ඇයි පැයකට මිනිත්තු 60ක් ? ඇයි දවසකට පැය 24ක් ?
අපි හැමෝම ජීවත් වෙන්නේ කාලසටහනකට අනුව උදේ නැගිටින වෙලාවේ ඉඳන්, වැඩට යන, ගෙදර එන, නිදාගන්න වෙලාව දක්වා හැමදේම සිද්ධ වෙන්නේ ඔරලෝසුව දිහා බලාගෙන. අපේ මුළු ජීවිතයම මේ කාලය වටා කැරකෙනවා කිව්වොත් වැරදි නැහැ…
හැබැයි, ඔයා කවදාවත් එක මොහොතකට හරි නැවතිලා හිතුවද ?
"ඇයි හරියටම පැයකට මිනිත්තු 60ක් තියෙන්නේ ?"
"ඇයි දවසකට පැය 24ක් වෙන්නේ?"
මේක අහඹු සිදුවීමක්ද? එහෙමත් නැත්නම්, මේකට පිටුපසින් අපි නොදන්නා කතාවක් තියෙනවද ?
මගේ එක පර්යේෂණයක් තමයි 'සාමාන්ය ජීවිතයට නැතුවම බැරි සංකල්පවල සම්භවය සෙවීම', ඉතිං බැලූ බැල්මට මේ සංඛ්යා හුදෙක් ගණන් කිරීමේ පහසුවට යොදාගත්තා වගේ අපට පෙනුණත්, මේකට තියෙන්නේ මීට වසර 5000කටත් එහා දිවෙන පුරාණ කතාවක් කියල එවිට මට අනාවරණය වුණා..
මේ කතාව පටන් ගන්නේ මැදපෙරදිග මෙසපොතේමියාවේ තිබූ අතිශයින් දියුණු ශිෂ්ටාචාරයක් වුණු සුමේරියානුවන්ගෙන්..
අපි අද ගණන් කරන්න පාවිච්චි කරන්නේ 10 පාදක ක්රමය (decimal system) හෙවත් දශමය ක්රමය. ඒ කියන්නේ 10න් 10ට වැඩි වෙන ක්රමය. අපේ ඇඟිලි දහය නිසා මේ ක්රමය ලෝකයේ ගොඩක් ප්රචලිත වුණා.
තව සමහර සංස්කෘතීන් 12 පාදක ක්රමයත් (duodecimal system) පාවිච්චි කළා. හැබැයි, මේ පුරාණ සුමේරියානුවන් කාලය, ගණිතය, හා තාරකා විද්යාව සඳහා යොදාගත්තේ පුදුමාකාර ක්රමයක්, ඒ තමයි 60 පාදක ක්රමය (sexagesimal system).
ඇයි මේ 60 පාදක ක්රමයක් ?
60 කියන්නේ මොනතරම් විශේෂ සංඛ්යාවක්ද? අද කාලේ අපිට 60 කියන්නේ සාමාන්ය සංඛ්යාවක් වුණත්, සුමේරියානුවන්ට 60 කියන්නේ හරිම විශේෂ සංඛ්යාවක් වුණා. ඒකට හේතුව 60 බෙදන්න පුළුවන් සංඛ්යා ගණන ඉතා විශාල වීම. 60 කියන සංඛ්යාව අපිට 1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, සහ 30 කියන සංඛ්යා වලින් හරියටම ඉතිරි නැතිව බෙදන්න පුළුවන්. හිතලා බලන්න, මේක කොච්චර පහසුද කියලා.
දවසක් හෝ පැයක් වගේ කාල පරිච්ඡේදයක් කොටස් වලට බෙදාගන්න අවශ්ය වුණාම, 60 වගේ පහසුවෙන් බෙදන්න පුළුවන් සංඛ්යාවක් යොදාගන්න එක හරිම ප්රයෝජනවත්. උදාහරණයක් විදිහට, පැයක් (මිනිත්තු 60ක්) දෙකට, තුනට, හතරට, පහට, හයට, දහයට… ඔය විදිහට සමාන කොටස්වලට බෙදාගන්න පුළුවන්. දශමය ක්රමයේදී 100 වගේ සංඛ්යාවක් වුණත්, මේ තරම් පහසුවෙන් විවිධ සංඛ්යා වලින් බෙදන්න අමාරුයි.
මේ පුරාණ ජනයා අහස දිහා බලාගෙන හිටියා. සූර්යයාගේ ගමන, සඳෙහි චලිතය, තාරකාවල පිහිටීම් නිරීක්ෂණය කළා. ඔවුන්ට ඕන වුණේ මේ විශ්වයේ රටා මැනගන්න, ගණනය කරන්න. 60 පාදක ක්රමය ඔවුන්ට මේ සඳහා අතිශයින්ම උපකාරී වුණා.
තාරකා විද්යාත්මක ගණනය කිරීම් සහ කාලය බෙදාගැනීම සඳහා 60 පාදක ක්රමයේ තිබුණු මේ පහසුව අතිශයින් වැදගත් වුණා. ඒ විතරක් නෙවෙයි, පුරාණ සුමේරියානු තාරකා විද්යාඥයන් විශ්වාස කළා පෘථිවිය සූර්යයා වටා ගමන් කරන්න දවස් 360ක් ගතවෙනවා කියලා (ඇත්තටම ගතවෙන්නේ දළ වශයෙන් දවස් 365.25ක් වුණත්, ඔවුන්ගේ ගණනය කිරීම් අනුව 360ක් කියලා විශ්වාස කළා). පුදුමේ කියන්නේ, මේ 360 කියන සංඛ්යාවත් 60න් හරියටම බෙදෙනවා! (360 = 60 x 6). මේ නිසා, කවාකාර චලිතයන් සහ කෝණ මැනීම සඳහාත් 60 පාදක ක්රමය පදනම් කරගත් ක්රමවේදයක් ඔවුන් භාවිතා කරන්න ඇති කියලා අද විශ්වාස කෙරෙනවා. අදටත් අපි වෘත්තයක් (රවුමක්) අංශක 360කට බෙදන්නේ ඒ පුරාණ සුමේරියානු දැනුමේ ආභාෂයෙන්..
"පොඩ්ඩක් ඉන්න පොඩ්ඩක් ඉන්න එතකොට, කවුද ඔය සුමේරියානුවන්? එහෙම ජාතියක් අද නෑනේ.. එයාලා ජීවත් වුණේ කොහේද ? එයාලා මේ ලෝකයට තව මොන වගේ දේවල් දායාද කළාද ?"
"ඉතා වැදගත් ප්රශ්නයක්, ලෝකයේ මුල්ම ශිෂ්ටාචාරය විදිහට සැලකෙන්නේ සුමේරියානු ශිෂ්ටාචාරයය. මීට වසර 5000කටත් එහා අතීතයේ, හරියටම කියනවා නම් ක්රිස්තු පූර්ව 4 වැනි සහ 3 වැනි 'සහස්රකය' අතර කාලයේදී තමයි ඔවුන්ගේ ස්වර්ණමය යුගය ඇති වුණේ..
එයාලා ජීවත් වුණේ අද ඉරාකය කියන රටට අයිති, ටයිග්රීස් (Tigris) සහ යුප්රටීස් (Euphrates) කියන සාරවත් ගංගා දෙක අතර තියෙන බිම් තීරයේ, විශේෂයෙන්ම එහි දකුණු කොටසේ. මේ ප්රදේශය තමයි "මෙසපොතේමියාව" කියලා හඳුන්වන්නේ. මේ ගංගා නිම්නය සාරවත් පසින් අනූන වුණත්, වාරි පද්ධති නොමැතිව වගා කිරීම අසීරු වුණා.
සුමේරියානුවන්ගේ සම්භවය නම් නොවිසඳුණු අභිරහසක් ?
ඇත්තම කිව්වොත්, සුමේරියානුවන් කොහෙන් ආපු අයද කියන එක අදටත් පුරාවිද්යාඥයන් අතර විවාදයට තුඩු දීලා තියෙන දෙයක්. ඔවුන් එතෙක් මෙසපොතේමියාවේ ජීවත් වුණු අනෙකුත් ජන කොටස්වලට වඩා භාෂාවෙන් හා සංස්කෘතියෙන් වෙනස් වුණා. ඔවුන්ගේ භාෂාව, ඒ අවට හිටපු සෙමිටික් (Semitic) භාෂා කතා කළ ඇකේඩියානුවන් (Akkadians), ඇරමයිකයන් (Aramaeans) වගේ අයට වඩා සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් වුණු, තනිව පිහිටි (language isolate) භාෂාවක්… සමහරු විශ්වාස කරනවා ඔවුන් පිටතින් සංක්රමණය වුණා කියලා, තවත් සමහරු කියනවා ඔවුන් ඒ ප්රදේශයේම දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ ක්රමයෙන් දියුණු වුණු පිරිසක් කියලා. කොහොම වුණත්, ඔවුන්ගේ සම්භවය පිළිබඳ පැහැදිලි සාක්ෂි තවමත් හමුවෙලා නැහැ. මේ අභිරහස නිසාම මෙය "සුමේරියානු ගැටලුව" (Sumerian problem) කියලත් සමහර වෙලාවට හඳුන්වනවා. (ඔන්න කදිම අවස්ථාවක් කැමති නම් මේ ගැටළුව විසදන්න..)
කොහොම නමුත් මේ පුරාණ ශිෂ්ටාචාරය ලෝකයට දායාද කළ දේවල් නම් අති විශාලයි. අපි අද ජීවත් වෙන ලෝකයේ බොහෝ දේවල්වල මූලාරම්භය අපිට සුමේරියානු ශිෂ්ටාචාරයෙන් හොයාගන්න පුළුවන්..
ලෝකයේ මුල්ම නගර සංකල්පය බිහි වුණේ සුමේරියානුවන් අතර ඌරුක් (Uruk), ඌර් (Ur), ලගාෂ් (Lagash), එරිදු (Eridu), නිප්පූර් (Nippur) වගේ නගර තමයි ඒ කාලේ ප්රධාන මධ්යස්ථාන වෙලා තිබුණේ. මේවා හුදෙක් ජනාවාස නෙවෙයි, සංකීර්ණ සමාජ, ආර්ථික හා දේශපාලන ව්යුහයන් සහිත නගර රාජ්යයන් (city-states) වුණා. සෑම නගරයකටම තමන්ගේම පාලකයෙක්, ආරක්ෂක දෙවි කෙනෙක් සහ විශාල පන්සලක් (සිගුරාටයක්) තිබුණා..
ලිවීමේ කලාව කියුනිෆෝම් (Cuneiform) තමයි සුමේරියානුවන්ගේ ලෝකයට ආ ලොකුම හා වැදගත්ම දායකත්වය කියල මට නම් හිතෙන්නේ.. ඔවුන් මුලින්ම පින්තූර සංකේත (pictograms) භාවිතයෙන් ලිව්වත්, පසුව මැටි පුවරුවල කූඤ්ඤ හැඩයේ සලකුණු (wedge-shaped marks) භාවිතයෙන් කියුනිෆෝම් අක්ෂර ක්රමය නිර්මාණය කළා. මෙය ලෝකයේ පැරණිතම ලිඛිත භාෂා ක්රමයක් විදිහට සැලකෙනවා. මුලින්ම වෙළඳ හා පරිපාලන වාර්තා තියාගන්න භාවිත කළත්, පසුව ඉතිහාසය, නීතිය, සාහිත්යය වගේ විවිධ දේවල් ලිවීමටත් එයාල ඒ අකුරු යොදාගත්තා..
කාලය මැනීමට 60 පාදක ක්රමය භාවිත කළා වගේම, සුමේරියානුවන් ගණිතයේ සහ තාරකා විද්යාවේ ඉහළ දියුණුවක් පෙන්නුවා. ඔවුන්ට සංකීර්ණ ගණිත ගැටලු විසඳීමේ හැකියාව තිබුණා. අහස නිරීක්ෂණය කරලා, ග්රහලෝකවල හා තාරකාවල චලිතයන් ගැන වාර්තා තබාගත්තා. මේ දැනුම ඔවුන්ගේ දින දර්ශන සකස් කරගැනීමටත්, කෘෂිකාර්මික කටයුතු සැලසුම් කිරීමටත්, ආගමික කටයුතු සඳහාත් උපකාරී වුණා. වෘත්තයක් අංශක 360කට බෙදීමේ ක්රමය වගේ දේවල් ඔවුන්ගේ තාරකා විද්යාත්මක හා ගණිතමය දැනුමෙන් බිහි වුණු ඒවා.
ටයිග්රීස් සහ යුප්රටීස් ගංගා නිතරම ගංවතුර ඇතිවන ගංගා. මේවා පාලනය කරලා, ඇලවේලි, වේලි හා ජලාශ පද්ධති හදලා, නියං කාලවලට පවා සාර්ථකව ගොවිතැන් කරන්න පුරෝගාමී වුණේ සුමේරියානුවන්. මේ දියුණු වාරි තාක්ෂණය නිසා තමයි ඔවුන්ට විශාල නගර පෝෂණය කිරීමට අවශ්ය තරම් ආහාර නිෂ්පාදනය කරගන්න පුළුවන් වුණේ.
රෝදය මුලින්ම නිපදෙව්වේ සුමේරියානුවන් කියලා පුළුල්ව විශ්වාස කෙරෙනවා. මුලින්ම මැටි භාණ්ඩ සෑදීම සඳහා කුඹල් සකපෝරුව (potter's wheel) විදිහට මෙය භාවිත කළා. පසුව ප්රවාහන කටයුතු සඳහා රෝදය යොදාගත්තා. රෝදයේ සොයාගැනීම මානව ඉතිහාසයේ ඉතා වැදගත් සොයාගැනීම් වලින් එකක්..
ලෝකයේ පැරණිතම නීති සංග්රහයන් (law codes) නිර්මාණය කිරීමේ ගෞරවයත් සුමේරියානුවන්ට හිමි වෙනවා. ඌරුක් නගරයේ පාලකයා වුණු ඌර්-නම්මු (Ur-Nammu) විසින් ක්රිස්තු පූර්ව 2100දී පමණ සම්පාදනය කළ නීති සංග්රහය, හැමුරාබිගේ නීති සංග්රහයටත් වඩා පැරණි එකක්. මෙය සංකීර්ණ සමාජයක් පාලනය කිරීම සඳහා නීති රීතිවල වැදගත්කම ඔවුන් තේරුම් ගත් බව පෙන්වනවා..
ලෝකයේ පැරණිතම සාහිත්ය කෘති අතරින් එකක් විදිහට සැලකෙන ගිල්ගමේෂ් වීර කාව්යය (Epic of Gilgamesh) ලියවුණේ සුමේරියානු භාෂාවෙන්. මෙය පුරාණ සුමේරියානු විශ්වාසයන්, වීර කතා හා ජීවිතය පිළිබඳ ඔවුන්ගේ දැක්ම පෙන්නුම් කරනවා.
සියවස් ගණනාවක් පුරා සුමේරියානු නගර රාජ්යයන් සමෘද්ධිමත් වුණත්, ඔවුන් එකිනෙකා අතර නිතර සටන් කළා. මේ අභ්යන්තර ගැටුම් නිසා ඔවුන් දුර්වල වුණා. ක්රිස්තු පූර්ව 2300දී පමණ ඇකේඩියානු අධිරාජ්යය ගොඩනැගූ සර්ගොන් රජු (Sargon of Akkad) සුමේරියානු නගර රාජ්යයන් යටත් කරගත්තා. ඉන් පසුවත් කෙටි කාලයකට සුමේරියානු පුනර්ජීවනයක් ඇති වුණත්, ක්රිස්තු පූර්ව 2000න් පසුව අමොරයිට්වරුන් (Amorites) වැනි අනෙකුත් ජන කොටස් මෙසපොතේමියාවේ බලය අල්ලාගත්තා..
කාලයත් එක්ක සුමේරියානුවන් අනිත් ජන කොටස් එක්ක මිශ්ර වෙලා, ඔවුන්ගේ වෙනම දේශපාලන අනන්යතාව නැති වුණා. සුමේරියානු භාෂාව කතා කරන එක ක්රමයෙන් නැතිවෙලා ගියා. හැබැයි, ඔවුන්ගේ සංස්කෘතිය, ඔවුන්ගේ ආගමික විශ්වාසයන්, ගණිතය, තාරකා විද්යාව, ලිවීමේ ක්රමය වගේ දේවල් පසුව බිහි වුණු බැබිලෝනියානු (Babylonian) හා ඇසිරියානු (Assyrian) වගේ ශිෂ්ටාචාරවලට උරුම වුණා, මේ හරහා සුමේරියානු දැනුම අවසානයේදී ග්රීක, රෝම වගේ ශිෂ්ටාචාර හරහා අපේ අද ලෝකය දක්වාම පැමිණියා..
බලන්න සුමේරියානුවන් කියන්නේ, අපේ අද ලෝකයට නොසිතූ විරූ විදිහට බලපෑම් කළ, පුරාණ යුගයේ දැවැන්තයන් පිරිසක්. ලිවීම, නගර ගොඩනැගීම, නීති පද්ධති, ගණිතය, තාරකා විද්යාව, වාරි කර්මාන්තය වගේ ගොඩක් දේවල්වල මුල් අඩිතාලම දැම්මේ මෙයාලා..
අපි ශ්රී ලාංකිකයන් විදිහට, පුරාණයේදී හිරුගේ හා සඳෙහි ගමන අනුව කන්න ක්රම, නැකැත් ආදිය සකස් කරගත්තා. ස්වභාවධර්මයේ රටා නිරීක්ෂණය කිරීම ලෝකයේ බොහෝ පුරාණ සංස්කෘතීන්වල තිබුණු දෙයක්. හැබැයි, දවස පැය 24කට සහ පැය මිනිත්තු 60කට බෙදන මේ විශේෂිත ක්රමය අපිට උරුම වුණේ නම්, ඒ ඈත සුන්දර මෙසපොතේමියාවෙන්..
. . උපුටා ගැනීමකි.