တခ်ိန္က ဦးသန္႔
ဦးသန္႔က ဗုဒၶဘာသာကို စူးစူးနစ္နစ္ ယံုၾကည္ကိုးကြယ္ျပီး သိုသိုသိပ္သိပ္ေနတတ္တဲ႔ လူတေယာက္ အျဖစ္ကေန တကမာၻလံုးက အာရံုစိုက္ခံရတဲ႔ ကမာၻ႔ကုလသမဂၢ ရဲ႔ တတိယေျမာက္ အေထြေထြအတြင္းမွဴးခ်ဳပ္ ျဖစ္လာတယ္။ ၁၉၆၁ စက္တင္ဘာလမွာ အာဖရိက အသြား ေလယာဥ္ပ်က္က်ျပီးဆံုးသြားတဲ႔ ဒုတိယေျမာက္ အေထြေထြအတြင္းမွဴးခ်ဳပ္ Dag Hammarskjöld ရဲ႔ တာဝန္ေတြကိိုအစားထိုးေနရာယူဖို႔ လံုျခံဳေကာင္စီကေန ေရြးေကာက္တင္ေျမွာက္လိုက္တာေပါ့။
သူတာဝန္ယူတဲ႔အခ်ိန္က ကုလသမဂၢရဲ႔ သမိုင္းတေလ်ာက္မွာ ကံဆိုးမိုးေမွာင္အက်ဆံုးအခ်ိန္ပဲ။ ကြန္ဂိုအေရးအခင္းမွာ ကုလသမဂၢ ျငိမ္းခ်မ္းေရးထိန္းသိမ္းတဲ႔တပ္ရဲ႔ အလုပ္ေတြ ရပ္သြားႏိုင္တဲ႔အထိ ဆိုဗီယက္ နဲ႔ ျပင္သစ္က ကုလသမဂၢ အေထြေထြအတြင္းေရးမွဴးရဲ႔ ဩဇာကို ေသြးတိုးစမ္းေနတယ္။ ကုလသမဂၢ အထဲမွာလဲ စစ္ေအးတိုက္ပြဲေၾကာင္႔ အုပ္စုဖြဲ႔ကြဲျပဲေနျပီး အာဖရိကျပသနာေတြကို ထိထိေရာက္ေရာက္ ကိုင္တြယ္ေျဖရွင္းလို႔မရတဲ႔ အေျခအေနကိုေရာက္ေနတယ္။ ဒီလိုျပသနာေတြ ႐ႈပ္ေပြေနတဲ႔ အဖြဲ႔အစည္းကို ဦးသန္႔က ျပန္စုစည္း တည္႔မတ္ေပးခဲ႔တယ္။
ဦးသန္႔က အေထြေထြအတြင္းေရးမွဴးခ်ဳပ္ျဖစ္ေနတဲ႔ခ်ိန္မွာ က်ေနာ္က Katanga ရဲ႔ (ကြန္ဂိုရဲ႔ျပည္နယ္တခု) ကုသမဂၢလုပ္ငန္းေတြကို ဦးစီးေနရတဲ႔အခ်ိန္ေပါ႔၊ ေတာ္ေတာ႔ကို အႏၱရာယ္မ်ားျပီး အက်ပ္အတည္းၾကားတဲ႔ေရာက္ေနတဲ႔အလုပ္တခုပဲ။ က်ေနာ္ Elisabethville (ကြန္ဂိုရဲ႔ ဒုတိယ အၾကီးဆံုးျမိဳ႔) ေရာက္ေတာ႔ ျပန္ေပးဆြဲခံရျပီး ဆိုးဆိုးရြားရြားရိုက္ႏွက္ခံရတဲ႔အထိပဲ။ ဒီလို ကုလသမဂၢဝန္ထမ္းေတြကို ကိုယ္ထိလက္ေရာက္တိုက္ခိုက္လာတယ္ဆိုေတာ႔ က်ေနာ္႔အေနနဲ႔ ကုလသမဂၢတပ္ေတြကို သံုးျပီး တားရမယ္႔ အေနအထားကိုေရာက္လာတယ္။ က်ေနာ္နဲ႔တြဲလုပ္ေနတဲ႔ စစ္ေရးအဖြဲ႔အစည္းက မလုပ္တတ္မကိုင္တတ္ စည္းစည္းလံုးလံုးလဲမရိွ ကူမယ္႔လူေတြကလဲ လံုလံုေလာက္ေလာက္မရိွဆိုေတာ႔ ေတာ္ေတာ္ပင္ပန္းျပီး အရမ္းကိုစိတ္ပ်က္ဖို႔ေကာင္းတဲ႔ အေနအထားပဲ။
အဲလိုအခ်ိန္မ်ိဳးမွာ နယူးေယာက္မွာရံုးထိုင္တဲ႔ အေထြေထြအတြင္းေရးမွဴးခ်ဳပ္အသစ္က လိႈက္လိႈက္လွဲလွဲ ကိုယ္ေရာစိတ္ပါ အားေပးေတာ႔ တေျဖးေျဖးအားတက္လာတာေပါ႔။ ဦးသန္႔က က်ေနာ္တို႔အတြက္ တပ္ကူေတြပို႔ေပးရံုတင္မကပဲ ခြဲထြက္ေရးသမား ျပည္နယ္သမၼတ Moise Tshombe ရဲ႔ အာေဘာ္ေတြကို ေထာက္ခံေရးေပးေနတဲ႔ အေနာက္တိုင္း သတင္းအဖြဲ႔ေတြရဲ႔ အတိုက္အခိုက္ကိုလဲ ကာကြယ္ေပးေသးတယ္။ ဦးသန္႔က သူ႔ကို ကူညီအားေပးေနတဲ႔ လက္ယာအဖြဲ႔အစည္းေတြနဲ႔ စီးပြားေရးလုပ္ငန္းရွင္ေတြရဲ႔ အၾကိဳက္ကိုဆန္႔က်င္ျပီး Moise Tshombe ရဲ႔အဖြဲ႔သားေတြကို ဘာမွနားမလည္တဲ႔ေကာင္ေတြ လို႔ေတာင္ ထုတ္ေျပာလိုက္ေသးတယ္။ သူက အဲလို ဘာမွအေရးမထားပဲ ပြင္႔ပြင္႔လင္းလင္း ေဟာေပာာဒိုင္းဒိုင္း ေျပာလိုက္တာက အမွားေတြအမ်ားၾကီးျဖစ္ေနတဲ႔ ဒီေလာကထဲမွာေတာ႔ တကယ္႔ကို အသစ္အဆန္းတခုပဲ။ (အဲအခ်ိန္မွာ ကြန္ဂိုက ဘယ္လဂ်ီယံရဲ႔ ကိုလိုနီအျဖစ္ကေန လြတ္လပ္ေရးရခါစ ႏိုင္ငံေရးအရႈပ္အေထြးေတြ အမ်ားၾကီးျဖစ္ေနတဲ႔အခ်ိန္မွာ Moise Tshombe က Katanga ျပည္နယ္ကို ဘယ္လဂ်ီယံအစိုးရရဲ႔အကူအညီနဲ႔ ကြန္ဂိုႏိုင္ငံထဲက ခြဲထြက္ျပီး ႏိုင္ငံတခု ထူေထာင္ဖို႔ ၾကိဳးစားခဲ႔တယ္)
၁၉၆၂ ေႏြဦးမွာ က်ေနာ္ Katanga ကေန နယူးေယာက္ျပန္ေရာက္လာေတာ႔မွ ဦးသန္႔နဲ႔ပထမဆံုးေတြ႔ခဲ႔ရတာ၊ သူက ေဖာ္ေရြတယ္ ကိန္းခန္းမၾကီးဘူး တေယာက္ေယာက္ကေျပာရင္လဲ စိတ္ပါလက္ပါ နားေထာင္တယ္။ သူ႔အရင္ အေထြေထြအတြင္းေရးမွဴးခ်ဳပ္ လုပ္ခဲ႔တဲ႔ Dag Hammarskjöld ဆိုရင္ ေအာက္ေျခဝန္ထမ္းေတြ အၾကံေပးတာကို ေတာ္ရံုနားေထာင္ေလ႔မရိွေတာ႔ ေတာ္ေတာ္ေလး ကြဲျပားေနတာေပါ႔။ သူက Dag Hammarskjöld လုပ္ပံုကိုင္ပံုေတြနဲ႔ တကယ္႔ကိုဆန္႔က်င္ဘက္ပဲ။ သူက ရိုးစင္းျပီး ေျပာစရာရိွရင္ဒဲ႔ေျပာတယ္ Dag Hammarskjöld က နားလည္ရခက္တယ္ ေဝ႔ဝိုက္ျပီးေျပာတယ္။ သူက စကားနည္းတယ္၊ Dag Hammarskjöld က ေဝေဝဆာဆာေျပာတတ္တယ္။ သူက ဘာသာတရားကိုင္းရိႈင္းတဲ႔ ဗုဒၶဘာသာဝင္တေယာက္ျဖစ္ေပမယ္႔ Dag Hammarskjöld က သူ႔ဖာသာသူဖန္တီးယူထားတဲ႔ ဘာသာအယူဝါဒကို ပိုျပီးယံုၾကည္တယ္။ သူက ေတာ္ရံုနဲ႔ စိတ္မလႈပ္ရွားတတ္တဲ႔လူ Dag Hammarskjöld က အင္မတန္ စိတ္လႈပ္ရွားလြယ္တဲ႔လူ။ သူက ရိုရိုက်ိဳးက်ိဳးနဲ႔ ဟန္မေဆာင္တတ္တဲ႔ပဲ ေရွးရိုးထံုးစံေတြနဲ႔ ေခာတ္ပညာကို မွ်ျပီးသံုးတဲ႔လူ Dag Hammarskjöld က ေခာတ္ပညာကို အေလးထားတဲ႔လူ။ သူက သူမ်ားတကာရဲ႔အၾကံေတြကိုလက္ခံတဲ႔လူ Dag Hammarskjöld က သူ႔အယူအဆကိုပဲ ေသခ်ာဆြဲကိုင္ထားတဲ႔လူ။ (Dag Hammarskjöld က ဆြီဒင္ႏိုင္ငံက ပါရဂူဘြဲ႔ရ စီးပြားေရးပညာရွင္ တေယာက္ျဖစ္ျပီး၊ ဒုတိယေျမာက္ ကမာၻ႔ကုလသမဂၢ အေထြေထြအတြင္းေရးမွဴးခ်ဳပ္ တေယာက္အေနနဲ႔ ႏိုင္ငံတကာက ေလးစားခံခဲ႔ရသလို ၁၉၆၁ခု ျငိမ္းခ်မ္းေရးႏိုဘယ္ဆုကို ရခဲ႔တယ္။ ဆုရတဲ႔အခ်ိန္မွာ သူကဆံုးသြားပါျပီ။ ကြန္ဂိုႏိုင္ငံမွာ အျပစ္အခတ္ရပ္စဲေရး သေဘာတူညီခ်က္တခုရေအာင္ လုပ္ေနတံုးမွာ ေလယာဥ္ပ်က္က်ျပီး ဆံုးပါးသြားခဲ႔တယ္။)
အေပၚယံေလးပဲၾကည္႔ရင္ေတာ႔ ဦးသန္႔က မတံုမလႈပ္ ထံုထံုထိုင္းထိုင္းၾကီးလို႔ထင္ရေပမယ္႔ သူက သူ႔နည္းသူ႔ဟန္နဲ႔ ျပတ္ျပတ္သားသား ရဲရဲရင္႔ရင္႔ လုပ္တတ္တယ္။ သူက သူဘယ္ေလာက္ ေကာင္းေအာင္လုပ္ခဲ႔တယ္ ဆိုတာေတြေျပာျပီး ပနာယူတတ္တဲ႔လူမ်ိဳးမဟုတ္သလို တခုခုမွားသြားရင္လဲ သူမ်ားေတြကို အျပစ္ပံုခ်တာတို႔ ဟိုဟာေၾကာင္႔ ဒီဟာေၾကာင္႔ဆိုျပီး ဆင္ေျခရွာေနတဲ႔လူမ်ိဳးလဲမဟုတ္ဘူး။ သူ႔လိုေနရာမွာေရာက္ရင္ျဖစ္တတ္တဲ႔ အားမလိုအားမရျဖစ္ျပီး စိတ္ပ်က္ စိတ္ရႈပ္တာ ခံရခက္တာေတြအားလံုးကို ဗုဒၶဘာသာဝင္တေယာက္အေနနဲ႔ ထိန္းသိမ္းထားႏိုင္ခဲ႔တယ္။ သူကတခါမွ စိတ္တိုတာမရိွသလို သည္းမခံႏိုင္တာမ်ိဳးလဲမရိွဘူး။ သိပ္ျပီး စိတ္ဖိစီးလာလို႔စိတ္လႈပ္ရွားလာရင္ သူ႔ေျခေထာက္ကၾကမ္းကိုစည္းခ်က္က်က် ပုတ္ေနတာေလာက္ပဲ ေတြ႔ရတယ္။ ေနာက္ေတာ႔ သူမွာ စိတ္ဖိစီးလြန္းလို႔ျဖစ္တဲ႔ ေရာဂါေတြစံုေနေအာင္ခံရေတာ႔တာပါပဲ။
ဦးသန္႔က အက်င္႔စာရိတၱ သိကၡာ နဲ႔ က်င္႔ဝတ္ကို ႏိုင္ငံေရးထက္ပိုျပီးဦးစားေပးေတာ႔ အေနာက္တိုင္းက သံတမန္ေတြေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ား သူ႔ကိုတကယ္နားလည္ခဲရဲ႔႔လားဆိုတာ က်ေနာ္ေတာ႔သံသယျဖစ္မိတယ္။ သူက သူ႔အတြက္ ႏိုင္ငံေရးအရ အက်ိဳးမရိွေပမယ္႔လဲ သူမွန္တယ္လို႔ယံုထားတာကိုလုပ္တယ္။ ဦးသန္႔က ဗီယက္နမ္စစ္ကို လူ႔က်င္႔ဝတ္အရ မျဖစ္သင္႔ဘူး၊ ေနာက္ဒီစစ္ဟာ နည္းနည္းေတာင္ လူမိ်ဳးေရးခြဲျခားတဲ႔ စိတ္ေတြပါတယ္လို႔ေတာင္ သတ္မွတ္ထားတယ္။ ဒီစစ္ေၾကာင္႔ ဗီယက္နမ္နဲ႔ အေမရိကန္လူမ်ိဳး အသက္ေတြ အမ်ားၾကီးဆံုးရံႈးသြားတာကို ၾကည္႔ျပီး စိတ္မေကာင္း အၾကီးအက်ယ္ျဖစ္ခဲ႔တယ္။ သူက ဒီၤစစ္ၾကီးရပ္သြားေအာင္ တစိုက္ မတ္မတ္လုပ္ခဲ႔တယ္။ ဗီယက္နမ္ေျမာက္ပိုင္း နဲ႔ ဗီယက္ေကာင္း (ကြန္ျမဴနစ္ ဗီယက္နမ္တပ္) က အေမရိကန္နဲ႔ ရန္ကုန္မွာဆံုျပီး အျပစ္အခတ္ရပ္စဲေရးနဲ႔ ျငိမ္းခ်မ္းေရးေဆြးေႏြးပြဲကို တက္ဖို႔ သေဘာတူလာေအာင္ဆြဲေဆာင္ႏိုင္ခဲ႔ေပမယ္႔ အဲ႔အခ်ိန္က စိတ္ခတ္ထန္ေနတဲ႔ အေမရိကန္ႏိုင္ငံျခားေရးဝန္ၾကီး Dean Rusk က သူ႔ရဲ႔အစီအစဥ္ကို လက္မခံခဲ႔ဘူး။ ဝန္ၾကီးက ဦးသန္႔ဟာ ျငိမ္းခ်မ္းႏိုဘယ္ဆုကိုလိုခ်င္ေနလို႔ ဒီစစ္ကိုရပ္ေအာင္လုပ္ေနတာဆိုျပီး လူၾကားမွာ ၾကမ္းၾကမ္းတမ္းတမ္း သေရာ္ခဲ႔တယ္။ ဦးသန္႔ရဲ႔လုပ္ရပ္ကို သူ႔ရဲ႔တဖက္သပ္ အျမင္မၾကည္လင္တာေတြ ေၾကာင္႔ ေနာက္ပိုင္းမွာ ျဖစ္လာတဲ႔ စစ္ပြဲဟာ ဘယ္ေလာက္အရုပ္ဆိုး အက်ည္႔တန္ခဲ႔တယ္ဆိုတာေတြ႔ႏိုင္တယ္။ သံုးႏွစ္ၾကာျပီး လူသိန္းခ်ီေသခဲ႔ျပီးမွ Henry Kissinger (အဲအခ်ိန္က အေမရိကန္ႏိုင္ငံလံုျခံဳေရးအၾကံေပး ေနာက္ပိုင္းမွာ ႏိုင္ငံျခားေရးဝန္ၾကီး ျဖစ္လာမယ္႔သူ) က ဦးသန္႔ရဲ႔ နည္းနာတခ်ိဳ႔ကိုယူျပီး စစ္ပြဲကိုအဆံုးသတ္ႏိုင္ခဲ႔တယ္။
ဦးသန္႔က မိသားစုနဲ႔ရိုးရိုးရွင္းရွင္းပဲေနတယ္၊ ညေနဆို Riverdale က (ဦးသန္႔ ရံုးထိုင္တဲ႔ နယူးေယာက္ကုလသမဂၢရံုးရဲ႔ ေျမာက္ပိုင္းကရပ္ကြက္) အိမ္မွာေနတဲ႔ မိန္းမဆီျပန္ျပီး ရံုးစာေတြ သတင္းစာေတြနဲ႔ ဂ်ာနယ္ေတြဖတ္တယ္။ နယူးေယာက္ျမိဳ႔ရဲ႔ လူမႈအသိုင္းအဝန္း အႏုအလွေတြကိုလဲ စိတ္မဝင္စားေလေတာ႔ သံတမန္ေတြနဲ႔ တျခားလူေတြက သူ႔ကို ညစာစားပြဲ ဧည္႔ခံပြဲေတြ ဖိတ္ဖို႔လက္ေလ်ာ႔ လိုက္ၾကတယ္။ Persepolis (အီရန္ျမိဳ႔ေဟာင္း) မွာအၾကီးအက်ယ္ ေငြကုန္ေက်းက်ခံျပီး အလွ်ံအပယ္လုပ္တဲ႔ ႏိုင္ငံတကာက ထိပ္တီးေတြတက္တဲ႔ပြဲကို Shah of Iran (အီရန္ဘုရင္) ကဖိတ္ေပမယ္႔ တကမာၻလံုးမွာ လူေတြ ဒီေလာက္ခ်ိဳ႕ခ်ိဳ႔တဲ႔တဲ႔နဲ႔ စိတ္ဆင္းရဲေနတဲ႔ခ်ိန္မွာ ဒီလိုပြဲမ်ိဳးကို သူတက္ရမွာ စိတ္မသန္႔ဘူးဆိုျပီး ျငင္းခဲ႔တယ္။
ကမာၻ႔ျငိမ္းခ်မ္းေရးကို ထိပါးလာျပီဆို ဦးသန္႔က ရင္ဆိုင္ဖို႔အဆင္သင္႔ပဲ။ ၁၉၆၂ခု က်ဴးဘားအေရးအခင္း အစမွာ ကေနဒီ (အေမရိကန္သမၼတ) နဲ႔ ခရူးခ်က္ (ဆိုဗီယက္ေခါင္းေဆာင္) ေတြဆီကိုစာေရးခဲ႔တယ္။ စာထဲမွာ ဒီအေရးခင္းက သမိုင္းဆိုတာေတာင္မက်န္ခဲ႔ေအာင္ လူမ်ိဳးသုန္းစစ္ကို စခဲ႔လူေတြအျဖစ္ ကမာၻ႔သမိုင္းမွာ ဘယ္သူကမွ က်န္ခဲ႔ခ်င္မွာ မဟုတ္ဘူး ဆိုျပီးေရးခဲ႔တယ္။ ျပီးေတာ႔ သူကပဲ အတၱလႏိ ၱတ္ သမုဒၵရာထဲမွာရိွတဲ႔ ဆိုဗီယက္ရဲ႔ စစ္သေဘာၤေတြနဲ႔ ရန္ေစာင္ေနတဲ႔ အေမရိကန္ေရတပ္ကို ဆုတ္ေပးဖို႔၊ က်ဴးဘားမွာ ဆိုဗီယက္က ဆင္ထားတဲ႔ဒုန္းက်ည္ေတြဖ်က္သိမ္းဖို႔ နဲ႔ ဒုန္းက်ည္တင္ယာဥ္ေတြကို ျပန္ဆုတ္ေပးဖို႔ အဆိုျပဳခဲ႔တယ္။ ဒီလိုနဲ႔ ကမာၻပ်က္ႏိုင္တဲ႔ကပ္ေဘးက လြတ္လာႏိုင္ခဲ႔တယ္။
ေနာက္ဆံုးမွာ သူက ကမာၻအင္အားၾကီး ႏိုင္ငံႏွစ္ခုကို ကမာၻပ်က္စစ္ၾကီးလဲမျဖစ္ ႏွစ္ဖက္လံုးလဲမ်က္ႏွာမနာရတဲ႔ အေျခအေနတခု ဖန္တီးေပးႏိုင္ခဲ႔တယ္။ ျပီးေတာ႔မွ သူက က်ဴးဘားကိုသြားျပီး ေဒါသ ခက္ထန္ေနတဲ႔ Castro (က်ဴးဘား သမၼတ) ကို ေျဖာင္းျဖခဲ႔တယ္။ သူဒီလိုလုပ္ခဲ႔တာကို လူေတြေရွ႔လဲ မေျပာခဲ႔သလို၊ ဒီအတြက္လဲ သူသက္ရိွထင္ရွားရိွေနခ်ိန္မွာ ဂုဏ္လုပ္ျပီးမေျပာခဲ႔ဘူး။
၁၉၆၅ စက္တင္ဘာလမွာ ဦးသန္႔က ကုလသမဂၢလံုျခံဳေရးေကာင္စီကို လာမယ္႔ေျခာက္လအတြင္းမွာ ျဖစ္လာမယ္႔ အႏၵိယ နဲ႔ ပါကစၥတန္တို႔ရဲ႔ ကပ္ရွမီးယားစစ္ၾကီးရဲ႔ အႏၱရာယ္ကို သတိေပးခဲ႔တယ္။ ဆိုဗီယက္က ထဲထဲဝင္ဝင္ပါေနတဲ႔ အႏၵိယကတဖက္ တရုတ္က အားေပးတဲ႔ ပါကစၥတန္ကတဖက္ ျပသနာေတြျဖစ္လာရင္ သာမာန္ ေဒသတြင္းျဖစ္တဲ႔စစ္ထက္ အမ်ားၾကီးပိုျပီးအႏၱရာယ္မ်ားတယ္ဆိုတာကိုေထာက္ျပခဲ႔တယ္။ လံုျခံဳေရးေကာင္စီက ေနာက္က်ေနေတာ႔မွ အေထြေထြအတြင္းေရးမွွဴးခ်ဳပ္ကို ျပသနာေျဖရွင္းေျပးဖို႔ အေရးတၾကီးတာဝန္ေပးလာျပန္တယ္။ ဦးသန္႔လဲက်ေနာ္႔ကိုေခၚျပီး စစ္ျဖစ္ေနတဲ႔ေနရာကို ခ်က္ခ်င္း ထြက္လာတယ္။
ပံုမွန္ဆို အေထြေထြအတြင္းေရးမွွဴးခ်ဳပ္ ခရီးထြက္ရင္ ခရီးသည္တင္ ေလယာဥ္ေတြနဲ႔ပဲသြားတယ္။ ဒါေပမယ္႔ အဲ႔အခ်ိန္က စစ္ျဖစ္ေနေတာ႔ ခရီးသည္တင္ေလယာဥ္ေတြက အဲဒီဖက္ကို မသြားေနေတာ႔ဘူး။ အေမရိကန္ သမၼတ Lyndon Johnson က Air Force One (သမၼတစီးတဲ႔ ေလယာဥ္) ကိုယူသြားဖို႔တိုက္တြန္းေပမယ္႔ ဦးသန္႔က အေမရိကန္ သမၼတရဲ႔ေလယာဥ္နဲ႔သြားခဲ႔ရင္ သူ႔ကိုအေမရိကန္ရဲ႔လူလို႔ အျမင္မွားေနမွာစိုးလို႔ သမၼတ Lyndon Johnson ကို လူေလးေယာက္ထဲနဲ႔ ေလယာဥ္ၾကီးတစီးနဲ႔သြားရင္ ငေပါလိုျဖစ္ေနမယ္လို႔ ေျပာခဲ႔တယ္။ က်ေနာ္တို႔လဲ ခရီးသည္တင္ေလယာဥ္နဲ႔ပဲ နယူးေယာက္ကေန အီရန္ရဲ႔ျမိဳ႔ေတာ္ တီဟီရန္သြား အဲဒီကတဆင္႔ Rawalpindi (ပါကစၥတန္ရဲ႔ ျမိဳ႔တျမိဳ႔႕)ကိုအရင္သြားဖို႔ လမ္းရွာမယ္ဆိုျပီး ထြက္ခဲ႔ၾကတယ္။
တီဟီရန္ ေရာက္ေတာ႔ ဦးသန္႔ကလြဲျပီး က်န္တဲ႔လူေတြက စစ္ပြဲေတြျဖစ္တဲ႔ေနရာမွာ သူ႔ရဲ႔လံုျခံဳေရးကို စိုးရိမ္ေနၾကတယ္။ သူ႔အရင္ အေထြေထြအတြင္းေရးမွဴးခ်ဳပ္ေဟာင္း Dag Hammarskjöld အာဖရိကမွာ ေသသြားတာကိုလဲ လူေတြစိတ္ထဲရိွေနၾကေသးတာကိုး။ အႏၵိယ ေလတပ္ကလဲ ပါကစၥတန္ ေလဆိပ္ေတြကို ဗံုးၾကဲေနေတာ႔ Karachi (ပါကစၥတန္ျမိဳ႔ေတာ္) ကိုပဲသြားသြား Rawalpindi ကိုပဲသြားသြား အင္မတန္ အႏၱရာယ္မ်ားတယ္လို႔ ယံုထားၾကတယ္ေလ။ ဦးသန္႔ကေတာ႔ရွင္းရွင္းပဲ စစ္ျဖစ္ေနတဲ႔ေနရာကို ျဖစ္တဲ႔နည္းနဲ႔ အျမန္ဆံုးေရာက္ေအာင္သြားမယ္လို႔ေျပာတယ္။ အဲဒီအခ်ိန္မွာ က်ေနာ္တို႔ထက္ပိုျပီး အေနအထားကိုလဲ နားလည္ အင္အားလဲရိွတဲ႔ အေမရိကန္သံရံုးက ေလယာဥ္ပ်ံအေသးေလးေပးတယ္။ အဲဒီေလယာဥ္ပ်ံေလးနဲ႔ပဲ ပါကစၥတန္ကို ခပ္ျမန္ျမန္ထြက္ခဲ႔ၾကတယ္။
အႏၵိယနဲ႔ ပါကစၥတန္ကလူေတြက ေလယာဥ္ဝန္ထမ္းေတြကို CIA ကလူေတြလို႔ထင္ေနၾကေတာ႔ ခရီးဖင္႔ျပီး ေရွာင္သြားေနရေတာ႔ အရမ္းၾကာတယ္။ ေနာက္ဆံုးေတာ႔ Rawalpindi မွာ ပါကစၥတန္ သမၼတ Ayub Khan နဲ႔ေတြ႔ ေနာက္ေတာ႔ စစ္ျဖစ္ေနတဲ႔ ေနရာေတြကိုေရွာင္ျပီး ဘံုေဘကတဆင္႔ နယူးေဒလီမွာရိွတဲ႔ အႏိၵယ ဝန္ၾကီးခ်ဳပ္ Shastri ေတြ႔ခဲ႔တယ္။ ေနာက္ဆံုး က်ေနာ္တို႔လဲ အျပစ္အခတ္ရပ္စဲေရးမူၾကမ္းနဲ႔ ျပန္လာႏိုင္ခဲ႔တယ၊္ ေနာက္ႏွစ္ရက္ေလာက္ၾကာေတာ႔ အဲဒီမူၾကမ္းက စျပီးအသက္ဝင္ခဲ႔တယ္။
ဒီခရီးမွာ က်ေနာ္အေနနဲ႔ ဦးသန္႔ကိုပိုျပီး ေလးစား ခ်စ္ခင္လာခဲ႔တယ္။ သူ႔ရဲ႔ အေျမာ္အျမင္နဲ႔ တစိုက္မတ္မတ္ လုပ္တတ္တာေတြက စစ္ေၾကာင္႔ အင္မတန္ စိတ္ေၾကာင္႔ၾကမ်ားေနတဲ႔ ႏိုင္ငံေခါင္းေဆာင္ေတြကို ထိန္းထိန္းသိမ္းသိမ္းျဖစ္လာျပီး ေလးစားအားထားလာေအာင္လုပ္ႏိုင္ခဲ႔တယ္။ ေနာက္ေတာ႔ တဖက္နဲ႔တဖက္ လိုခ်င္တာေတြကို မူၾကမ္းေရးဖို႔နဲ႔ ေၾကျငာစာတမ္းထုတ္ဖို႔ကို က်ေနာ္နဲ႔လႊဲေပးျပီး ျဖစ္သမွ်ကိုတာဝန္ခံခဲ႔တယ္။ ဒီလိုတာဝန္ေတြနဲ႔သြားတဲ႔ခရီးမွာ ရီစရာေကာင္းတဲ႔အျဖစ္ကိုလဲ သူကရီျဖစ္ေအာင္ရီလိုက္ေသးတယ္။ ျဖစ္ခ်င္ေတာ႔ သူ႔မိန္းမ သရက္ယိုၾကိဳက္တတ္တာကိုသိတဲ႔ လမ္းမွာၾကံဳတဲ႔ျမန္မာအရာရိွေတြက သူမသိပဲ ယိုပုလင္းေတြ ေလယာဥ္ေပၚ တင္ေပးလိုက္တယ္။ ေလေပၚေရာက္ေတာ႔ ပုလင္းေတြက အခ်င္းခ်င္းရိုက္မိျပီး အသံေတြထြက္လာေတာ႔ ေလယာဥ္မွဴးက ဗံုးပါလာတယ္ဆိုျပီး ဒီပုလင္းေတြကိုထုပ္ျပစ္တာေပါ႔။ အဲမွာ ဦးသန္႔ ခြက္တိုးခြက္လန္ ရီတာကို က်ေနာ္ ပထမဆံုးေတြ႔ဖူးတာပဲ။
ဦးသန္႔က Ralph Bunche (၁၉၅၀ခု ျငိမ္းခ်မ္းေရးႏိုဘယ္ဆုရခဲ႔တဲ႔ ႏိုင္ငံေရးပညာရွင္) ကိုအင္မတန္ အားထားတယ္။ ( ဦးသန္႔ရဲ႔လက္ထက္မွာ Ralph Bunche က ကုလသမဂၢရဲ႔ အထူးႏိုင္ငံေရး႒ာန (Special Political Affairs) မွာ လက္ေထာက္အေထြေထြအတြင္းေရးမွဴးခ်ဴပ္ (Under-Secretary-General) အေနနဲ႔ လုပ္တယ္ ) Ralph Bunche က်န္းမာေရး တေျဖးေျဖးဆိုးလာေတာ႔ ေန႔တိုင္းလုပ္ရမယ္႔တာဝန္ေတြနဲ႔ ပတ္သက္ျပီး က်ေနာ္ ဦးသန္႔နဲ႔ပိုျပီးေတြ႔လာရတယ္။ ဦးသန္႔ရဲ႔ ႏိုင္ငံေရး မိန္႔ခြန္းေတြနဲ႔ အစီရင္ခံစာေတြ ေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ားကို က်ေနာ္ပဲ ေရးေပးရတယ္။ သူနဲ႔အလုပ္တြဲလုပ္ရတာ စိတ္ေပ်ာ္ဖို႔ေကာင္းတယ္၊ သူက စိတ္ထားေျဖာင္႔္ျပီး ေျပာစရာရိွတာေျပာတတ္တယ္ ေလးစားခင္မင္စရာေကာင္းေတာ႔ သူ႔မွာႏိုင္ငံေရး မက်ြမ္းက်င္တာေတြရိွလဲ လြယ္လြယ္နဲ႔ေျပလည္သြားတာပါပဲ။ သူနဲ႔သူ႔မိန္းမက ေဗဒင္ေတာ္ေတာ္ယံုတယ္။ သူ႔မိန္းမက ဒီေန႔ဒီရက္မွာ အေရးၾကီးတဲ႔အလုပ္ေတြလုပ္ရင္မေအာင္ျမင္ႏိုင္ဘူးေျပာလာရင္ အစီအစဥ္ဆြဲရတာ တခါတခါ အခက္အခဲၾကံဳရတယ္။ က်ေနာ႔သား ခ်ာလီ ၁၉၆၇ မွာေမြးေတာ႔ ဦးသန္႔က သားေလးရဲ႔ဇာတာကို တြက္ခ်က္ေပးတာ တညေနလံုးပဲ၊ သူက သူ႔လက္ေအာက္ဝန္ထမ္းေတြအတြက္ အင္မတန္ စဥ္းစားေပးတတ္တယ္။
၁၉၆၇ ဇြန္လထဲမွာ အီဂ်စ္သမၼတ Nasser က Sinai (အီဂ်စ္အေနာက္ပိုင္း အစၥေရးနဲ႔ကပ္ေနတဲ႔ေနရာ) မွာရိွတဲ႔ ကုလသမဂၢျငိမ္းခ်မ္းေရးထိန္းသိမ္းတဲ႔တပ္ေတြထြြက္သြားေပးဖို႔ ရုတ္တရက္ေတာင္းလာတယ္။ ဒီတပ္ေတြက အီဂ်စ္နဲ႔ အစၥေရးၾကားမွာ ျပသနာမျဖစ္ေအာင္ ၁၀ႏွစ္ေလာက္ထိန္းထားႏိုင္ခဲ႔တာ။ အရင္အေထြေထြအတြင္းေရးမွဴးခ်ဳပ္ေဟာင္း Dag Hammarskjöld နဲ႔ အီဂ်စ္သမၼတ Nasser သေဘာတူခ်က္အရ ေတာင္းဆိုလာတာဆိုေတာ႔ ဦးသန္႔လဲ ဘာမွမတတ္ႏိုင္ဘူး။ အစၥေရးက ဒီတပ္ေတြကို သူတို႔ဖက္မွာထားဖို႔ သေဘာမတူဘူးေလ။ တကယ္ေတာ႔ Nasser ဒီလိုေတာင္းဆိုတာက ကိုယ္႔လည္ပင္းကိုယ္ၾကိဳးဆြဲခ်သလိုပဲ။ ေဂ်ာ္ဒန္ နဲ႔ ဆီးရီးယား က အရူးထလို႔ အီဂ်စ္နဲ႔ ပူးေပါင္းျပီး East Jerusalem, West Bank နဲ႔ Golan Heights ကိုသိမ္းမယ္ဆိုတာနဲ႔ အစၥေရးကလဲ အေစာၾကီးထဲကလိုခ်င္ေနတဲ႔ Sinai နဲ႔ Gaza ကိုဝင္ဖို႔ အေၾကာင္းရွာလို႔ရသြားတာေပါ႔။ ဦးသန္႔နဲ႔ Ralph Bunche က အခ်ိန္ေတြ အင္အားေတြ အၾကီးအက်ယ္အကုန္ခံျပီး Nasser ကို ဒီလိုလုပ္တာ ဘယ္ေလာက္ေတာင္ အႏၱရာယ္မ်ားတယ္ဆိုတာ သတိေပးဖို႔ ၾကိဳးစားခဲ႔ၾကတယ္။
ကမာၻေခါင္းေဆာင္ေတြၾကားမွာ ဦးသန္႔တေယာက္ပဲ ကိုင္ရိုကိုသြားျပီး Nasser ကို Sinai မွာ အီဂ်စ္တပ္ေတြ မဝင္ဖို႔နဲ႔ ကုလသမဂၢတပ္ေတြ ဒီတိုင္းဆက္ရိွေနဖို႔ ေျဖာင္းျဖဖို႔ၾကိဳးစားခဲ႔တယ္။ အဲအခ်ိန္မွာ တျခားႏိုင္ငံေခါင္းေဆာင္ေတြက စစ္ေအးကာလ အေၾကာင္းေတြပဲ အာရံုစိုက္ေနခဲ႔တယ္။ အေနာက္ႏိုင္ငံေတြကလဲ ဦးသန္႔ဟာ Nasser က အရင္သေဘာတူခ်က္အတိုင္း ဥပေဒအရ ေတာင္းဆိုတာကို လက္ခံရမလားဆိုျပီး အျပစ္ဖို႔ၾကတယ္။ ဘယ္အစိုးရကမွ ဦးသန္႔႔ဘက္မွာမရိွဘူး။ ဇြန္လ ၅ရက္မွာ အစၥေရးက West Bank မွာေရာက္ေနတဲ႔ အီဂ်စ္ ဆီးရီးယား နဲ႔ ေဂ်ာ္ဒန္တပ္ေတြကို ေလေၾကာင္းကေန စတိုက္ေတာ႔တာပဲ။ ကုလသမဂၢ ျငိမ္းခ်မ္းေရးထိန္းသိမ္းတဲ႔တပ္က အဲမွာပဲရိွေနေသးတာဆိုေတာ႔ ဒီတပ္သားေတြပဲ အရင္ဆံုးစစ္ထဲမွာ ဆံုး႐ံႈးသြားခဲ႔တယ္။
ဒီေျခာက္ရက္ၾကာတဲ႔စစ္ပြဲ (The Six-Day War) က ပါလက္စတိုင္းနဲ႔ အာရပ္ ႏိုင္ငံေတြအတြက္ အၾကီးအက်ယ္ အထိနာသြားေစခဲ႔တယ္။ ကုလသမဂၢ အတြက္လဲ ျပသနာၾကီးေပါ႔။ အစၥေရးက သိမ္းလိုက္တဲ႔ West Bank, Gaza နဲ႔ Golan Heights ျပသနာကို ခုထိတကမာၻလံုးက ေျဖရွင္းဖို႔ ၾကိဳးစားေနရတံုးပဲ။ ဒီစစ္ၾကီးစျဖစ္ေတာ႔ ကုလသမဂၢလံုျခံဳေကာင္စီမွာ အေရွ႔တိုင္း အေနာက္တိုင္းက အင္အားၾကီးႏိုင္ငံေတြက စစ္ေအးကာလ အေၾကာင္းေတြနဲ႔ပဲ ျငင္းခံုေနခဲ႔ၾကတာ။ စစ္ၾကီးဲျဖစ္ျပီလဲဆိုေရာ အစိုးရေတြ သတင္းသမားေတြက တရားခံလိုက္ရွာၾကေတာ႔တာပဲ။ အဲဒီမွာ တေယာက္ထဲ တကယ္ကိုၾကိဳးၾကိဳးစားစား စစ္မျဖစ္ေအာင္ ကာကြယ္ေနတဲ႔ ဦးသန္႔ ကို သူ႔ေၾကာင္႔ဆိုျပီး လက္ညိုးဝိုင္းထိုးၾကတာေပါ႔။
က်ေနာ္ ကုလသမဂၢမွာလုပ္ခဲ႔တဲ႔ေတာက္ေလ်ာက္ ဦးသန္႔ ေလာက္အျပစ္ဖို႔ခံခဲ႔ရတဲ႔လူမ်ိဳးမၾကံဳဖူးဘူး။ အဲဒီအခ်ိနိက လူထုမွာ တကယ္႔အျဖစ္အပ်က္ေတြကို ေသေသခ်ာခ်ာသိဖို႔ဆိုတာကလဲ မျဖစ္ႏိုင္ဘူးေလ။ နာမည္ၾကီး အေမရိကန္ သတင္းသမားေတြကိုထားလိုက္ ဒီကိစၥေတြကို ေသခ်ာသိတဲ႔ ႏိုင္ငံေခါင္းေဆာင္ေတြကလည္း ဦးသန္႔ ကိုပဲ အားပါးတရ ဝိုင္းအျပစ္ဖို႔ၾကေတာ႔တာပဲ။ အစၥေရး သံအမတ္ Abba Eban က ကုလသမဂၢျငိမ္းခ်မ္းေရးထိန္းသိမ္းတဲ႔တပ္ကို တကယ္မိုးလဲရြာေရာ ပိတ္လိုက္တဲ႔ထီးလို႔ သေရာ္ခဲ႔တယ္။ ဒီလိုေျပာတာက ေတာ္ေတာ္ေလး မစဥ္းစားမဆင္ျခင္ပဲ ငါ႕စကားႏြားရ ေျပာတာမ်ိဳးပဲ။ က်ေနာ္တို႔ ကုလတပ္ေတြက ဒီနယ္ေျမျငိမ္းခ်မ္း ေအာင္ ျပီးခဲ႔တဲ႔ ၁၀ႏွစ္လံုးလံုး ကာကြယ္ေပးခဲ႔တယ္ ျပီးေတာ႔ သူတို႔ အစၥေရးကပဲ ဒီတပ္ေတြနဲ႔ တူတူပူေပါင္းျပီးမလုပ္ႏိုင္ဘူးလို႔ သူတို႔ပဲျငင္းခဲ႔တာ။ ျဗိတိန္ ႏိုင္ငံျခားေရးဝန္ၾကီးေဟာင္း George Brown က ဒီအေၾကာင္းကို သူ႔ရဲ႔ဘဝမွတ္တမ္းစာအုပ္မွာ ပိုျပီးအရုပ္ဆိုးေအာင္ မဟုတ္တန္းတရားေတြ ခ်ဲ႔ကားျပီးေရးလာေတာ႔ က်ေနာ္တို႔က ဦးသန္႔ကို လူထုေရွ႔မွာ ျပန္ေျဖရွင္း ၾကရေအာင္ လို႔ေျပာေပမယ္႔ သူက ဘာမွတခြန္းမွ ျပန္ေျပာမေနဘူး။
အဲလို အရွက္မရိွ ဝိုင္းအျပစ္ဖို႔တာကို ၾကိတ္ခံတတ္တဲ႔ ဦးသန္႔ တေယာက္ တကယ္႔ကိုထိတာေပါ႔ ၁၉၆၇ ေႏြ ေလာက္ကစျပီး သူ႔က်န္းမာေရး တေျဖးေျဖးနဲ႔ ဆိုးလာခဲ႔တယ္။ ေနာက္ႏွစ္ထဲဲေရာက္ေတာ႔ ဦးသန္႔ က သူ႔ရာထူးသက္တန္းျပီးျပီ အနားယူေတာ႔မယ္လဲဆိုေရာ သူ႔ကိုဒီလိုစစ္ ၾကီးျဖစ္ေအာင္လုပ္တဲ႔လူလို႔ ဝိုင္းအျပစ္ဖို႔ခဲ႔တဲ႔ အစိုးရေတြကပဲ ဒီရာထူးမွာပဲ ဆက္ျပီး တာဝန္ယူေပးဖို႔ ေတာင္းခံခဲ႔ၾကတယ္။ ဦးသန္႔ကလဲ ရူးရူးမိုက္မိုက္ပဲ လက္ခံျပီး ဆက္လုပ္ခဲ႔တယ္။
ဦးသန္႔ရဲ႔ ကုလ သက္တမ္းေနာက္ဆံုးႏွစ္ေတြကေတာ႔ စိတ္မေကာင္းစရာပဲ။ ေနမေကာင္းျဖစ္တဲ႔ အခ်ိန္ေတြကမ်ားေတာ႔ ရံုးလဲသိပ္မလာႏိုင္ေတာ႔ဘူး။ ပိုဆိုးတာက သူအားကိုးလို႔ အတင္းအက်ပ္ေခၚထားတဲ႔ Ralph Bunche ကလဲ ေတာ္ေတာ္ေနမေကာင္းျဖစ္လာျပီး ဦးသန္႔ ကုလသမဂၢ ကေနမထြက္ခင္ ႏွစ္လေလာက္အလို ၁၉၇၁ ႏိုဝင္ဘာမွာဆံုးသြားတယ္။
ကုလသမဂၢကေန ထြက္ျပီး ၂-၃ႏွစ္ေလာက္ေနေတာ႔ ဦးသန္႔လဲ ေမးရိုးကင္ဆာနဲ႔ဆံုးသြားတယ္။ သူသိပ္ၾကိဳက္တဲ႔ ျမန္မာျပည္ကလာတဲ႔ အေတာ္ျပင္းတဲ႔ေဆးေပါ႔လိပ္ေတြ ေၾကာင္႔နဲ႔တူပါတယ္။ ၾကာလာေတာ႔ သူ႔ကိုလူေတြလဲေမ႔ေလာက္ေပ်ာက္ေလာက္ျဖစ္ေနၾကပါျပီ။ သူ႔နာမည္ေပၚလာရင္လဲ သူ႔သက္တမ္းမွာျဖစ္ခဲ႔ျပီး သူတေယာက္ထဲမျဖစ္ေအာင္ၾကိဳးစားတားဆီးခဲ႔ရတဲ႔ ေျခာက္ရက္ၾကာစစ္ (The Six-Day War) နဲ႔ယွဥ္ျပီး ဦးသန္႔စစ္ (U Thant’s War) လို႔ တခ်ိဳ႔ သတင္းသမားေတြက သံုးေနၾကတံုးပဲ။ စစ္ေအးကာလျပီးသြားတဲ႔အခါ အေမရိကန္ေတြ ရုရွားေတြ စုျပီး လူ႔သမိုင္းမွာေၾကာက္ဖို႔အေကာင္းဆံုးျဖစ္တဲ႔ က်ဴးဘားအေရးအခင္းကို ျပန္သံုးသပ္ေတာ႔မွ ဦးသန္႔ရဲ႔အေရးပါပံုေတြကို အသိအမွတ္ျပဳလာၾကတယ္။ ဒါေတာင္ သူတို႕ႏွစ္ႏိုင္ငံက ဒီစစ္ပြဲၾကီးေရွာင္ႏိုင္တာ ငါတို႔ေၾကာင္႔ဆို႔ အျပိဳင္အဆိုင္ ႏိုင္ငံေရးအျမတ္ထုတ္ေနၾကတံုးပဲ။ ဒီလိုပဲ ဗီယက္နမ္စစ္ကို ျပန္ျပီး မွ်မွ်တတ သံုးသပ္ႏိုင္တဲ႔အခ်ိန္ေရာက္လာေတာ႔ ဒီအနိ႒ာရံုေတြနဲ႔စုေနတဲ႔ စစ္ၾကီးျပီးေအာင္ သူဘယ္လိုၾကိဳးစားအားထုတ္ခဲ႔ရတယ္ဆိုတာကို အသိအမွတ္ျပဳလာၾကတယ္။ လူေတြကေတာ႔ သိုသိုသိပ္သိပ္ေနတတ္ျပီး တာဝန္ယူတတ္တဲ႔ ေခါင္းေဆာင္ေကာင္းတေယာက္ရဲ႔ သတိၱ ဗ်တၱိ နဲ႔ စြန္႔လြတ္ ေပးဆပ္ခဲ႔တာေတြကို လြယ္လြယ္ကူကူပဲ ေမ႔သြားၾကပါျပီ။
ဒီစာကိုေရးတဲ႔ Sir Brian Urquhart က ကုလသမဂၢ စဖြဲ႔တည္းကလုပ္လာတဲ႔ ပထမဆံုးဝန္ထမ္းေတြထဲက တေယာက္ပဲ။ ကုလသမဂၢ မွာ ႏွစ္ေလးဆယ္ေက်ာ္ ၾကာေအာင္လုပ္ခဲ႔ျပီး ေနာက္ဆံုးအနားမယူခင္ခ်ိန္မွာ အထူးႏိုင္ငံေရး႒ာနရဲ႔ လက္ေထာက္အေထြေထြအတြင္းမွဴးခ်ဳပ္ (Under-Secretary-General for Special Political Affairs) အျဖစ္တာဝန္ယူခဲ႔တယ္။ သူ႔သက္တမ္းတေလ်ာက္မွာ အေထြေထြအတြင္းမွဴးခ်ဳပ္ေတြ ကမာၻေနရာအႏွံ႔က ေခါင္းေဆာင္ေတြ အမ်ားၾကီးနဲ႔ ဆက္ဆ အလုပ္တူလုပ္ခဲ႔ဖူးေတာ႔ ဒီလူေတြနဲ႔ ဆက္ဆံခဲ႔ရတဲ႔ သူ႔အျမင္ကိုေရးထားခဲ႔တယ္။
ခုဖတ္ရတဲ႔ ဦးသန္႔ အေၾကာင္းကိုေတာ႔ ကုလသမဂၢ အင္တာနက္စာမ်က္ႏွာ http://www.un.org/apps/news/infocus/u-thant.asp#.WLTLDPkrLIU ကယူျပီး တတ္သလို ဘာသာျပန္ ထားတယ္။