De zeebisschop
Ichthyofauna en ichthyofoetsie
Wie wil weten welke vissen er in onze zee leven, kan het best naar de visafslag. Daar wordt met de regelmaat van de klok Noordzeevis aan wal gebracht. Een wandeling langs de kisten geeft een prima beeld van onze huidige ichthyofauna.
Wie wil weten welke vissen er niet meer voorkomen in onze Noordzee is bij de visafslag aan het verkeerde adres. Daar zijn geen (lokaal) uitgestorven vissen. Uitgestorven vissen vind je in verhandelingen en andere bronnen. Een van de meest tot de verbeelding sprekende is het Visboeck van Coenen. Ik mag daar graag in kijken. Lekker onder het genot van een kop koffie of een bier kijken welk een gespuis zich in de 16e eeuw in onze zee ophield.
Een wonderlijk wezen
Een van de meest wonderlijke wezens die volgens het boek van de Scheveningse strandvonder, visser en visafslager onze zeeën bewoonde was de zeebisschop. Coenen scheef er het volgende rijm over:
“De bisschoppen zijn niet alleen op eerden Die men hier houdt in grote weerden Ook groeit in de zee zulke bisschop, een grove bijter En spreekt niet al draagt hij mijter”
Om ons een beeld te geven van hoe de zeebisschop er uit zag, voorzag hij zijn schrijven van een mooie prent.
De zeebisschop van Coenen (detail uit Folio 185 verso, het Visboeck)
Jenny Haniver
Nu zult u, tenminste daar ga ik van uit, denken: hou toch op met die onzin Brilmans, die Coenen was gewoon een grote fantast! Maar dat is zeker niet het geval. Coenen was een uiterst nauwkeurige man die zich bij voorkeur baseerde op waarneming. Waar dat niet kon, citeerde hij of vermelde netjes de geraadpleegde bron. Waar nodig vulde hij zelf aan. Zo noteerde hij bij de sirenen en zeemeerminnen met de nodige scepsis:
“Van meermin of dat zeewijf, waar men ook in veel oude historiën over schrijft, maar van onze vissers niets zekers daarvan dan altijd mede van horen zeggen”
en
“Maar ik kan geen mens vinden die ze met zijn ogen gezien heeft tot deze dag anno 1579”
Wat betreft de zeebisschop was Coenen minder sceptisch ook al baseerde hij zich ook voor dit wezen op een externe bron: de Divisiekroniek. Waarom hij minder sceptisch was? Misschien omdat de bron meer overtuigde. Wie weet omdat hij iemand kende die hem met eigen ogen had gezien. Iets wat makkelijk zou hebben gekund. Niet in levende lijve, dat niet, maar wel als ‘Jenny Haniver’. In de 16e eeuw was het namelijk niet ongebruikelijk gemodificeerde en gedroogde karkassen van roggen of haaien als fantasiewezens te etaleren. Zo werd een gedroogde rog een draak en een haai misschien wel een zeebisschop.
Jenny Hanivers (foto rechts: M.Violante cc 2.5 / links: Didier Descouens cc 4.0)
Determineren
Als we de door Coenen afgebeelde zeebisschop proberen te determineren dan moeten we het qua vorm en vinnen zoeken bij de roggen of zee-engelen. Maar omdat we van Coenen weten dat de zeebisschop een grove bijter is, kunnen we de roggen direct weer wegstrepen. Dat zijn namelijk geen grove bijters. De zee-engel des te meer, die heeft een bek vol vlijmscherpe tanden. Het is dus zeer aannemelijk dat zeebisschop een synoniem is voor zee-engel en dat we hem dus kunnen determineren als Squatina sp.
Een Zee-engel in actie.
De zeebisschoppen van Coenen
Coenen was dus geen fantast. De zeebisschop was een heus zeewezen. Wat betreft de beschrijving heeft hij zich alleen 'ietwat’ laten beïnvloeden door zijn bron. Maar gezien de tijdsgeest mogen we hem dat niet kwalijk nemen.
Overigens heeft Coenen zonder het te weten meerdere keren zelf een zeebisschop gezien. Op een aantal plekken in zijn Visboeck (folio 105 verso, 105 recto en folio 157) beschrijft hij het beest. Maar dan, zoals het hoort, als zee-engel, schoervis of Squatina.
Een zee-engel van Coenen (detail uit Folio 157, het Visboeck)
Lokaal uitgestorven
In onze Noordzee zult u de zeebisschop, schoervis, zee-engel, Squatina of hoe je hem ook wil noemen niet meer vinden. De haai is hier met dank aan de visserij namelijk uitgestorven. Als draagkrachtstrateeg was de haai niet opgewassen tegen de sleepnetten van de vissersvloot. Om die zelfde reden gaat het in heel Europa slecht met de vis. Als er niets gebeurt, vinden we de zee-engel binnen enkele jaren alleen nog terug in het Visboeck van Coenen. En…
Fossiele tanden
Doordat de Squatina net als alle andere haaien en roggen een skelet heeft van kraakbeen blijft er doorgaans na overlijden -de de gedroogde exemplaren buiten beschouwing gelaten- niet veel van over. Het enige wat goed conserveert zijn de tanden.
Fossiele tand van een Squatina sp. afkomstig van de Zandmotor (+/- 5 mm)
Met goed geluk en de nodige ervaring zijn de tanden van de Squatina hier in Nederland op diverse plekken te vinden. In de ENCI-groeve in de Sint Pietersberg bij Maastricht kun je tanden uit het Krijt vinden. En op diverse plekken langs onze kust de iets minder oude exemplaren.
Zelf heb ik er het afgelopen jaar drie van deze tanden op de Zandmotor gevonden. Mijn eigen stukjes zeebisschop. Prachtig geconserveerd en nog steeds behoorlijk scherp. Uit welk tijdvak ze afkomstig zijn durf ik niet te zeggen. Hoogst waarschijnlijk van ver voor Coenen.
Bronnen
Het visboeck van Coenen
Koninklijke Bibliotheek
Geologievannederland.nl
elasmocan.org
Factsheet Zeeengel NL
