin egiten ari garen bidea» gaztigatzen ditu apaiz-petrikiloak. Erlijio bat da botoxa. Zur eta lur dago Jep, besaulki gozoan. Horrelako kontuak ditu kazetaritzak. Imajinatu ere egingo ez zenukeen lekuetara eta jendea ezagutzera eramaten zaitu, Jep. Hauxe da ba Erroma, enteratu ez bazinen. Ederra da Erroma hau, Jep?

Besta bat. Beste besta bat. Gaur ere bai. Emakume bat urduri, horma beltz baten aitzinean. Hasi zaizkio labanak jaurtitzen. Gorputzaren ondoan iltzatzen dira horma beltzean. Eta tinta urdina irteten da labanak sastakatutako hormatik. «Itxura liraina» margotu diote andreari. Kantariak zuzenean. Etxe aurreko lorategian dantzari. Gaua berriro. Ramona, soineko garden batekin, Jepen aldamenean. «Zoragarri zaude, Jep», esan diote. «Zoritxarrez ezin dut gauza bera esan zure senarraz», erantzun die. Neskato bat behartu dute gurasoek. Margotu dezan. Ez du nahi. Jolastu baizik ez luke nahi, jauregiko umeekin. Indarka atera dute, jauregiko umeak lotara bidalita. Bortxaketa bat da, zalantzarik gabe. «Berandu da, lotara joan behar dute». «Ni ere ume bat naiz. Nik ere lotara joan behar dut, orduan», erantzun die artista bide den umeak. Mihise zuri handi bat. Pintura potoak. Eldarnio batean ekin dio umeak mihisea zirriborratzeari. Snob, bizizale eta ustezko arte adituak adi begira. Ramona baizik ez da ohartu neskatoaren amorruaz eta negar malkoez. Jepek ere ez du begirik, ikusteko. Nekatzen hasia baitago Jep hau. Gaitasunak galtzen ari da, baina Stefano aurkitu du. «Erromako catering hauek gero eta okerragoak dira, ezta?». Hala da, Jep, denborak ez du barkatzen. «Oraindik baduzu maletatxoa?». Bai, Stefanoak badu maletatxoa. Bidaia bat egitera goaz, Erromatik atera gabe.

Stefanoren maletatxoarekin Erroma ezkutuko artelanak ikustera bidaian goaz. Berriz ikusiko ez ditugun piezak ikustera. Printzesek gordetzen dituzten edertasun horietara. Bidaia, Erromak barruan gordea duen edertasunera. Ramona den bezalako plebeio batekin. Koadroak. Bustoak. Eskulturak. Busto gehiago. Koadro gehiago. Stefano, argimutilari eusten. Jep, bakarrik. Printzesak, kartetan. «Adio, printzesa horiek». «Gabon zuri ere». Bada koadro bat, Jepek begiratzen duena, La fornarina, Rafaellorena. Ez da debaldekoa, Jepek koadroa begiratzea: Rafaelloren maitalea zen koadroan ageri den emakume hori. Pintatu eta urtebetera hil zen Rafaello. Orain Ramona da argimutila eusten duena. Stefanorekin berbetan. Acquedottiko lorategian, argazkiak egiten, hirurak. Lorategira irten dira goizalban. OVNIa dirudi hegazkin horrek. Bidaia honekin surrealismora lerratzen hasi gara oharkabean, amets batera, eldarnio batera. Hegazkin horrek ovnia dirudi. Baina kontua da Violaren semea hil egin dela. Violaren semea zerura daraman ovnia izango da, seguru asko.

Goiza da Jepen ohean. «Ederra izan da larrurik ez jotzea», Jepek. «Ederra izan da elkarri kariñoa ematea». Hildako baten itxura du Ramonak. Laster ulertuko duzu zertan gastatzen duen dirua, eta zergatik ez duten larrurik jo. Gaixo dago. Sendatzeko ibiltzen du dirua. Eta hitz soil eta ustekabeko horiek atzean gordetzen duten min guztia sentitzeko gai zara hitz soil eta ustekabeko horiekin. Gosaria hartuta igo da Jep Ramonaren hilotza utzi duen gelara. Esku bat, lehen utzi duzun postura berean, Ramonaren eskua. Begirada galdurik Koliseo aldera (antzoki anker horretara). Geldi, geldi, geldi, geldi dago. Goizegi da hiltzeko. Ezta? Bost minutu gehiago eskatu dizkio Jepi. Itzuli eta sabaira begira, itsasoa ikusten ote duen galdetu dio Ramonari. Bai. Ikusten du. Maitemindua dago Ramona. Jepen eromena ere partekatzeko gogoa sentitzen du, erraiteraino partekatzeko. Bikotea gozo sabaian itsasoa ikusten ari da. Baina ikusle horrek sabai bat baizik ez duzu ikusten. Eta lehen aldia da Jepen sabaian itsasorik ikusten ez duzuna. Maiteminduak lorietan diren bitartean.

Luxu ikaragarri handiko denda bat da hau. Lau neskame edo dendari, bezero bakar batentzat, hogei denda kabitzeko lekua duen gela batean. Soineko beltzak probatzen, Ramona. Hiletak antzerki bat direla kontatzen, Jep. Protokolo guztia zehatz-mehatz kontatzen, Ramonak soineko beltzak probatzen dituen bitartean. Hoztasun eta zinismo erabatekoz kontatzen hiletetako antzerkia nola den, zer esan behar den, zer egin, nora begiratu. Jep hotz hori; Jep mundano hori, hileta bat ere zapuzteko kapaz dena. Ramona, Violaren semearen hiletarako ez, bere buruaren hiletarako soinekoak probatzen ari dela enteratzen ez den Jep hori. Eta Ramonaren negar malko bakar bat probalekuan, Jepek ikusi ote duen ez dakizuna. Eta Ramonari kontatu dion bezal-bezalaxe egin du Jepek hiletan. Jep, Violarengana hurreratzen; Jep, lehentxeago Ramonari esan dizkion hitz berak errepikatzen Violaren belarri ondora; Jep, atzera itzultzen, eta bide erdian geratuta, denen bistan, baina hildakoaren senideei protagonismoa kendu gabe, pena itxurak egiten. Hau da protokoloa, eta zehatz bete behar da. Baina apaizak hildakoaren lagunei eskatu dielarik hilkutxa altxatzeko... Inor ez. Lelo, Romano, Jep bera... altxatu dira. Jaso dute hilkutxa. Eta sekula ez duzu jakingo Jepen negar malko hauek egiazkoak diren, edo asmatuak diren. Sekula ez duzu jakingo Ramonarengatik egin duen negar, edo Violaren semearengatik. Sekula ez duzu jakingo Ramonaren hiletan negar egin ote zuen.

Ramonaren hileta ez delako existitzen. Ramonaren aita, negarrez. Hori da zantzu bakarra. Eta Jep, taberna batean tabako erosten, lutoz jantzia. Kamera geldoan. Gizon gazte batek zorrotz begiratu du, «nor ote da zahar hau?» pentsatuz. Kamera geldoan abiatu da Jep komunera. Zaharrak daude gela horretan, atso zahar bat trikotan, agure zahar bi zerbeza edaten, atso bat inoiz etorriko ez den norbaiten zain. Eskutik heldu dio azkenak Jepi. Atzera egin du Jepek, komunerako bidea utzita. «Eta orain, nork zainduko zaitu orain, Jep?». Hori da Ramonaren hileta guztia.

Baina besta bat da Erroma. Hildako guztiak irensten dituen besta handi bat. Eta beste besta batean da Jep. Inoiz ez bezala, ordea, mozkortu egin da. Honezkero ez da estiloz edateko kapaza, Jep hau. Eta urtebetetze bestan ageri zen diva zaharra, Jepen sukaldean eta ahal duen zoko guztietan sudurretik hauts zuria sartzen. Eta Jepen etxeko sukaldean diskutitzen ari den bikote gaztea. Dena gainbehera doa. Eta Flaubert, berriro. Ezerezari buruzko nobela, berriro. Eta bestetan egiten dituzten «trenini» horiek atsegin dituela, horra Jepen aitortza. Trenini-ak atsegin dituela, inongo lekutatik inongo lekutara joaten direlako. Besta honetan diren zahar, gazte, aberats, artista, idazle, famatu, politikoak, Erroma, Jep bera, ez dira ezer, ez dakite ezer egiten. Flauberten nobela idazten ari da Jep. Bai, orain badakizu. Ezereza, jende modu honek denbora alferrikako lore jokoetan galtzeko duen modua, hori da ezereza. Hori da Flaubert. Zer da denbora galtzea baino ezerez handiagoa? Bikote behatzaile batek baieztatu dio Jepi: «Jende honek guztiak ez daki ezer egiten. Guk bai, badakigu zerbait egiten». Auskalo zer den, axolarik ere ba ote duen honezkero. Ez duzu ikusiko, eta ez dizu inportako. Bikote horrek egiten dakiena ere ez dela ezer badakizulako honezkero. Ezer ez da ezer. Eta neskameak erreskatatu behar du Jep gorputzaldi txarretik. Berriro ere, plebeio bat salbatzaile. Literaturaz eta filosofiez deus ez dakien emakume migrante hau. Ramonaren adinako plebeio bat.

Romano. Ilunpean. Gitarra-jole bat. Antzoki bat. Nostalgiari eta iraganari buruz hizketan ari da Romano. Edade bat dutenei, eta etorkizunean federik ez dutenei, nostalgia baizik ez zaiela gelditzen. Ederragoa izan zen nostalgia bat, alegia, ulertzekoa da. Txaloka hartu dute. Baina hasieratik ligatu nahian ari den artista gaztea joan egin zaio Romanori, eskuko telefonoari beha. Ondo txaloak, baina jota dago Romano, ahituta.

Eta orain hor da Jep, Elisabettaren senarrarenean. Bisitan. Beste emakume batekin hasi da gizona, eta zoriontsu da. Ez. Ezin dio Elisabettaren egunerokoa utzi. Utziko lioke. Baina bota egin zuen. Hara. «Eta, zer egingo duzue gaur?». «Ezer ez». Jende arruntak ere ez du ezer ere egiten. Inork ez du ezer ere egiten Erroman, inork ez du ezer ere egiten Italian. «Ardo gorri bat hartu eta telebista ikusi, eta gero ohera joango gara». Irribarre batean, gizona. Hori da Erromaren zoriona, Italiarena: ardo gorri batekin telebistara begira egotea. Ezer ez egitea. Hori du edertasun: ezerez bedeinkatu eta santu hau. Fribolitate hau guztia. Arrunkeria hutsa da bizitza, heriotzaren atari hau. Antzerki hau. Goian. Eta behean. Harroen artean eta apalen artean. Denentzat berdin. Jepek, bikote berriari: «Zoragarriak zarete».

Jaio zenean, aita hasi zitzaion argazkiak egiten, eta 14 urte bete zituenetik berak jarraitu du bere buruari argazkiak ateratzen. Orain erakusketa bat antolatu du. Eta han joan da Jep. Lanera. Lana ere egin behar da eta. Argazkiak ikusten hasi da, milaka argazki. Aurpegi horiek guztiak. Egunero. Argazki bat. Denboraren joana. Mutil hura. Gizon hau. Denboraren joanak nola larrutzen duen pertsona, nola uzten dizkion arrastoak aurpegian. Oi, denbora. Hunkitu zaizu Jep, gutxitan ikusiko duzuna. Negar malko hauek bai, egiazkoak dira, orain badakizu.

Eta badoa Jep Caracallako termetara. Jirafa bat? Bai, jirafa bat. Besterik ez zenuen behar. Orain bai hasi behar dugula surrealismoaren maldan behera erortzen. Zer egiten du jirafa horrek hor? Ekarri egin dute. Gizon zahar honek ekarri du. Ilusionista bat da. Desagerrarazi egin behar du. «Aizu, eta pertsonak desagerraraz ditzakezu?». «Ene, Jep... Pertsonak desagerrarazi ahal banitu, nire adinarekin hemen lanean arituko nintzatekeela uste duzu?». Klaro, Jep, esnatu. «Truku bat da, Jep. Malmuzkeria bat besterik ez». Joan da gizona, prestaketak egitera. Agertu da Romano. Ez dakigu nondik. Eta ez dakigu nola. Zer moduz joan zen emankizuna, Romano? «Ongi, oso ongi». Baina ez du besterik egingo Romanok. Badoa herrira, bere paese-ra. Italiarrek ez dute pueblo-rik, paese-ak baizik, horrela dira kontuak. «Erromak dezepzionatu egin nau». Kosta zaio enteratzen, baina ongi da. Jep: oraingoan bai. Oraingo honetan bakarrik gelditu zara. Kamerak erakutsi dizu Jep bakarrik utzita badoala Romano. Eta kamera itzultzen da, Jepek atzean duena erakusteko: desagertu da jirafa, bat-batean. Hara, malmuzkeria. Eta hor bizitzaren bi aurpegiak: dezepzionatu eta etsi, ito, hil; edo malmuzkeriak egin, eta bizi, iraun. Desilusioa eta ilusioa. «Truku bat besterik ez da», eta «Erromak dezepzionatu egin nau». Bide-gurutzea eta gurutze-bidea. Aukeratu beharko duzu, Jep.

Beste besta bat. Berriro. Beste bat. Baina hau egun argiz da, lorategi zabal batean, eta orain arteko bestak baino bastante motelagoa. Dagoeneko ez gaude erokeria basetarako. Ezaguna da lorategia, baina ez konturatu oraindik. Bada kardinal bat, zurrumurruen arabera exorzista izan zena gaztetan. Jepek gustura galdetuko lioke, ea egia den zurrumurrua. Kazetaria da, ez ahantzi. Baina kardinala oso lanpetua dago emakume talde bati gastronomia ikastaroak ematen. Zeruko kontuez baino lanpetuago dirudi lurreko gozoez. Hala du itxura. Eta basora mofetak ikustera gomitatu dutelarik, kardinalak laster utzi du Jep bazterrera. Galdera egiteko ere ez da gai izan Jep hau. Maldan behera doan eta gaitasunak galtzen ari den Jep hau. Gomitatuak jaki edo edari bila joan dira lasterka, eta apaiz bat baizik ez da gelditu, zanbuluan jolasean. Jep, Stefirekin dantzan, bestan, zuhaitz baten gerizpean. «Esaidazu, Stefi, ez gara oraindik elkarrekin oheratu, ezta?». Nola, baina? Ez horregatik. «Zeregin eder bat egiteko duguna oraindik, beraz». Kamera hegaldatzen da, senar-emazte berrien dantza ikus dezagun. Stefiren semearen edo alabaren ezkontza da, beraz. Aurrera egiten du bizitzak, heriotzaren atari honek. «Zeinen eder datorren etorkizuna». Hala da, Jep. Zuek ikusiko ez duzuen etorkizun hori. Edo kontrakoa esan nahi zenuen: zuek egindako akats berak errepikatuko dituztela gazteok, alegia? Zinismoa erantzi ezinik zabiltza oraindik? Edo guztiz galdu duzu zinismorako indarra?

Pizgarri bat: santa bat dator Erromara. 1971z geroztik ez dio inori elkarrizketarik eman. Eta Jepen liburua leitu eta izugarri ona iruditu zitzaion. Dadinak pentsatzen du pizgarri ederra dela Jepentzat santa hori elkarrizketatzea. Afari bat antolatu du Jepen etxean. Zer iruditzen zaizu? Jepi, honezkero, dena primeran iruditzen zaio. Ederki. Dadinari esan dio ez dakiela zer egin. Bera baino gazteago direnak ere hiltzen ari direla, eta Romano joan dela... «Ai, gajoa, galduta zabiltza». Zergatik ez zara joaten Costa Concordia-ri buruzko erreportaje hori egitera? «Inoiz ez zara Erromatik ateratzen, Jepino». «Zergatik deitu didazu Jepino? Urteak ziren inork ez zidala horrela deitzen». «Jepino esan dizut, adiskide batek, lantzean behin, umetan bezala sentiarazi behar dituelako adiskideak». Bai. Joan da Costa Concordia ikustera. Metafora bat, klaro. Urperatu den Italia horrena. Zergatik gehiago esan. Kamera kenduko dugu, ez gara gehiago luzatuko. Ulertu nahi duenak, hortxe dauka.

Aita sainduak kongregazio guztiak deitu ditu santari ongi etorria egitera. 104 urteko emakume bat da, lurra bera baino zaharragoa, Italia kasik existitzen ez zen garaikoa, munduko bi gerrak ikusi eta bizirik iraun duen izaki bakarra honezkero. Aurpegiko zimur bakoitzean planeta bat kabitzen zaio. Beste mundu batetik dator, bistan da, ez soilik Afrikako misioetatik. Eskua musukatzera doazkio ortodoxoak, budistak, hinduistak, musulmanak, juduak, eskola guztietako kristauak, klausurako mojak, eskuetan botoxa hartzen duten mojak, eta auskalo zein tributako lau beltz kankailu. Eta moja batek eta beltz horietako batek elkar begiratzen dute barrez. Beti dago tarte bat obszenidaderako, nola esan. Santari musu ematen diote eskuetan, eta lurrera jausiko da bat, kontua galduta. Azkenerako, sandalia bat lurrera jausi zaio santari. Ez dakizu santa protokoloarekin jolasean ari den edo bertan zerraldo eroriko ote den. Halakoxea du hilzoria. Seguru asko, izugarri basatia izango da Jepen etxean egitekoa duten afaria.

Santak ez du hitzik. Haren ordezkaria da hitz eta hitz ari dena, santak hau egiten du, eta bestea egiten du. Bai, ja. Nork sinistu, hilzorian dagoen atso horrek umeak zaintzen dituela han urrutian. Eta sustraiak baizik ez dituela jaten. Eta lurrean lo egiten duela, baita hotelean ere. Agerikoa da fartsa trukua gehiegikeria, ez da posible. Eta ez da elkarrizketarik izango. Gaizki-ulerturen bat izan bide da. Santaren ordezkariak sentitzen du, baina ezinezkoa da. Santari hizketan uzteko eskatzen dio Dadinak. Bueno, ba... ez. Ez da fartsa bat. «Nik pobrezia hautatu nuen. Eta pobrezia ez da kontatzen. Bizi egiten da». Oi, behar baino indar gutxiago hartzen duten hitz horiek. Ez dute behar zuten indarra, baina hor daude, aditu nahi duenarentzat. Fuera elkarrizketak. Eta fuera txorakeriak. Santak komunera joan behar du. Afarirako kontratatu dute konde bikote bat, eta hark lagunduko du emakumea bere beharretara. Mahaian geratu zaizkizu besteak. Eta kardinalarentzat aitzakia hobetu ezinekoa da errezeta gehiagoren berri emateko. Jepek eten du, baina ez da ausartu espiritualitateari buruzko galdera hori egiten, orain ere ez da ausartu. Zalantzak ditu kardinala gai izango ote den erantzuteko. Haserretu bide da kardinala. Auto barruan dago orain. Eta agurtzen ari zaio Jep. Galdera egin nahi dio, ordea. Azkeneko aukera izango du akaso. Exorzista izan ote zen gaztetan, hortik zehar zabaldu den bezala? «Ego te absolvo» batekin, leihoko gortina beltza itxita alde egin du kardinalak. Serio. Baina Jepi barkamenak emanda. Araztuta dago Jep hau. Jepen lagunak, bitartean, santaren bila. Komunera joan, eta ez da ageri orain. Galdu egin zaie emakumea. Konde bikotea etxera itzuli da. Emakumeak negar egin du haurra zenean erabili zuen sehaskari begira. Joan zaizkie garai bateko harrokeriak eta handikeriak. Jep ere ohera doa. Baina han dago santa lurrean. Zurrungaka. Besaulki batean eseri da Jep, lotara. Leihotik begiratuta, koadro harrigarria da Jepen gela (orain santu) hau: moja bat lo, zurrungaka, Jepen besoak eta eskuak haren loa zaintzen duten bitartean. Zer gertatzen ari zaizu, Jep? Aingeru guardakoa bilakatu ote zara?

Te kikara baten hotsa da goizean jaikitzea. Jepen etxeko terraza. Moja, tearekin. Mojaren ordezkaria, bazter batean, Jepi zaratarik ez egiteko eskatzen. Begiratzeko. Flamenkoak dira. Flamenko saldo bat, koliseo ondoko terraza honetan (antzoki anker horren ondo terrazan), migrazio bidean atseden hartzera gelditu dena. Terraza batean besta basatik batekin hasi den istorio hau, flamenko saldo batekin bukatzen ari da beste terraza batean. Eta zein diren egiazkoago, terraza hartako jendeak, edo terraza honetako animaliok. «Zergatik ez zenuen beste nobelarik idatzi?», santak Jepi, burua atzera biratuta. Lehen aldia izango du burua atzera biratzen duena. «Edertasun handia bilatzen nuen, eta ez nuen aurkitu». Hori zen guztia. Erromak irentsi zuen. Ezerezak. Hutsean galdu zen Jep. «Badakizu zergatik jaten ditudan sustraiak?», santak. Auskalo, besagainekin erantzuna, Jepek. «Sustraiak oso inportanteak dira».

Eta horrela, kanoikada batekin, Roma o Morte zigiluarekin, turista japoniar baten heriotzarekin eta «desesperazioaren amildegi ertzeko» besta basati horrekin, azkena balitz bezala bizitu beharreko besta horrekin, hasi duzun bidaia bukatzera doa. Eta bukatzera doa santak esaten duelako sustraiak oso inportanteak direla, putz egiten dielako flamenkoei, eta haiek lur epelagoen bila abiatzen direlako, udazkena heldu baita. Eta udazkenean hil egiten da Erroma. Erroma zahar eta dekadente hau. Huts hau. Ezer ez den hau. Eta Jepek ez du beste erremediorik: ontzi bat hartuta, memorian iltzatuta utzi zuen itsasargira eta lehen aldi hartara itzuli behar du. Itzulera.

Barruko errota hasi zaio hizketan, sekula idatzi ez zuen bigarren nobela horren hasiera, edo akaso bukaera, izango dena diktatzen. Eta ikusten ari da etxeko sabaian agertzen zitzaion itsasoa. Berriro ikusten ari da neska ilehori gazte hura. Hurreratu, musurik eman ez, eskaileretan gora abiatu, eta zera esan ziona, eskaileretan gora, eskaileretan gora doa santa, belauniko, San Luisen eskaileretan gora, induljentziaren bila, berak ez baina munduak egin dituen bekatuen barkamenaren bila, lurra bera baino zaharragoa den emakume zahar hau badoa eskaileretan gora, nekez, lurra musukatuz, eskaileretan gora, gora doa Jepek gogoan duen neska ilehori hura, neska lirain hura, neska gaztea, lehen maitalea, eskaileretan gora, barrez, etortzeko esaten ari zaio, eskaileretan gora emakumeak, emakume gazteak eta emakume zaharrak, emakume zatarrak eta emakume ederrak, eskaileretan gora eramaten dute Jep, heriotzarekin hasi duzun bidaia hau bizitzaren zorionera igoz, akaso zeruraino igoz.

Eta orgasmoaren gorenean entzun diozu Jepi nobela berriaren hasiera edo bukaera izango diren hitzok: «Beti horrela bukatzen da. Heriotzarekin. Baina, aurrena, klaro, bizitza izan da, bla, bla, bla, bla horren azpian ezkutatuta. Zurrumurruen eta zarataren azpian sedimentatuta dago dena. Isiltasuna eta sentimendua. Emozioa eta izua. Edertasunaren distira eten eta urriak. Eta gero degradazio zorigaitzekoa eta pertsona, miserablea. Dena ezkutatua dago munduan egotearen lotsaren azpiko azalean. Bla. Bla. Bla. Bla. Bestalde, badaude beste leku batzuk. Ni ez naiz arduratzen beste leku horiez. Beraz, has bedi nobela hau. Azken buruan, truku bat besterik ez da. Bai, hori da, malmuzkeria bat besterik ez da».

Eta nobelak izango du izenburua: La grande bellezza.

«Oso galdera zailak ari zara egiten», eten zuen Paolo Sorrentino filmaren zuzendariak kazetari bat, elkarrizketa baten erdian. «Bien, oso kontu zailetan pentsatzera eraman nau zure filmak», erantzun zion kazetariak zuzendariari. Barrez, Sorrentinok aitortu zion: «Filma pentsatua izan zen jendeari oso kontu zailak ekartzeko gogora, baina ez neukan planifikatuta atzerakoa, jendeak galdera horiek egingo zizkidan momentua».

Bonus bideoa: filmari moztutako eszenak.

Boomerang galdeketa

Gizarte gatazkak badira, eta izango dira. Zorionez. Bizitzaren pipergarri. Denok berdin pentsatuko bagenu oso aspergarria litzateke lurra esaten diogun bizileku hau.

Baina nola ebatzi gizarte gatazkak? Nola erabaki, batzuk alde badira eta besteak kontra? Non eraikiko dugu karretera, eraiki behar bada, eta urliak ez badu bere lurretatik pasatzea nahi, eta berendiak ere ez bereetatik?

Horretarako asmatu ziren bozketak, oker edo zuzen. Gehiengoak nahi duena egitea, teknikoki, ez da beti hoberena izaten, baina irizpide garbia da behintzat.

Horrela egiten dira hauteskundeak. Eta horietan funtsatzen dira demokraziak. Gehiengoaren aldian behineko gurarietan.

Horregatik, ez da ulertzekoa herri galdeketei buruz azkeneko urteetan sortu diren katramilak. Gehiengoak erabaki dezala… hauteskundeetan. Baina ezta okurritu ere haustura hidraulikoari buruz galdetzea, edo Kataluniaren independentziari buruz, edo Igeldoren segregazioari buruz. Aldiz, inork ez die epaileei eskatu Bergarako atez atekoari buruzko erreferenduma debekatzeko.

Bitxia da hemen Igeldoko galdeketaren alde ari direnak han Bergarakoaren aurka egiten sumatzea. Eta alderantziz, klaro: Bergaran galdeketa egiten ari direnak Igeldokoa auzitara eraman nahian ikustea.

Herri galdeketak, izan ere, boomerang bihurtu dira. Ez dute balio gatazka sozialak bideratzeko eta erabakiak hartzen laguntzeko. Proiektu jakin bati edo ukapen bati kontra egiteko tresna bihurtu dira.

Gure alderdikrazia bedeinkatuaren azkeneko ajea: demokrazia parte hartzaileago bat garatzen saiatzeko tresna behar lukeena gatazka partidariorako arma bihurtu da.

Hauteskundeak hain goretsiak dituen gizarte batek asmatu beharko luke, nolabait ere, herri galdeketak sisteman integratzen, ez daitezen izan propagandarako tresna bat, eta bai demokrazia defizitario hau zerbaitetan osatzeko baliabide bat.

Suitzako behiek ez dezaten esan euskal herritarrek ez dakitela hausnartzen.

#herri galdeketa #igeldo #bergara #atez atekoa #katalunia #analisia

Abortuarekin gerran

Abortu eskubidearen aurkakoak xaxatu ditu Gregg Cunningham militar ohiak. Atzo Donostian hitzaldia emanda, Bilbon arituko da gaur. Abortuaren aurkako jarrera zabaltzeko, irudiak erakustera animatu du.

[2013-9-19, Berria]

Pentagonoan eta Vietnamgo gerran ikasitako estrategiak abortuaren aurkako «batailan» aplikatzen ari da Gregg Cunningham. Abortuaren kontrako ekintzailea eta militar ohia da Cunningham, AEB Amerikako Estatu Batuetakoa. Mezua utzi die abortuaren aurka hasi nahi dutenei: irudien bidez erakusteko zer diren abortuak. Hitzen bidez konbentzitu ezin direnak irudien bidez «irabazi» ditzaketela, horretan du fedea Cunninghamek, eta gerra horretan dihardu, armadatik erretiroa hartuta.

CBR Erreforma Bioetikoaren Zentroko zuzendaria da Cunningham, eta abortuaren aurkako kanpainak sustatzen dihardu munduan barrena. Maternity proiektuak ekarri du Euskal Herrira—atzo Donostian eman zuen hitzaldia, eta gaur Bilbon arituko da—. Haurdunaldian dauden andreak ez abortatzera bultzatzeko proiektua da Maternity. Eta Cunninghamen erakutsiei jarraitzeko asmotan dela iradoki zuen atzo. Hitzaldian, proiektuko kide batek. Azaldu zuen urrian manifestazio bat egiteko antolatzen ari direla Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako «bizitzaren aldeko» taldeak. Kanpaina bat ere hastekoa dute abortu eskubidearen aurka.

Abortatu nahi duten emakumeei babesa eta aholkularitza ematera animatu ditu entzuleak Maternityk. «Ezin dugu lo hartu. Talde feminista batzuek antolatuko dute abortatzen laguntzeko sare bat, eta diruz lagunduko dute, guk baino diru gehiago dutelako, lobby fuertea baitute atzetik. Jakin dezazuen esaten dizuet». Abortatzen duten emakume asko behartu egiten dituztela eta bakarrik daudela ohartarazi du: «Gizarteak, familiak, legeak, eskolan hedatzen ari diren ideologiek... behartzen dituzte abortatzera». Boluntario gisa aritzera eta abortuaren aurka ekitera animatu ditu entzuleak, 50 bat herritar atzo Donostian. Han zen Jose Ignacio Munilla gotzaina ere.

Bidea erakutsi die Cunninghamek. AEBetako Pentagonoan planifikazio estrategikoan lanean aritutakoa da 11 urtez. Abortuaren aurkako jarrerak nola sortu, estrategikoki planifikatu daitekeela erakutsi du. Poloniako datua eman dute: lehen herritarren erdiak baino gehiagok babesten omen zuten aborturako eskubidea; irudi bidezko kanpaina bat egin zutenez geroztik, %10 ere ez bide dira. Horretarako, gizarte gatazka gehienetarako oinarrizko ikasgaia izan daitekeena erakutsi du Cunninghamek: edozer dela ere eztabaidagaia, beti egongo da gizartearen portzentaje bat alde, eta beti egongo da portzentaje bat kontra; gaitz izango da horiek iritziz aldatzea. Baina tartean egon ohi da gizartearen zati handiena, eta zati horretatik asko abortuaren aurkako jarrerara erakartzeko modua badagoela uste du Cunninghamek. Hitzekin konbentzitu daitezke haietako batzuk. Baina eraginkorrago iruditzen zaio irudiekin egitea.

Irudien indarra

Abortuaren aurkako arrazoiak eta argudioak apenas aipatu ditu Cunninghamek. Irudiak eta irudiak erakutsi ditu. Irudietan jarri du indarra. Eta irudien indarra nabarmendu du. Gogora ekarri ditu historian aldaketak eragin dituzten mugimendu batzuk: esklabutzaren aurkakoa, umeak lanera behartzearen aurkakoa, beltzen eskubideen aldekoa, juduen holokaustoa ukatzearen aurkakoa... Mugimendu horiek guztiek ezintasun eta ukapen asko izan zituztela gogorarazi du. Hitzekin ez zuten aski erakutsi nahi zituzten «izugarrikeriak» adierazteko. Mugimendu horiek arazoa erakusteko irudiak erabiltzen hasi zirenean hasi zen «iritzi publikoa» jarrera aldatzen. Gauza bera egin nahi du militar ohiak: abortua «benetan» zer den erakutsi, irudien bidez, herritarren iritziak bereganatzeko: «Abortua irudien bataila bat bihurtu da».

Abortuaren aurka AEBetan egiten ari diren ekintzak erakutsi ditu Cunninghamek. Irudiekin eta bideokin, noski. Unibertsitate publikoetara joaten dira, esaterako. Abortatutako fetuen irudiak erakusten dituzte, txartel handi batzuk jarrita atarietan. «Jendeak gure txartelak ezkutatzen ditu oihalekin; txikitu ere bai. Hain ona baldin bada abortatzeko ideia, zergatik abortua defendatzen dutenek ez dute ikusi nahi abortuak zer itxura duen?». Irakasleek ikasleei gezurra esaten dietela eta eurek «egia» erakusten dietela adierazi du. Prest da aurrera egiteko, salaketak jaso arren: «Ikasleek lezioak ahaztuko dituzte, baina gure pankartekin oroituko dira. Erakusketa horien helburua da jendeak pentsatzea pentsatzen ez duen zerbaiti buruz. Nahi dugu ikasleek pentsatzea abortua genozidio bat dela».

Bestelakorik ere egiten dute, beti irudiekin. Abortu klinika batek egindako bideo bat boikotatu eta abortuaren irudiak txertatuta kokatu zuten Interneten, adibidez. Txartelak ere sortzen dituzte, zenbait ideiari aurka egiteko. Feministek erabili ohi duten Nire gorputza da aldarriari, esaterako, Eta hau noren gorputza da? leloa duen fetu baten irudia kontrajartzen diote. Edo Al Qaedako ustezko kide batek moztutako buru bat erakusten dute fetu baten aldamenean. Hauteskunde kanpainetan, berriz, hautagaiak jarraitzen dituzte atzetik, abortuen irudiak itsatsiak dituzten kamioiekin. Barack Obamari ere egin ziotela azaldu du irriz Cunninghamek.

«Abortuarekin bukatzeko egin behar ditugun gauzak oso arriskutsuak eta garestiak dira, eta gutako asko ez gaude prest prezio hori pagatzera». Abortu eskubidea ezabatu nahi bada, ordea, «arrisku» horiek hartu behar direla ohartarazi du, bere ustez «bizitzaren aldeko» taldeek «gutxiegi» egin baitute orain arte. Bere burua justifikatu: «Erasokorra naiz, ume hauek hiltzen ari diren pertsonak erasokorrak direlako. Erasokor izatera animatzen zaituztet, fetuak hiltzen direlako Jainkoaren justiziaz baino gehiago kezkatzen garenean gure erosotasunaz».

#Berria #Gizartea #Abortua #Gregg Cunningham #Donostia #Pentagonoa #Vietnamgo gerra #AEB #CBR Erreforma Bioetikoaren Zentroa #Maternity #Jose Ignacio Munilla #Donostiako elizbarrutia #Barack Obama

Aginduak edo gomendioak, eta berrikuntzak

Ertzaintzak joan den ostiralean zehaztu zituen gaur Hondarribian "bete behar ziren baldintzak". Bi alarde aldi berean leku berean egitea ezinezko denez, ordutegiak moldatu zizkien batzuei eta besteei, Jaizkibelenak aurreratuz, eta alarde tradizionalarenak atzeratuz.

Baina hori baino garrantzitsuago, Ertzaintzak, lehen aldiz, bi aldeei jarri zizkien "bete behar ziren baldintzak": pankartarik ez eramateko eta manifestazio itxurarik ez emateko esan zien Jaizkibelekoei; plastiko beltzak, karetak eta halakoak ez ateratzeko, alarde tradizionalekoei.

Eztabaida izan genuen erredakzioan, Ertzaintzaren ebazpena agindu bat ote zen, gomendio bat,eskakizun bat... Ertzaintzak erabilitako testua halaxekoa zen: batzuei zein besteei idatzi zien "saiatu behar dute" esaka. Jaizkibelekoek bete dute agindua, gomendioa, eskakizuna, edo dena delakoa. Alarde tradizionalekoek ez erabat; aurpegia estali gabe egon dira gehienak, baina plastiko beltzaren atzean jarrita halere.

Ertzaintzaren ostiraleko ebazpena gomendio edo eskakizun gisa hartuz gero, bistan da, isunik ez lukete ez batzuek, ez besteek. Ebazpena agindu bat balitz, orduan bai, agindua bete ez duenari isunak jartzeko aukera legoke. Hala egin ohi du Ertzaintzak: manifestazio baterako baldintzak jartzen dituenean —lelo batzuk ezin direla oihukatu adierazten duenean esaterako—, baldintza horiek betetzen ez dituztenen aurka ekiten du, bertan oldartuz, edo, ondoren, isunak jarriz.

Agindu, gomendio, eskakizun, edo dena delakoa izanda ere, alarde tradizionaleko zaleek egokitzeko gaitasun gutxiago agertu dute. Bereari eutsi diote askok eta askok. Urte askoan ereindako gatazakaren emaitza izango da —oihu sutsuenak egiten ari ziren neska gazteak, seguru aski, Jaizkibel desfilatzen hasi zen garaitsuan jaiotakoak ziren—, eta ez da erraza izango urte batetik bestera aldatzea.

Baina ezberdintasunak eta ñabardurak izan dira aurten —ez da entzun da emakumeen aurkako irainik, esaterako—, eta bada aldaketa esanguratsu bat: Ertzaintzako eta Segurtasun Saileko buruek lekuan bertatik jarraitu dute alardea. Ostiraleko ebazpena ere aintzat hartzen bada, zerbait aldatzen ari den seinale.

#Berria #Gizartea #Parekidetasuna #Alardea #Hondarribia #Ertzaintza #Jaizkibel konpainia #analisia

Jean Haritxelar. Emeki-emeki, egin eta iraun

[2013-9-3, Berria]

Maitea zuen esapidea: «Emeki-emeki». Euskarari buruz galdetzen ziotelarik jalgitzen zitzaion ahotik. «Emeki-emeki behar da jokatu, urratsez urrats». Pragmatikoa, ametsei uko egin gabe. «Ni pragmatismoaren alde naiz, ez dut uste iraultzek gauza handirik ematen dutenik». 1923ko maiatzaren 13an sortua, sobera ikusia zen. Gogoan zuen François Mitterrande Frantziako presidentearen 1981eko promesa: euskal departamendua eta hizkuntza gutxituentzako legea. 30 urte geroago beste François batek, Hollandek, hitzemandakoa bezalako lege bat. «Hizkuntza ez da ofiziala; ez dut uste sekula ukanen dugunik. Hain hertsiak dira, hain jakobinoak, ez dutela sekula onartuko». Lege geriza hori ikusi gabe, igandean hil zen Jean Haritxelar, euskaltzainburu izana, 90 urtetan.

Pragmatismoak ez zuen gortu, ordea, Haritxelarren jarduna. Euskaltzaindian ez ezik, hezkuntzan eta kulturgintzan hamaika jarduera ere sortu zituen. Egin zuen, eta iraun. Emeki-emeki. Hartu zituen karguetan erakundeak egonkortzen lagundu zuen. Euskaltzainburu gisa ezagun bazen ere, lan asko eta askotarikoak egindakoa zen. Emeki-emeki. Ikas elkarteko buru izan zen hogei urtez; Udako Euskal Unibertsitatearen lehen saioak antolatu zituen; Baionako unibertsitatean euskarazko lehen eskolak sartu zituen; Euskal Kultur Erakundearen egungo oinarriak finkatzen aritu zen; pilota federazioan ere bai... Baionako Museoko buru ere izan zen, 22 urtez, 1988 arte.

Politikari ere eman zitzaion. Baigorri sorlekuko auzapez izan zen 1971tik 1980ra. Baina ez zuen amaiera gozorik izan langintza horretan. 1980ko martxoan, Iparretarrak-eko bi kideri lehergailu bat zartatu zitzaien. Baigorrikoa zen bietako bat, eta hiletara joan zen Haritxelar. Herritarrek ez zuten onez hartu: «Ez didate barkatu. Joan nintzen giristino gisa. Baina baigorriar batzuentzat bekatu mortala egin dut». Udal taldeko kide guztiek dimisioa eman zuten segituan, eta Haritxelarrek utzi egin zuen herriko etxea. Eta zenbat kazetatan lan egina. Ehunka idatzi argitaratu zituen, liburuez gainera. Lapurdum, Egan,Hegats, Bulletin d Musée Basque,Enbata... Herria kazetako zuzendariorde ere aritu zen. Aitortzak ere hala iritsi zitzaizkion: honoris causa doktore izendatu zuten EHUk eta UNED Urrutiko Hezkuntzarako Espainiako Unibertsitateak, Euskaltzaindiaren omenak aparte.

50 urteko begiratua Egin, era iraun. Emeki-emeki. Euskaltzaindian bertan 22 urte egin zituen euskaltzainburuorde, eta hamasei gehiago euskaltzainburu, Luis Villasanteri harturik lekukoa 1989an, eta Andres Urrutiari emanik 2004an. Mende erdiko ibilbidearekin egin zezakeen balorazioa: «Gauzak osoki aldatuak dira. Azken 50 urteetan izan da iraultza, hori baita iraultza egiazkoa. Ez egun batean egiten dena. Emeki-emeki. XX. mendearen bigarren partea euskararentzat nire ustez garai handia izana da, eta bereziki Euskaltzaindiak lan ikaragarria egin du hor». Euskaltzaindiaren gidaritza hartu zuen Ipar Euskal Herriko lehen herritarra izan zen. Nafarroa Beherekoa, zehatzago esateko, Baigorrikoa; Karrika Gaiztoan sortu zen Jean Haritxelar Duhalde. Begiko zuen hamahiru zenbaki hori, hilaren 13ko 13:00etan sortua izaki —arreba gazteagoa ere bazuen—, eta beti frantses grafiaz idatzi zuen lehen deitura horrek hamahiru hizki edukiki. «Ni hamahiruarekin oso ongi konpontzen naiz!», aitortu zion Imanol Murua Uriari kazetariari, Jakinaldizkariak 2011n argitaratu elkarrizketan. Izango zuen etxeak zerikusirik. Guarda eta mugazainak alde batetik, irakasleak bestetik, halakoa zuen familiaren askazia. Aitaren aldekoak, funtzionariak ia denak. Amaren partekoak, laborari eta tratulariak. Aita jostuna izan zuen, baina amonaren nahia nagusitu: Jean gaztea maisu izatea nahi, eta horretara egin zuen bidea. Eskola publikoan ikasi zuen, Baigorrin. Frantsesez. 12 urterekin, eskola ziurtagiriaren etsaminean kantonamendu osoan lehenbiziko geratu. Ikasteko gaitasuna, eta etxean begi onez ikusten, Baionan jarraitu zituen ikasketak; Okzitaniako Mont de Marsanen eta Tolosan jarraitu zuen gero. Gerra betean zela. Haritxelarrek 16 urte zituenean hasi baitzen bigarren mundu gerra. Alemanak sartu ziren, Baigorriko mugaraino. Gurasoen etxean ofizial aleman bat ere eduki zuten gela batean, bi urtez. Ikasketekin jarraitu zuen, gorabeherekin. Tolosatik Parisera joan, eta tartean soldadu hartu zuten, 1945ean; baina gerra finitu zen hiru hilabetera. Parisen lizentziatura bukatu eta gaztelania ikasi zuen. Frantziako Gobernuaren beka batekin Espainiara jo zuen 1947an eta 1948an, gaztelania ikastera. Parisera itzulita, 1949an ezkondu zen, Colette Neveurekin, eta 1950ean egin zituen oposizioak, baita lehena gelditu ere. 27 urterekin, prest zen irakasle izateko. Laster izan zituzten seme-alabak, hiru. Parisen lehena, Agenen hurrengo biak, hango lizeoan irakasle hasi baitzen Haritxelar. Baina jarraitzen zuen euskal munduari atxikita. Pierre Topet Etxahun koblakariaren ikerketa batetik, Rene Lafonekin Bordelen izan zuen topaketa bestetik —euskara «zientifikoki» ikasi behar zuela esan zion Lafonek; Haritxelarrek berak aitortua da garai hartan deklinabide bat bazenik ere ez zekiela—, Piarres Lafittek utzitako liburuak gainera... 1962, urte «berezia» 1962an iritsi zitzaizkion aldaketa handiak. «Berezia» izan zitzaion urte hura. Ez bakarrik Euskal Herrira itzuli zelako, Angelura (Lapurdi). Baionako Euskal Museoko buru hartu zuten urte hartan; eta Bordeleko Unibertsitatean gaztelania eta euskara eskolak ematen hasi zen —euskarazko eskolak eman zituen lehenetarikoa izan zen—; eta euskaltzain oso hautatu zuten. Geroago, 1966an, euskaltzainburuorde jarri zuten. Emeki-emeki, 38 urte egin zituen, guztira, Euskaltzaindian. Eta euskaltzain urgazle izaten jarraitu zuen gero; euskaltzain emeritu ere izendatu zuten 2006an. Pragmatikoa zuen euskarari buruzko iritzia ere: «Nik esaten dudana da euskara politikaren gainetik dagoela; guztion errespetua merezi duela eta ezin duela izan politikaren erabilgarri. Besterik da hizkuntza politika. (...) Herri hau elebiduna da. Hortaz, normala iruditzen zait jendeak bi hizkuntzak ikastea. Gehiago esango nuke nik. Iruditzen zait hemen bizi direnek hiru hizkuntza jakin beharko luketela».

#Berria #Kultura #Euskara #Jean Haritxelar #Euskaltzaindia #Udako Euskal Unibertsitatea #UEU #Euskal Kultur Erakundea #EKE #Baigorri #Baionako Museoa #Luis Villasante #Andres Urrutia #Imanol Murua Uria #Jakin #Pierre Topet Etxahun #Rene Lafon #Piarres Laffitte

Galerna Bidegin

Bidelanen kontratua baliogabetzen hasita, Gipuzkoako bi kontratu publiko handienak galtzeko arriskuan ditu Serbitzu enpresak. Aldundiak uste du administrazioarentzat «kaltegarria» dela Bidelanekiko kontratua. Bidelan sortu zuten hiru enpresetako batek, Serbitzuk, Transitiaren esku utzi zituen bere partaidetzak. Dozenaka enpresa osatu dituzte Transitiako bazkideek, eta obra publiko gehienetan esku hartzen dute.

[2013-8-31, Berria]

Gipuzkoako bi kontratu publiko handienak baliogabetzeko bidean jarri ditu aldundiak. Zubietako errauste plantaren lanak gelditu zituen uztailean —223 milioi euroko aurrekontua, balio erantsiaren zerga kontatu gabe—, eta Bidelan enpresa pribatuarekin AP8a eta AP1a kudeatzeko sinatutako kontratuak etetea erabaki du aste honetan —azkenaldian, 38 milioi euro inguruko ordainketa, urteko, aldundiarentzat—. Diputazioaren erabakiek enpresa askori eragingo dieten arren, bada bat bi kontratuak galtzeko arriskua duena, Serbitzu SL.

Garbiketa eta higiene zerbitzuak eskaintzeko sortu zuten Serbitzu, 1992an. Kaleak, hondartzak, errepideak... garbitzeko eta mantentzeko lanak egiten ditu, besteak beste, eta hainbat lehiaketa publiko eskuratu ditu azken urteetan, FCCrekin batera aurkeztuta —Serbitzuren inguruko enpresa taldeko bazkide batzuk FCCko apoderatu ere badira—. 2010ean Zubietako errauste planta eraikitzeko lehiaketa irabazi zuten Serbitzuk eta FCCk, Altuna y Uria, Murias eta AE&E Inova enpresekin aurkeztuta.

Hori baino lehenago, 2002an, beste lehiaketa publiko handi bat ere irabazi zuen Serbitzuk. Asfaltos Naturales de Campezo SA eta Dragados y Construcciones SA enpresekin, Bidelan izeneko aldi baterako enpresa elkarte bat sortu zuen, eta AP8a kudeatzeko lehiaketa irabazi zuen. 2003an sinatu zuen kontratua Bidegirekin —Bidegi sozietate publikoa Gipuzkoako autobideak kudeatzeko sortu zuen diputazioak—. Geroago, 2005ean, AP1 autobidea kudeatzeko lehiaketa irabazi zuen Bidelan AP1 SA enpresak —aurreko hiru enpresek eta Sociedad Iberica de Construcciones Electricas SAk sortu zuten; 2007an fusionatu egin ziren Bidelan SA eta Bidelan AP1 SA, Bidelan Gipuzkoako Autobideak SA sortzeko—.

Polemika sortu zen, hasieratik, AP8aren lehiaketaren inguruan. Aralar alderdiak salatu zuen Serbitzu SLko presidentea, Xabier Agiriano, EAJko Batzar Nazionaleko kide izana zela, eta lehiaketan «adiskidekeriaz» jokatzea egotzi zion aldundiari, garai hartan EAJren esku baitzegoen. Jose Joan Gonzalez de Txabarri orduko ahaldun nagusiak agerraldia egin zuen Batzar Nagusietan, AP8aren kontratua Bidelani emateko prozedura argitzeko.

Izatez, AP8aren lehiaketa publikoan hirugarren gelditu zen Bidelan; beste bi enpresa elkartek puntuaketa hobea jaso zuten. Lehiaketaren irabazletzat nola jo zuten galdetu zuen Rebeka Ubera Aralarreko batzarkideak, eta etika aipatu zien gainerako ordezkari politikoei. «Eta nola neurtzen da etika?», erantzun zion Txabarrik: «Nik pentsa dezaket zu egiten ari zarena pertsekuzio bat dela, eta, horren arabera, etikak non gelditzen dira? Zuk edozein gauza esan dezakezu pertsonen izenak erabiliz lasai asko? Eta nola egin litezke salaketak sistema politiko batean, gauzak legalak direla baieztatzen denean? Legala baldin bada, legala da».

EAJko kide gehiagok ere Bidelanen behar egiten zutela esana zuen Uberak. Bidelan SAren kudeatzailea, Isaac Loiola, Elgoibarren zinegotzi jeltzalea izan zen 1990eko hamarkadan, eta Espainiako Kongresurako EAJren zerrendetan ere joan zen. Miguel Buen PSE-EEko batzarkideak Uberari erantzun zion normalak zirela halakoak. «Hedapen handiko alderdiek, alderdi sozialista, EAJ, PP bezalakoek» beren kideak enpresetan edukitzea ez zela arraroa: «Kasu gehienetan, administrazio kontseilu batzuetan, hidroelektriketan, autobideetan... ordezkaritza dute, baina erabat logikoa da, hedapen zabala dutelako». Prebarikazioa egon zela uste bazuen, frogatzeko esan zion Txabarrik Uberari, eta horretan gelditu zen salaketa, gerora Aralarrek ideia bera errepikatu izan duen arren.

Bidelanek, beraz, AP8a kudeatzeko kontratua sinatu zuen aldundiarekin 2003an, eta AP1a kudeatzeko kontratua 2005ean. Hamar urteko iraupena zuten bi kontratuek, bi autobideak mantendu, artatu eta ustiatzeko. Gipuzkoako Foru Aldundiak urteko aurrekontuetan diru sail bat onartzen zuen Bidegirentzat. Bidegik, berriz, AP8aren eta AP1aren lan gehienak Bidelani dagozkionez, hari ordaintzen zion. Lehen kontratu haien arabera, bi errepideek hartuko zuten ibilgailu kopuruaren arabera ordainduko zion Bidegik Bidelani.

Zirkulazioa, Bidelanen esku

Datua da bi autobideetako zirkulazio kopuruen berri Bidelanek berak ematen duela; alegia, Bidelanek zehazten du datua, zenbat ibilgailu igaro diren bi autobideetatik. Pentsatzekoa da zirkulazio datu horiek kontrolatu beharko zituzkeela Bidegik, ordaindu behar zuen faktura horren araberakoa baitzen. Bidegiko iturriek BERRIAri azaldu diotenaren arabera, ordea, Bidegik ez zuen lan hori egiten, ez zuen Bidelani ordaindu beharrekoa kontrolatzen.

Diputazioak egina zuen kalkulu bat 2003rako, hurrengo urteetan zenbat ibilgailu pasatuko ziren autobideetatik. Prebisioak ez ziren bete, ordea, eta zirkulazio datuak behera egiten hasi ziren krisiarekin. Bidelanek zirkulazioaren arabera kobratzen zuenez, kontratuaren hasierako baldintzak aldatu egin zirela onartu zuten bi aldeek. Eta, 2010ean, kontratua aldatu zuten Bidegik eta Bidelanek. Kontratu berriaren arabera, egiten dituen gastuak aurkezten dizkio Bidelanek Bidegiri; eta Bidegik gastuak ordaintzen dizkio Bidelani, ordainketari gastu horien %7,7 erantsita —enpresen irabazi gordinen tartea errespetatzeko sinatu ohi dira halako kontratuak, eta ez dira arrotzak zenbait esparrutan—. Kontratua, atzerako eraginez, 2009ko ordainketari ere aplikatu zioten, eta akordioen iraupena 2018 arte luzatzea adostu zuten.

Larraitz Ugarte diputazioko bozeramaileak aste honetan azaldu du kontratua era horretan sinatzeak ondorio «kaltegarriak» dituela; enpresari gehiago gastatzea komeni zaiola, administrazioak gehiago ordain diezaion. Adibiderako: AP8 eta AP1 autobideetako argindarraren iazko faktura 2,1 milioi euro izan zen. Bidegik 2,1 milioi horiek eta 161.700 euro gehiago pagatu zizkion Bidelani, %7,7 gehigarriarengatik. Aldundiak beste errepide batzuk ere kudeatzen ditu, N1a adibidez, eta kasu horietan administrazioa da argindarra pagatzen duena, bitartekaririk gabe, eta enpresa bati irabazi gordinen tartea bermatu beharrik gabe.

Horregatik, 2010eko kontratu aldaketarekin, Bidelanek «beti» irabaziak dituela, eta kaltea Bidegiri, sozietate publikoari, etortzen zaiola adierazi du Ugartek. Eta horregatik erabaki dutela kontratua etetea. Bidegik AP8a eta AP1a zuzenean kudeatuko balitu, Bidelan kontratatu gabe, urtean bost milioi euro aurreztuko lituzkeela uste du diputazioak. Markel Olano EAJren Batzar Nagusietako eledunak, asteazkenean, gezurretan ari zela erantzun zion Ugarteri. Olanok diputazioari ohartarazi dio «milioika eurotako» kalte-ordaina pagatu beharko diola enpresari, eta azkenean kalte handiagoa izango dela kontratua etetea. Ugartek gezurtatu egin du diputazioak kalte-ordainak eman beharko dituela. Aldundiak kontratuak etetea ez, baliogabetzea eskatu duela argitu du, administrazioarentzat «kaltegarri» direlakoan.

Ziurtagirien atzetik

%7,7ko irabazi tartearekin zalantzak izateaz gain, diputazioko ordezkariek jakinarazi dute Bidelanek orri bakar bat aurkezten duela urteko bere gastuen justifikazio modura. Fakturarik, nominarik eta bestelako agiririk gabe. Eskatuta ere, Bidelanek ez dituela ematen. Bidelanek, aldi berean, berari dagozkion lan batzuk azpikontratatu egiten ditu, sarri bere enpresa taldearen barruan. Esaterako, tuneletako mantentze lanak Iragaz Watin izeneko enpresak egiten ditu; bidesarien kobraketa lanak, DBS izeneko enpresak; bide garbiketa, Serbitzuk berak... Haiek Bidelani egindako fakturen berri ere ez du Bidegik.

Bidegiren eta Bidelanen inguruan bestelako irregulartasun hotsak ere sortu dira azken urteetan. Bidegiren kudeaketari buruzko zalantzak sarritan agertu dituzte diputazioaren egungo kudeatzaileek. AP8az eta AP1az gainera, herrialdeko beste errepide batzuk ere kudeatzen ditu Bidegik, eta obra berriez arduratzen da. 2004 eta 2011 artean, zortzi errepide egin zituen Bidegik. 588 milioi euroren aurrekontua egin zuen obra horientzat. Baina, azkenean, likidazioa egindakoan, 870 milioi euro pagatu zituen. Alegia, hasieran uste baino 282 milioi euro gehiago gastatu zituen zazpi urtean (%48 gehiago).

Gainkostuak obretan

AP1eko obren gainean beste bi datu ere eman izan ditu diputazioak. Arlaban eta Eskoriatza arteko zatiaren obrak 165 milioi eurogatik eman zituen Bidegik. Obra 2008an bukatu, eta 2009an inauguratu zuten. Obra bukatuta, kontuak kitatzerakoan, Bidegik 46 milioi gehiago ordaindu zizkien eraikitzaileei. Baina handik bi urtera, 2011ko ekainean —foru hauteskundeak igaro eta ia hilabetera—, 35 milioi euro gehiago ordaindu zizkien Bidegik eraikitzaileei. Obrak, azkenean, 259 milioi euroko kostua izan zuen, hasieran uste baino %57 gehiago. AP1aren Eskoriatza eta Arrasate arteko zatian antzera gertatu zela azaldu du diputazioak. 92 milioi eurotan egitekoa zen obrak, azkenean, 151 milioi euroko kostua izan zuen (%65 gehiago). Salaketa horiek Herri Kontuen Euskal Auzitegiak ere berretsi ditu, diputazioaren kudeaketa kritikatuz, eta gainkostuak gehiegizkotzat joz.

Errepide berrietan egindako gastu horien eta mantentze lanetan egindako gastuen emaitza da Bidegiren zorra, 900 milioi euro ingurukoa. Diputazioak salatu zuen, gainera, 2011ko foru hauteskundeak egin bezperan zor horren ia erdia (400 milioi) sinatu zuela Bidegik hainbat bankurekin. Mailegu hura sinatu zutela ospatzeko egin zuten otordu bat, Bidegik ordainduta, 42 pertsonak Gipuzkoako jatetxe batean. 6.200 euroko kontua izan zen administrazio publikoarentzat.

Bazkari haren faktura izan da Bidegiren gainean azken urtean sortutako galernaren beste ufada bat. Bidegiren egoitzan faktura batzuk falta zirelakoan, diputazioak Bidegiren aurreko kudeatzaileei eskatu zien argitzeko non ziren, burofax bidez. EAJk hedabideen aurrean salatu zuen diputazioak erabilitako tonua; Stasiko polizien gisa aritzea egotzi zion. Fakturak handik gutxira agertu ziren. Diputazioaren hitzetan, fakturetan agertu ziren otordu haren ordainketa, Bidegiko bi langileri egindako ordainketa apartekoak, langileei oparitutako iPadak, diputatu bati oparitutako umeentzako arropak...

Kontratuak baliogabetzeko aldundiak aste honetan egin duen eskaria auzitegietara bidean da orain. Galernari hauspoa emango dio datozen hilabeteetan.

Obra publiko handi gehienetan lanean

Bidelan osatu zuten hiru enpresak beste enpresa talde handiago batzuen parte dira. Akziodun nagusia, sorreran, Dragados y Contratas SA zen. Iridium enpresari eman zizkion bere partaidetzak gerora. Iridium Florentino Perez enpresariaren ACS taldeko parte da; azken hilabeteetan, Espainiako PPko diruzain ohiaren paperetan agertu da haren izena, alderdiari ordainketak egin zizkiolakoan.

Bidelanen beste sortzaileetakoa izan zen Serbitzu SL; akziodun nagusia ez izan arren, Serbitzuko administrazio kontseiluko kide batek kudeatzen du Bidelan, Isaac Loiolak. Bere partaidetzak Transitia SL enpresaren esku utzi zituen Serbitzuk 2010ean. Transitiako bazkideen artean jarraitzen dute, hala ere, Serbitzuko buru gehienek.

Transitiaren sortzaileen artean bada, baina, Bizkaiko enpresari familia bat ere, Excavaciones Viuda de Sainz SA enpresatik datorrena. Azucena Gomezek sortu zuen enpresa, eta haren seme-alabek (Maria del Mar eta Pedro Sainz) eta iloba batek (Silvia Kareaga) gidatzen dute orain. Azken hamarkadako obra publiko handi gehienetan zatiren batean lan egin du Viuda de Sainzek: BEC, Hegoaldeko saihesbidea, Metroa, San Mames Barria, abiadura handiko trena, Artigasko zabortegiaren egokitzapena eta tratamendu mekaniko-biologikorako planta, Bilboko portuko handitze lanak...

Transitian, beraz, Bizkaian obra garrantzitsuak egin dituen enpresa bateko bazkideak eta Serbitzu SLren ingurukoak batu dira. Urte gutxian lehiaketa publiko garrantzitsu batzuk ere irabazi ditu Transitiak. Aurten bertan, Bizkaian, Hegoaldeko saihesbidearen, Artxandako tunelen eta AP8aren kudeaketa lanen lehiaketa irabazi du, Pabisa enpresarekin aurkeztuta. Donostiako autobus geltokiko lanak egingo dituen enpresetako bat ere bada.

Transitia, Serbitzu eta Viuda de Sainz enpresen bazkideen artean dozenaka enpresa osatu dituzte, bestalde, eta askotariko zerbitzuak eskaintzen dituzte: TAO kobraketak —Bilbon eta Zarautzen, esaterako—, aparkalekuen kudeaketa —Bilboko Zabalgunekoa, adibidez—, zaharren egoitzak, segurtasun zerbitzuak, errepideetako mantentze lanak... Transitiako administrazio kontseiluko bazkide batzuek GMSM Medioambiente enpresa sortu ere zuten, eta haren bidez parte hartu dute Karrantzako minda plantan.

«Errepide garestiena»

Bestalde, Gerediaga-Elorrio autobiaren obran ere parte hartzen ari da Transitia. Iaz Bilduk salatu zuenez, «kilometroko, penintsulan egiten ari diren errepide garestiena» da. 6,4 kilometroko luzera duen saihesbidea egiteko, 362 milioi euroko gastua egin beharko du Bizkaiko Diputazioak, kostua %42 garestitu baita —56,6 milioi euro dira kilometroko—. Eta horri erantsi behar zaizkio 143 milioi euroko kostuak mantentze lanetan (30 urtera), eta 394 milioi euro gehiago bankuei interesetan ordaintzekoak.

267 milioi hamar urtean

Bidelani eginiko ordainketak, hamar urtean. Bidegik 267 milioi euro eman dizkio Bidelani, 2003az geroztik, AP8 eta AP1 autobideak kudeatu, mantendu eta ustiatzeko.

Kontratuaren aldaketa. 2010ean kontratua aldatu zuten Bidegik eta Bidelanek. Azken lau urteetan, 144 milioi euro ordaindu dizkio Bidegik Bidelani. Kontratua aldatu ez balitz, aldundiak 15,6 milioi euro gutxiago gastatuko zituela azaldu du diputazioak aste honetan.

Kostua, bikoiztuta. Bidelanek 18,5 milioi euro kobratu zizkion Bidegiri 2004an. Hamar urtean bikoiztu egin da kostua; Bidelanek 37,3 milioi euro kobratu zituen 2012an.

Abuztu beroa, udazken goria

[2013-8-28, Berria]

Akusazioa larria da. Izango du azalpenen bat agian, baina ez da erraz esplikatzekoa zergatik ordaindu behar dion administrazio publikoak enpresa pribatu bati gastuak baino %7,7 gehiago urtero. Akusazioa larria, eta erabakia, salomonikoa: AP8aren kudeaketa kontratua aurten bertan bukatzen zitzaion Bidelani. Kontratua amaitu aurretik auzitegira jotzeak erakusten du bi aldeen artean gaiztotua dagoela giroa.

Ez da oraingo kontua. 2011ko hauteskundeak egin eta gero, diputazioa aldatuta, jakinarazi zuten Bidegik 900 milioi euroko zorra zuela eta hauteskunde bezperan sinatu zutela zor horren ia erdia bankuekin (400 milioi euro). Herri Kontuen Euskal Epaitegiak, gerora, ohartarazi izan du diputazioak 2009an eta 2010ean errepideetan egin zituen obretan gainkostu larriak zeudela, hasierako aurrekontuak %38 eta %65 artean garestitu zirela errepide batzuetan. Bidegin ustez galdutako eta gero agertutako fakturen auzia etorri zen gero —langile batzuei ordainketa irregularrak egin zizkietela eta 42 laguni 6.200 euroko otordu bat pagatu zietela esan du aldundiak—. Norbaitek Bidegiko agiri batzuk ordenagailuetatik «ezabatu» zituela ere salatu izan du diputazioak.

Giro horretan, Bidegiren eskumenak aldatzeko prozedura hasi zuen aldundiak. Martxoan. Orain ikusi da errepideen kudeaketa administrazio publikoaren kontrolpean jartzeko asmoa duela. Pentsatzekoa da: enpresek ez dute gogo onez hartuko. Eraikuntza eta zerbitzu enpresek Gipuzkoan zituzten kontratu handienak airean utzi baititu aldundiak. Izan ere, gizarte gaietarako gastua kenduta —mendekotasun eta larrialdi laguntzak, pentsioen osagarriak...—, errepideak eta errauste planta ziren Gipuzkoako Diputazioak azpiegituretan egin behar zituen gastu handienak. Errauste plantako obrak uztailean geldituta —ikusteko dago epaitegiek eta EAEko fiskal nagusiak zer egingo duten; errauste planta finantzatzeko swap-en gaia ere auzitegian da—, orain Bidelanen kontratua eramango du epailearen aurrera. Itxura du urte politikoa hasi dela Gipuzkoan, eta auzitegietan berotuko dela.

#Berria #Gizartea #Azpiegiturak #Bidegi #Bidelan #Herri Kontuen Euskal Epaitegia #Gipuzkoako Diputazioa #analisia

Kontrol publikoa, lurrunduta

Arrazoi batengatik edo bestearengatik, sozietate publikoak eratzea interesgarria izan liteke administrazio publikoentzat. Arrazoiak egon litezke. Eta praktika egokiak badira. Baina sozietate publikoek, aldi berean, itzalak hedatzen dituzte jardun publikoan. Esaterako: sozietate anonimo unipertsonal gisa eratu zuten GHK. Horrek ekarri zuen, besteak beste, langile guztiak hatzarekin kontratatzea. Sozietate anonimo unipertsonalek, publikoak izan arren, eta erabiliko duten dirutza guztia ere publikoa izan arren, ez dute lehiaketa publikoen baldintzak bete beharrik langileak kontratatzeko. Legezkoa da. Langile horien soldatak ere kontrol publikotik kanpo geratzen dira; PPk salatu izan du kargudun publiko batzuek baino gehiago ere kobratzen dutela sozietate publiko batzuetako zuzendariek eta langileek. Baina ez soldatetan eta kontratazioetan bakarrik. Fiskalizatzeko ere gaitzago bihurtzen dira sozietate anonimo publikoak. Praktikan, administrazio publikoak egin beharko lituzkeen lanak egiten dituzte, baina lan horien inguruko bileren aktak, adibidez, ez dira normalean herritarren esku egoten. Kontuak eskatzea ere zailago da horrela. Sozietate horiek egiten duten gastuaren kontrola ere nekezagoa da. Zubietako errauste planta eraikitzeko ehunka milioi gastatzeko asmoa zuten Gipuzkoako Diputazioak eta erakunde publikoek duela bi urte arte. Dirutza hori kudeatu behar zuen enpresa publikoa zertan aritu den, zer bilera egin dituen, akta horiek non dauden, dirua nola gastatu den... jakitea, ordea, izugarri gaitza da. EAEko fiskal nagusiak uda honetan jakinarazi du ikertu egingo duela GHK, errauste plantaren obrak gelditzeak «desfase ekonomiko handia» ekar dezakeelakoan, eta dirua oker erabili delakoan. Erronkari eusten badio, izango du zer ikertua.

#Berria #Gizartea #Hondakinak #GHK #Ingurumena #Gipuzkoako Foru Aldundia #analisia

Errespetuak gaztelaniaz hitz egiten du

«Gabon». Ertzain bat, gaztea, ari zaigu hizketan. Gauerdia pasea da, Gipuzkoako herri batean gaude, errotonda baten erdian geldi, alkohola neurtzeko kontrol batean; ni noa gidari.

«¿De dónde vienen?». Ez dakigu zergatik pasatu den erdarara, baina erantzun diogu. Arazorik ez.

Argi ziriarekin autoa miatzen ari da kanpoaldetik, eta, errotondaren erdian gaudenez, galdetu diot, euskaraz, ea gelditu edo baztertu behar ote dugun. Itxoiteko erantzun digu, gaztelaniaz, begiratzen ari dela.

Berriro ere gaztelaniaz, galdetu digu autoaren azterketa teknikoa garaian egin ote genuen. Pegatina hortxe dauka, aurreko kristalean. «Bai», esan diot euskaraz, buruarekin pegatinara keinu eginez.

Ikustera doa.

Itzuli da.

«La próxima vez, caballero, me habla en castellano, por respeto. Y ahora, pueden continuar».

«Eskerrik asko» esanda agurtu nintzen, hain nengoen jota. «Eskerrik asko»? Bai: «Eskerrik asko». Euskaldunok errespetu handia diegu beste hizkuntzak hitz egiten dituztenei.

#Euskara #Ertzaintza #analisia

Lapidazioa Irunen

[2013-7-5, Berria]

Lapidazio bat Sudanen (demagun) oso gauza ikaragarria da. Gizonezkoak, emakume baten bueltan jarrita, irainka, harrika, emakumea lehertzen. Lapidazio baten aurka, Sudanen bada (adibidez), hasiko dira sinadurak biltzen Interneten, eta nazioarteko diplomazia hariak mugitzen. Eraso fisikoak beti izaten dira ikusteko gogorragoak eta salatzeko errazagoak, eta etxetik urrun direnean gehiago; lapidazio sinbolikoak ere badaude ordea, eta ez dago Afrikara joan beharrik halakoak ikusteko. Demagun Irunen, adibidez Hondarribian, emakume eta gizon talde bat plaza publikoan iraintzea, mehatxatzea, jotzea... eta gero «festa handia» arazorik gabe eta «normal-normal» iragan dela esatea, lapidazio modu bat da. Zer eta, haizemaile batekin jendea agurtu beharrean, txistua jo edo eskopetarekin tiro egin nahi dutelako. Kanpoko behatzaile batek absurdotzat joko luke, iraingarritzat beharbada, baina errepikatzearen errepikatzez alarde mistoak mehatxatzea, iraintzea eta sinbolikoki lapidatzea «normaltasun» bihurtu da. Hain normal bihurtu da, igandean pertsona talde bati eraso egin ziotela Irunen, eta inork ez duela salatu gertatutakoa. Inork ez. Lau egun behar izan dira, eta Landetxa konpainiak berak atera behar izan du prentsaren aurrera, argazkiekin. Erasoa jasan dutenak hain bakar agertzeak ere badu karga sinbolikoa: Sudanen (esaterako), lapidatutako andreak agertzen diren bezain bakar agertu dira prentsaren aurrera. Emakumeen eskubideek eta osotasun fisiko-psikikoak baino puskaz gehiago balio dute botoek Hondarribian eta Irunen. Botokrazia dei zitekeen. Ez dio axola handirik alarde parekideak nahi dituzten herritarrei zer gertatzen zaien. Hainbeste urte joan dira alarde parekideak desfilatzen hasi zirenetik, eta denetik ikusi behar izan dute haietan dabiltzanek. Erasotzaileak, aldiz, ez dituzte inoiz zigortu. Alderdi politikoen eta administrazio publikoen erreakzioak, berriz, neurritsuegiak izan ohi dira; norbere lerroko boto-emaileak gehiegi ez aztoratzeko gisakoak. Baina gaur eta hemen onar al liteke lapidazio sinbolikoak gertatzea eta ia klase politiko guztiak beste aldera begiratzea, ezer gertatu ez balitz bezala?

#Berria #Gizartea #Parekidetasuna #Irungo alardea #Irun #alardea #Sudan #Afrika #Hondarribia #analisia

2.500 milioi euroko hipoteka

Administrazioek dozenaka milioi euroko kontratuak eginak dituzte AHT xede berrietan, baina hirugarren bidea indartzen ari da, finantzaketa arazoengatik.

[2013-6-29, Berria]

Nafarroako Gobernuak aitortu zuen aurrena: Castejondik Zaragozara eta Iruñetik Gipuzkoara ez zela tren lasterrentzako biderik egingo; gaurko trenbideari beste bide bat erantsiko ziotela, tren lasterrak bide horietatik joan ahal izateko, mantsoago bazen ere. Eusko Jaurlaritzak esan zuen gero: Madrilgo gobernuak Astigarraga eta Irun artean, Gipuzkoan, gauza bera egiteko asmoa zuela, AHT abiadura handiko trenaren lanak atzeratuta. Ordurako, kezka ere agertua zuen, Madrilek ez ote duen gauza bera egingo Gasteiztik Miranda Argarako zatian —azterketa teknikoak 2009an egin zituzten, baina harrezkero ez da batere lanik egin zati horretan—. Castejon eta Logroño lotzeko bidea eta Bilbotik Santanderrerakoa, berriz, asmo huts dira oraingoz. Lapurdiko AHTaren atzerapena etorri zen herenegun.

Administrazio publikoek, hala ere, 2.500 milioi euroko zorra hartua dute beren bizkar tren lasterrentzako bideak eraikitzeko. Madrilgo gobernuak 2006 eta 2009 artean lanean jarri zituen Arabako eta Bizkaiko AHT zati gehienak. Hala ere, oraindik ez ditu atera lehiaketa publikora Atxondo eta Abadiño arteko obrak, Bizkaian. Euskal Y-a lotzeko Arrasate, Bergara eta Elorrio arteko lanak ere ez. 2009tik lehiaketa publiko bakarra egin du. Madrilek 856,6 milioi euro jarriak ditu lanean diren hamalau zatietan. Aurten finantzaketa arazoak ere azaleratu zaizkio, Bizkaiko zati batzuetako lanak egiten ari diren enpresek gelditu egingo zirela mehatxu egin zuten, ordainketak atzeratzen ari direlako.

Gipuzkoako AHT zatien finantzaketa Eusko Jaurlaritza ari da aurreratzen. Horretarako lankidetza hitzarmena sinatu zuen Espainiarekin 2006an, eta sei urtean lanean jarri ditu dagozkion zati guztiak. Honezkero 1.575,2 milioi euroren kontratuak sinatuak ditu horretarako. Gipuzkoan daude AHT bideen zati garestienak, gainera. Zizurkil eta Andoain artekoak, esaterako, 180 milioi euroko kostua du, bost kilometroko bidea egiteko —konparazio batera, Lemoa eta Galdakao arteko zatiak 5,4 kilometroko luzera du, eta 69 milioi euroko kostua—.

Nafarroako Gobernuak, Eusko Jaurlaritzaren eredua jarraituz, Espainiako Gobernuarekin hitzarmena sinatu zuen 2010ean, AHTaren lanak ez zirelako hasten herrialdean. Ordutik, bi zatitan hasi ditu obrak, Castejon eta Villafranca artean, eta 51 milioi euroren kontratuak sinatu ditu.

40 eraikuntza enpresa

Administrazioek orain arte egin duten gastua trenbidearen oinarriarentzat da, plataformarentzat alegia. Orain arte egindako gastuari erantsi beharko litzaizkioke azterketa eta proiektu teknikoetarako, desjabetzeetarako, eta trenbidea bera egiteko lanetarako —errailak, argindarra, komunikazio sistemak...— inbertsioak. Administrazioek AHTan egindako inbertsioa eraikuntza eta ingeniaritza enpresetara joan da orain artean. Espainiako eta Hego Euskal Herriko 40 enpresa handienetako batzuk ari dira lanak egiten. Haiek dira, oraingoz, tren lasterraren bultzada ekonomikoa nabaritu dutenak: Dragados, Corsan Corviam, FCC, Acciona, Cycasa, Amenabar, Murias, Leza eta Iza, Viuda de Sainz, Moyua, Balzola, Azvi, Obras Subterraneas, Altuna y Uria... Azken berriekin, ordea, irla baten modura geratzen ari dira tren lasterren lanak, loturarik gabe ipar, hego eta mendebaldera. Eta hirugarren bidearen alternatiba indarra hartzen ari da, AHT bideen aldean.

Trending Blogs

Recently Viewed Blogs

ZIRIKIMILLO