Karakteristični primjer sanacije ravnog krova Hotela “Podgorica”
Iz knjige „Ravni krovovi održavanje i popravke“, GK, 2006., (str. 119-124)
Momčilo Radović
“Navodim primer hotela „Podgorica“ u Podgorici, izveden pre gotovo 30 godina, ni jednog časa ne želeći da umanjim vrednost njegovog arhitektonskog rešenja. Možda čak nisam merodavan, ali mislim da na ovim prostorima nema objekta koji je tako pristao i uklopljen organski uz postojeći prirodni ambijent kao što je hotel „Podgorica“. On sam liči na moračke pećine, i čovek bi pomislio da ga tu nije posadila ljudska ruka, nego da je iznikao iz obale Morače i njenih pećina. Zbog poštovanja prema tom objektu, i njenom autoru (arhitekt Svetlana Radević), sva moja rešenja na krovu su bila potčinjena tako da ničim ne narušim njegovu arhitekturu (taj objekat je, kao što je poznato, dobio veoma prestižnu jugoslovensku nagradu – Nagradu Borbe za arhitekturu).”
U praksi sam se mnogo puta nalazio pred problemima koje nisam mogao da rešim. Često su oni proisticali iz stanja u kojem se nalazi određeni objekat. Najčešće smetnje su bila projektantska rešenja za koja je najvažnije arhitektura. Ona često ne vode račune ni o ninimalnim uslovima za funkciju, na primer, krova.
Navodim primer hotela „Podgorica“ u Podgorici, izveden pre gotovo 30 godina, ni jednog časa ne želeći da umanjim vrednost njegovog arhitektonskog rešenja. Možda čak nisam merodavan, ali mislim da na ovim prostorima nema objekta koji je tako pristao i uklopljen organski uz postojeći prirodni ambijent kao što je hotel „Podgorica“. On sam liči na moračke pećine, i čovek bi pomislio da ga tu nije posadila ljudska ruka, nego da je iznikao iz obale Morače i njenih pećina. Zbog poštovanja prema tom objektu, i njenom autoru (arhitekt Svetlana Radević), sva moja rešenja na krovu su bila potčinjena tako da ničim ne narušim njegovu arhitekturu (taj objekat je, kao što je poznato, dobio veoma prestižnu jugoslovensku nagradu – Nagradu Borbe za arhitekturu).
Ukupna dužina hotela „Podgorica“ je 126m. Sobe su rešene kao njegov prizemni deo, a na višem su kotlarnice, trafostanice, saloni, kuhinja, restoran i ostali prostori. Kad se tome doda da je hotel izgrađen iznad obale Morače – čije su obale sastavljene od pećina i konglomerata, a bez dovoljno dilatacija koje su ovi uslovi i propisi tražili – skupljanje atmosferske vode s krova na tako razuđenom objektu rešeno je s dosta šahtova i velikim razvodom. Zbog velikih padavina i slabog održavanja, dolazilo je do zagušenja i prodiranja vode u prostorije. Odvođenje vode s krova rešeno je s malim brojem slivnika nepropisnog prečnika, zbog čega je dolazilo do zagušenja-začepljenja i podizanja nivoa vode koja je prodirala preko atičkih zidova u prostorije i zidove. Odvod je rešen skriveno, kroz zidove.
Rešenje za krovne površine je takvo da su svi konstruktivni zidovi, provučeni iznad krova, različitih visina (0,50 – 1,80m). Oni su po krovu izvedeni u cik-cak položaju. Iznad svega, ti zidovi nemaju holkela, i svi su obloženi oblucima iz Morače (10-25cm, vidite sliku 52). Čela atičkih i drugih zidova nisu zaštićena (poklopnim pločama ili limom). Na čelima, tamo gde sam mislio da voda prodire, postavljene su montažne betonske ploče (podražavanje postojećeg rešenja, vidite crtež 53).
Na crtežu 54 vidi se da zdovi nemaju holkela, nego su obloženi oblucima. Nije bilo detalja izvedenog stanja, iz kojeg bi se videlo da je, eventualno, hidroizolacija iz polja provučena u vidu holkela ispod oblutaka. Jedini način da se taj problem reši – računajući na raspoložive mogućnosti – bilo je premošćavanje horizontalnog dela hidroizolacije sa vertikalnim zidovima obloženim oblucima.
Iako u ovo nisam bio siguran, pribegao sam tom rešenju koje postojeće stanje narušava u najmanjoj mogućoj meri. Nisam bio uveren da voda ne prodire istim putem kojim je to činila i do tada. (Ne okrivljujući nikaoga za to, sva moja rešenja su do sad delimično uspevala zato što sam ih davao delimično i za mesta koja su prokišnjavala; često je to diktirao korisnik, pravdajući to nedostatkom novca).
Dakle, vlaga je prodirala i kroz prozore i fasadu hotela „ Podgorica“ (fasada je takođe obložena oblucima). Sve je pripisivano krovu. Između svih problema, koji su samo uzgredno pomenuti, ostali su mnogi drugi, s ništa manjim „učešćem“. Koliko god sam mogao, branio sam objekat od ideje da se pokrije limom i na taj način estetski oskrnavi a njegova originalna arhitektura nepopravljivo naruši. Na slici 55 vidi se krov sa svojom prepoznatljivom arhitekturom, ali da li ga je mogućno popraviti? U Kolašinu je 1975. Godine izgrađen Dom revolucije. Taj objekat je tipičan po tome što je zadovoljio samo jedan sulov; da odražava i podržava Revoluciju, a što se tiče uslova korišćenja – napravljen je tako da nije upotrebljiv ! Na Domu su,inače, izvršene tri sanacije protiv vlage, i nijedna nije uspjela. Žalim što o ovom objektu nemam još više saznanja i podataka, ali imam najvažniji: da je u komisiju za projektno rešenje protiv vlage( u kojem je nosilac bio jedan naš univerzitetski institut) bio određen član Saveza boraca iz Kolašina?! Zato i mogu da tvrdim, s ne malo žaljenja zbog tolikog bačneog novca i raznih harčenja, da nema te tehnologije i znanja u ovoj oblasti koja ovakav objekat može zaštititi od vlage i propadanja i pretvoriti ga u ono za šta je namenjen.
Katalog izložbe Arhitekture Crne Gore "MONTENEGRO Kontrast Landschaft Architektur Kontext" , 2013.
U Beču je 18. septembra 2013. otvorena izložba Arhitekture Crne Gore, pod nazivom "MONTENEGRO Kontrast Landschaft Architektur Kontext", u galeriji Ringturm, Schottenring 30. Kuratori izložbe su bili arhitekt Adolph Stiller iz Beča, koji već 15 godina stalno priređuje izložbe arhitekture u prostoru prizemlja poslovnog središta kompanije Wienerstädtische, i arhitekt Bojan Kovačević iz Beograda. Izložba je bila otvorena do 15. novembra 2013.
Izložbu je pratio kompletno dvojezični njemačko-engleski kolor katalog od 204 strane, sa prikazanih više od 60 djela moderne arhitekture u Crnoj Gori, među kojima su i po dva djela Nikole Dobrovića i Milana Zlokovića, očeva Moderne u ovim krajevima, kao i brojna djela beogradskih arhitekata iz decenija nakon Drugog svjetskog rata. Nemali broj prikazanih zdanja nalazi se u ozbiljno narušenom stanju u tokovima tranzicije i privatizacije. Po svom prisustvu ne mogu se ne izdvojiti djela Vujadina Popovića, Đorđija Minjevića, Svetlane Kane Radević, Božidara Milića, Radosava Zekovića, Aleksandra Kekovića.
When Podgorica was promoted to become Montenegro’s capital in 1948 and was renamed Titograd – in each constituent republic of post-war Yugoslavia there was at least one location named after Tito – also the need for hotels rose. Economically the country managed to recover thanks to the influx of money from international sources, particularly after the end of the 1950s; parallel to urban planning an extensive public building program was started within the scope of which among others the “Podgorica” hotel was erected.
Arrangement and building technology reveal the architect’s playful and poetic approach to Montenegro’s resources. The integration into the natural terrain on the Morača and the use of river gravel as impressive motif derived from the country’s traditional building tradition dialogue with the reinforced concrete structure and the modern design of the interior spaces.
Prevod:
Kada je proglašena glavnim gradom Crne Gore, 1948. godine, Podgorica je preimenovana u Titograd (u svakoj od republika poslijeratne Jugoslavije postojao je bar jedan lokalitet nazvan po Titu), a pojavila se i potreba za novim hotelima. Ekonomski gledano, zemlja je uspjela da se oporavi zahvaljujući prilivu novca iz internacionalnih izvora, naročito krajem 50tih godina; paralelno sa time počinje urbano planiranje obimnog programa javnih objekata, u sklopu kojega je, između ostalih, podignut i hotel “Podgorica”.
Projektovanje i tehnologija gradnje otkrivaju razigran i poetičan pristup autora crnogorskim resursima. Integracija u prirodni teren Morače i upotreba riječnog oblutka kao impresivnog motiva potiče od dijaloga tradicionalnog graditeljskog umijeća sa armirano betonskom strukturom i modernim dizajnom unutrašnjih prostora.
Sa Svetlanom Kanom Radević, arhitektom iz Titograda, poslije izložbe njenih ostvarenja u Moskvi
S. Vukašinović
Borba, 05. avgust 1990.
Arhitektura je u uslovima tržišne ekonomije dovedena do tragike, jer niske cijene pružaju šansu onim nesposobnim nudeći im posao za male pare a bez ikakvih posljedica - kaže naša sagovornica.
Titograd. - Prijatno je sresti starog druga, pogotovo kad taj drug svojim stvaralaštvom čini čast gradu, Republici, pa i Jugoslaviji. Svetlana Kana Radević, titogradski arhitekta, imala je nedavno priliku da se izložba njenih radova nađe u prostorijama Centralnog doma Saveza arhitekata SSSR, u kome do sad nije gostovala ni jedna žena arhitekta. Ta posebna čast pripala joj je jednostavno zbog činjenice da su njeni projekti hotela u Titovom Užicu, Titogradu i Mojkovcu ostali u Društvu arhitekata izuzetno zapaženi. A povod za razgovor je i jugoslovensko priznanje Svetlani Radević - njen projekat hotela “Podgorica” u Titogradu, koji je i danas njegov svojevrstan simbol - prva jugoslovenska nagrada “Borbe”. Ona je jedini crnogorski arhitekt koji je zaslužio ovo visoko priznanje.
Mnogo je priznanja a malo saznanja šire javnosti o ovom vrsnom stvaraocu. Ona je trenutno slobodan umjetnik. Zašto? Njeno obrazloženje glasi:
“Ovakav status omogućava mnogo veću slobodu nego kad je čovjek radno vezan”. To se odnosi samo na kreaciju, a sve ostalo je krajnje neizvjesno, čak i za stvaraoce kakav je u arhitekturi Kana Radević - rekli bi smo i mi.
Istina, ona ima specifično viđenje stvaralaštva svoje struke u Crnoj Gori tvrdnjom da je ova Republika uvijek imala kreativan potencijal, ali nikad dovoljno iskorišćen. Ima dovoljno objekata, ali u odnosu na arhitektonsku produkciju nedovoljno kvalitetnih. Razlog je jednostavan: sudbina arhitekture je u dva investiciona puta: prilikom biranja i eksploatacije. Investitori nijesu učinili napor da pravi posao dođe u prave ruke, a najmanje su, što je apsurd, uposleni najkreativniji arhitekti.
Titograd je - tvrdi kana Radević, najtipičniji za hronologiju takvog razvoja jedne velike urbane sredine. Bilo bi logično da se povežu cjeline, da se struktuira prostor. Bez pješačke zone nema pravog grada. Bilo bi logično da tri cjeline: Stara Varoš, Nova Varoš i Grad preko Morače, kako kažu njegovi žitelji, imaju svoje osobenosti i komunikaciju. A toga baš nema. Tkivo Stare Varoši je razoreno, ostali su samo fragmenti koji imaju ambijentalnu vrijednost i još postoji šansa da se makar i takvi sačuvaju. Izuzetna topografija ovoga grada, njegove rijeke i brda, tipičan su primjer urbanog i arhitektonskog promašaja.
Nažalost, nastavlja svoju priču Kana Radević, tržišna ekonomija arhitekturu dovodi do tragike, jer niske cijene pružaju šansu onim nesposobnim nudeći im posao za male pare a bez ikakvih posljedica. Istina, sada stvarno vlada besparica, nema mnogo investicija, pa nema ni posla, ali to može da bude i velika prednost. Investiciono zatišje treba iskoristiti za studioznija projektovanja, bez ad hok rješenja.
Stanje u kulturi glavnog grada Crne Gore je krajnje zabrinjavajuće. Započeti a nezavršeni objekti (Moderna galerija, Leksikografski zavod), jedna od najboljih muzičkih akademija u zemlji je u baraci, Titograd nema muzeja, a neprocjenjivi umjetnički fond je u depoima i u zaista nepovoljnim uslovima sklon propadanju. Dokle? - pita Kana Radević. Akcija za izgradnju, odnosno revitalizaciju Crnogorskog narodnog pozorišta, ohrabruje. Prije svega jer se pokreće u izuzetno teškom materijalnom trenutku. Smoglo se u Titogradu snage da se bar u dogledno vrijeme riješi problem Crnogorskog narodnog pozorišta. Ipak čudi što taj objekat nije bio dio javnog konkursa. Očito da je i njegovu sudbinu odredila cijena projekta, što takođe smatram nedopustivim, kaže na kraju Svetlana Kana Radević.
Na stenovitim i strmim obalama uvek hladne i smaragdno-zelene Morače niklo je jedno novo zdanje koje svojim izuzetnim arhitektonskim i likovnim kvalitetima uliva veru u nove i sveže kreativne mogućnosti mladih stvaralaca na polju arhitekture, a kojih u glavnom gradu SR Crne Gore nije malo. Reč je o novopodignutom hotelu „Podgorica“, prvencu osobe koja je tek započela da korača mukotrpnim stazama arhitektonskog stvaranja. Treba naglasiti da je arhitakta Radević na konkursu za ovaj hotel dobila prvu nagradu a zatim i pravo realizacije.
Mnogi naši gradovi, a republički centri pogotovu, poseduju fondove iz kojih nagrađuju izuzetno uspele napore i rezultate u oblasti kulture, umetnosti i drugih po društvo korisnih delatnosti. Titograd takve nagrade dodeljuje svakog decembra, na dan oslobođenja grada. Za žaljenje je činjenica da oni koji su, prošlog decembra, o ovome odlučivali nisu bili svesni vrednosti navedenog objekta, ili su ga možda nehotimice lišili zasluženog javnog priznanja. Ne mogu da verujem da u jednom žiriju ovakve vrste, koji odlučuje o dodeljivanju tako značajnih pohvala, nije bilo ni jednog arhitekte (ako je takav slučaj, onda je to neoprostiva slabost i neangažovanost Saveza arhitekata Crne Gore da ne sudeluju u takvom radu), a ako ga je bilo onda sam veoma sumnjičav i rezervisan u njegovo poznavanje istinskih vrednosti savremene arhitektonske misli.
Jer, neosporna je činjenica da se radi o jednom izuzetno uspelom arhitektonskom ostvarenju. To je tvorevina, koja je namerno i svesno raskrstila sa uhodanim i šematskim arhitektonskim rešenjima koja najčešće proizilaze iz rutinske upotrebe šine i lenjira. Ovde se radi o naporu i traženju, koji je kako u svom osnovnom konceptu podele primarnih hotelskih funkcija, njihovom oblikovnom oformljenju, postavljanju i povezivanju sa terenom, tako i detaljnoj obradi prilazio na jedan svojevrstan način u kome se u potpunosti uspelo.
Krupni kameni oblutak, koji Morača valja iz svog divljeg kanjona i kojim je stvorila obale svog dubokog korita u samom Titogradu, najlogičniji je grđeviski materijal kojim je ovo zdanje izvedeno. Primena ovog jedinstvenog materijala je sprovedena konsekventno i veoma sretno kako u obradi njegovog esterijera tako i enterijera.
Odsustvo polihromiije (prisutne su dve nijanse sivog: boja oblutka i prirodnog betona) ne predstavlja ni u kom slučaju siromaštvo ili nedostatak, jer zahvaljujući dubokim lođama, snažnim horizontalama betonskih ograda, smelim i daleko u prostor izbačenim konzolama terasa, kao i blago povijenim i fino zatalasanim kalkanskim zidovima, dobijen je objekat pun života, pokrenutih oblika i profinjenih detalja. Sagledavajući hotel u svom celokupnom izgledu u zajednici sa neposrednom okolinom, dobija se utisak da je projektant želeo baš tom jednostavnošću i malobrojnošću materijala da na jedan senzibilan način uspostavi prostornu povezanost svog dela sa još uvek nedovoljno prisutnim i monumentalnim ostacima Nemanjine Ribnice, koja se nalazi na suprotnoj obali reke.
Enterijeri su, kao što je već napred podvučeno (i to naročito opštih prostorija: kafana, restoran, barovi, holovi) uglavnom rešenim oblutkom (obrada zidnih površina), koji se izvesnom robustnošću veoma uspelo konfrontira cizelirano izvedenim drvenim tavanicama i podovima, prekrivenih velvetom od zida do zida, ili složenih od glatkih kamenih ploča.
U hotelskom delu, koji je prilične dužine, treba istaći prijatnu izlomljenost dugačke perspektive, koja bi mogla biti neprijatna, a postignuta je smicanjem (zapravo blagom pokrenutošću) hotelskog trakta. Na prelomnim tačkama hodnika dobijeni su mali saloni, koji su orijentisani na zelene vode Morače i na ostatak siluete stare Podgorice.
Hotelske jedinice su inače projektovane veoma racionalno sa suzdržanom merom luksuza. U unutrašnjoj obradi ovih prostorija treba istaći prijatno rešeno veštačko osvetljenje putem suptilno oblikovanih stonih svetiljki. Svaka od ovih jedinica poseduje duboku lođu, koja, pored oblikovnih vrednosti (profilacija ograde, koso zasečeni pregradni zidovi), ima prevashodno funkcionalnu ulogu: što uspešniju zaštitu od sunca u dobro poznatim žarkim titogradskim letnjim danima.
Terenski uslovi su nametnuli da se sva tri ulaza (hotelski, kafanski i ekonomski) nalaze na istom fasadnom frontu, što bi normalno trebalo da predstavlja nedostatak, međutim, to je spretnim raščlanjivanjem fasadnih ravni i odgovarajućim plastičnim oblikovanjem i prostornim naglašavanjem potpuno uspešno savladano, te o eventualnom nedostatku ne može biti ni govora.
Svakako da se i na ovom objektu mogu uočiti nedostaci, ali to su prvenstveno slabosti zanatske izrade i izvođenja uopšte, zapravo to su u manjoj ili većoj meri svi oni problemi koji već toliko vremena prate naše građevinarstvo i oni se kao nedostaci (pogotovu kod tvorevina ovakve vrste) niti mogu niti smeju uzimati u obzir kod donošenja suda o onim stvarnim vrednostima i idejama, koje stvaralac i u uslovima lošeg građevinskog izvođenja uspešno preneo sa papira u prostor.
Više žalim, nego što zameram, da terase kafane (koje se stepenasto spuštaju ka Morači) nisu malo više izbačene, još smelije nadnesene nad vode Morače.
Ponavljam da je prava radost susret sa ovakvim ostvarenjima, koja se izdvajaju iz sivila naše arhitektonske svakodnevice, doći u kontakt sa delom koje je izašlo iz okvira prosečnosti, koje je htelo da kaže nešto novo i koje je u tom pokušaju i eksperimentu sasvim i uspelo.
Biće nedopustiv propust ako kolege iz Saveza arhitekata SR Crne Gore ovo izuzetno delo ne kandiduju kao svog predstavnika u utakmici, koju svake godine organizuje naš ugledni list „Borba“ tokom februara za tzv. „BORBINU NAGRADU ZA ARHITEKTURU“, za dela ostvarena u toku prethodne godine širom cele naše zemlje.
Sudbina arhitekture je dva puta u rukama korisnika. Prvi put kada bira arhitektu, a drugi put u toku eksploatacije objekta. Tim činom ne dobija ili gubi samo istorija arhitekture, već svi mi - korisnici ponajviše, kaže Kana Radević.
Korbizije je govorio da se dobrom arhitekturum mogu izbjeći socijalne revolucije. Otac moderne arhitekture je možda malo i pretjerao, no posmatrajući projekte Svetlane Kane Radević, osjećamo da je vjera u entuzijazam i humanu misiju ove socijalne umjetnosti besmrtna. Povoda za razgovor sa jednom od najuglednijih jugoslovenskih arhitekata ima više. Ovih dana je završen njen projekat poslovne zgrade “Lovćeninvesta” u Titogradu, a zastupljena je u konceptualnoj antologiji jugoslovenske arhitekture ( 50 istaknutih arhitekata Jugoslavije). Izlagala je nedavno radove i skice u više gradova Sovjetskog Saveza, između ostalog i u Moskvi, i uskoro svoju funkciju treba da dobije još jedan njen “biser” - zgrada bivšeg Leksikografskog zavoda, preko puta Skupštine Crne Gore u Titogradu.
ČIN VOLJE
Izuzetno obrazovana (magistrirala u SAD, specijalizirala u Parizu i Salzburgu, boravila u Japanu, studirala i istoriju umjetnosti) Radević među svojim kolegama važi kao autor koji se strasno vezuje za istorijsko u čovjeku. kritika kaže da su joj djela svečanosti za oko, prizori pred kojima ne možete ostati ravnodušni. Možda zbog nametljivog stila, gotovo svaki njen objekat je izazvao polemike u javnosti. Jedni su za stav da se radi o savršenosti, drugi o promašaju. Ravnodušnih - nema. Kana Radević napominje da je to dobro, jer očigledno da njen rad “provocira”. Suština stvaranja i jeste u tome, jer se tako pokreću stvari, uvodi se nova estetika, kaže ona.
Arhitektura nije izolovana od tradicije, načina življenja jedne sredine?
Arhitektura je čin volje. Jedan isti objekat je javan (svojom fasadom) i privatan u isto vrijeme (onim što je iza fasade). Stari se gradovi, na primjer, više vole zbog memorije koju nose, tradicije, zbog mogućnosti učestvovanja i prihatanja istog sistema vrijednosti kad ja postane mi, a moje - naše.
PLATON O RĐAVOM GRAĐANINU
Kako ocenjujete arhitekturu naših većih gradova. Posebno Titograda, jer se u njemu najočitije ispoljava ubrzani urbano-građevinski razvoj?
U Titogradu postoji jasna hronologija razvoja, sa tri gradske cjeline. Postoje neke ambijentalne vrijednosti koje nose sve te karakteristike vremena u kojem su nastali pojedini urbani djelovi. Njih treba sačuvati zbog kontinuiteta grada. Titograd nije dobro strukturiran - nema pješačkih staza usljed čega ne postoji urbani mentalitet. Mislim da ne volimo svoj grad, ne identifikujemo se sa njim, za razliku od Rimljana, Parižana… Platon kaže: “Građanin koji ne učestvuje u stvarima svoga grada nije miran građanin, već rđav građanin”. Ja pokušavam da učestvujem u stvaranju svog grada.
Od svih faza arhitektonskog rada, koju najviše volite?
Najviše volim fazu realizacije. U gradnji aktivno učestvujem. Ono što je bila mašta tada postaje realnost. To je veoma izazovno. Prostor se definiše, objekat dobija konture. Suština arhitekture i jeste organizacja prostora. A njega prati forma koja daje identitet prostoru. Proces je istovremen, a ne u hronološkim sekvencama.
Unijeli ste prvi u Jugoslaviji poseban arhitektonski stil, takozvani “brutalizam”. Riječ je o korišćenju prirodnog neobrađenog betona. Na ovaj način izgrađenii su objekti Autobuska stanica i hotel “Podgorica” u Titogradu, stambeno-poslovna zgrada u Petrovcu na moru… Sada kao da mijenjate stil, uvodite neke nove tehnologije?
Poslijeratna gradnja je morala računati na vrlo skroman materijal. Samo na onaj koji je bio dostupan. Začetnik brutalizma je Le Korbizije i on je unio novu estetiku. Konstruktivni elementi su došli do izražaja. Objekti ove vrste afirmišu specifičnu izražajnost armiranog betona. Kasnije je taj pristup arhitaktonski kritičar i teoretičar, Englez R. Banham, definisao kao “brutalizam”. Danas je arhitektonska estetika umnogome promijenjena, uvode se novi materijali. Na poslovnoj zgradi “Lovćeninvesta” i objektu bivšeg Leksikografskog zavoda koristim kontinuirane staklene fasade. Ova tehnologija je tek prije tri godine prvi put izvedena u Belgiji.
ARHITEKTONSKO NASLJEĐE
Dakle, u arhitekturi smo već Evropa. Zanimljivo je da smo u njoj već početkom ovog vijeka koristili najsavremenija evropska dostignuća?
To je tačno. Nekoliko godina poslije izgradnje prvog objekta od armiranog betona u Parizu početkom ovog vijeka, na Cetinju je 1910. godine izvedena od istog materijala takozvana “kvadratna kuća”, preko puta bivšeg francuskog poslanstva, čiji je projektant bio Jovan Maguljani. Ova zgrada je kvalitetan primjer ranog kubizma. Bilo gdje da je u Evropi, bila bi akcentovana i uvažena. Kod nas je zanemarena kao što su i mnogi drugi objekti izloženi devastaciji.
Izgleda da arhitekte nemaju velikog uticaja na način korišćenja i čuvanje “njihovih” objekata?
Sudbina arhitekture je dva puta u rukama korisnika. Prvi put kada bira arhitektu, a drugi put u toku eksploatacije objekta. Tim činom ne dobija ili gubi samo istorija arhitekture, već svi mi korisnici ponajviše. Nije baš svejedno u kakvom prostoru živimo i radimo.
SMISAO ARHITEKTURE I UMJETNOSTI
A. Malro je rekao: “Umjetnost sam sreo kao antisudbinu”. To je divno rečeno. U ovako kriznim vremenima dobro je što postoji umjetnost. Ona je ta koja može da prevaziđe i nadvlada diobe svojim humanizmom. Arhitektura je veoma značajan okvir našeg življenja. U različitim arhitektonskim okvirima egzstiramo čitav život. Ja se nadam da će oni biti sve više po mjeri čovjeka.
Strogi, a raskošni svijet arhitekture Svetlane Kane Radević
Ranko Radović,
Vijesti subota, 11. novembar 2000
“Elementi arhitekture su svjetlost i sjenka, zid i prostor”
Le Korbizije - “Ka pravoj arhitekturi”
Ima neke čudne tačnosti u opusu Svetlane Kane Radević, arhitekte iz Podgorice i iz Crne Gore, retkog majstora najvišeg formata među ženama - graditelja naše sredine. Ta tačnost se najpre ogleda u dubokoj dvojnosti njenih građevina, koje su po pravilu i jednovremeno - i strogi i suzdržani objekti retke uverljivosti, pa i snage iz kojih isto tako i jednovremeno izbija raskošna energija, slike, svjetlost i dah materijala. Od njenog prvog velikog ali dragocenog objekta na Morači, hotela “Podgorica” iz 1967. godine, kuće u duhu najboljih tradicija “grupne forme”, koja je krasila i našu, crnogorsku arhitekturu po selima i varošima, njeni zidovi u kamenitim oblucima bili su precizni nosioci dubokog značenja.
“Duh mjesta” (genius loci) vajao je ritam hotela. Svetlost je artikulisala prodore. Senke su se smešile na zalascima podgoričkog sunca, svesne velikog dijaloga “kjaro/skuro”, ne samo na slikama nego i u arhitekturi.
Pokrenuto ziđe je određivalo funkcije. Prostor je nastajao kao prirodna posledica pogleda na svet i lokalnih, vekovnih sila sa kojima je ženski senzibilitet Svetlane Kane Radević imao skoro neke tajne i tajnovite veze.
Reč više ili reč manje na ovoj zgradi nije izrečena i ne bio joj pristajala, neimar (a neću namerno da kažem “neimarka” i sigurno ne iz neprimerenog mačoizma) je to znala. To je bila neka njena viteška preciznost već kao mlade graditeljk, sa kojom će se izdvajati i mnogo kasnije, sa kojom će živeti i kao stručnjak, i kao ljudsko biće, dostojanstveno i snažno, ali tiho.
I u drugim projektima Kane Radević sluša se, vidi se, i oseća se neprekinuto strujanje mira i suzdržavanja, da bi se dobilo bogatstvo. To je večiti princip velikih arhitaktura, od Japana do južne Francuske, preko crnogorskih narodnih neimara. Stambena zgrada u Petrovcu (1967) koliko i druga u Mojkovcu (1968), pa spomen kompleks Duvanskog kombinata u Podgorici (1971) koliko i masivna, ali i snažan urbani reper, Autobuska stanica u Podgorici (1968) u istome su krugu istraživanja, na istoj su ravni graditeljskog jezika. Arhitektura zida ostaje za Svetlanu Radević najviši izvor poštovanja tradicije, ali bez koncesija i bez ikakvog folklorizma.
Duhovna i intelektualna ličnost, Svetlana Radević je obišla svet, bila je kod Luisa Kana, koliko i u japanskoj dolini Kanto, u Salzburgu i u Parizu…
Načitana, pismena, diskretna, akademik, ali bez trunke zavisti i predrasuda, aktivna u svim oblicima profesionalnog delovanja, sve do funkcija u savezima arhitekata svih nivoa i formi, urbanista koliko i graditelj, prisutna u svojim tamnim, naglašenim odećama, Kana je činila svet Crne Gore i njene kulture, arhitakture posebno, toliko modernim i toliko ukorenjenim u doline i brda, more i nebesa našega kraja i naše istorije. Ništa se više od jedne sjajne žene-arhitekte ne može tražiti.
Poslednjih dana najglasnija aktivnost na mirnoj i tihoj crnogorskoj arhitektonskoj sceni je inicijativa grupe mladih arhitekata „KANA / ko ako ne arhitekt“ protiv izgradnje objekta pored Hotela Podgorica. Ovo, najblaže rečeno, negodovanje protiv nepravednog odnosa prema ambijentu može biti primjer kako se moglo reagovati u našoj skorijoj prošlosti, kad su se dešavale slične devastacije, rušenja i dograđivanja na značajnim objektima u Podgorici.
Optimisti u toj grupi se pretpostavljam nadaju da će izgradnja ovog nebodera biti spriječena, da će na mjestu planiranog objekta za 30 godina biti šuma crnih borova stvarajući lijepu pozadinu hotelu u pogledu sa Blažovog mosta; pesimisti se makar nadaju da će ova borba biti početak obnove vrijednovanja struke i stvaranja polemičkog duha što je svakako bolje od tragične neaktivnosti savremene crnogorske arhitektonske scene. U strahu da tragično može zvučati previše oštro, mora se reći da ne postoji adekvatniji izraz koji bi objasnio ćutanje struke na rušenje Hotela Crna Gora.
Javna rasprava povodom Nacrta izmjena i dopuna DUP-a "Rekreativno - kulturna zona na obali rijeke Morače", južni dio je organizovana 2012. godine i razumije se, pratila ju je nebudnost i nezainteresovanost arhitekata, i naše pravo danas je makar da žalimo nad štetom koju je ta nebudnost uzrokovala. A budjenje je svakako dobro, pa i sa zakašnjenjem.
To što su ovu akciju započele mlade arhitekte tj. tek svršeni studenti arhitekture nije nimalo čudno, s obzirom da je pozicija mladog arhitekte nešto drugačija od one sa koje situaciju posmatraju stariji i iskusni. S tim u vezi, u samom začetku ova inicijativa je čistija i nevinija. Mlade arhitekte se moraju privići na realnost koja je znatno drugačija od one kojoj su učeni na studijama, a do sada je izašlo više generacija arhitekata i urbanista sa Arhitektonskog fakulteta u Podgorici koje je, između ostalih, učio urbanizmu i arhitekturi niko drugi do profesor koji je uradio DUP "Rekreativno - kulturna zona na obali rijeke Morače", i te stavove stvorene na fakultetu će pretpostavljam braniti tvrdo i nepopustljivo.
Moram priznati da je čast biti jedna od posljednjih generacija kojoj su predavali arhitekte iz tog neuporedivo najvrijednijeg i najuspjelijeg razdoblja u crnogorskoj arhitekturi, u prvom redu arhitekta Božidar Milić a zatim arhitekta Nikola Drakić, autor DUP-a o kome je ovdje i riječ. Nadam se da ni profesor neće zamjeriti svojim bivšim studentima ako taj plan nalaze za, u najmanju ruku, neumjesan i nepravedan po njegovu savremenicu Kanu Radević. Ipak, niko drugi ih nije mogao naučiti takvom razumijevanju prostora, a zbog čega su mu zahvalni.
Nažalost, ovi dogadjaji se često mogu iskoristiti da se urbanista i arhitekta, bez obzira na njihovo prethodno stvaranje i rad, prikažu u krivom svijetlu, jer valjda neko mora biti žrtvovan u ovakvim događajima, a to je drastičan i nepravedan sud. Uostalom većina aktivnosti na našoj sceni počiva na ličnim aspiracijama ili dokonim prozivanjima u razne narcisoidne svrhe. Ali to je stranputica kojom proces može krenuti i dovesti do rezultata suprotnog onome koji je, valjda, u startu postavljen.
Takođe, osudjivanje onih koji su učestvovali na Konkursu za idejno urbanističko-arhitektonsko rješenje ovog objekta je još jedna karikatura, jer je najlakši i najsporiji način za navodno rješavanje ovog problema jednako optuživanje onih koji su crtali plan, onih koji su i koji nisu prisustvovali javnoj raspravi povodom usvajanja plana, onih koji su usvojili plan, onih koji su investirali, onih koji su na konkursu pokušali riješiti problem... I tako dok svi ne budu okrivljeni a niko ne bude kriv. Greška je napravljena vjerovatno davno, izostajanjem reakcije na rušenje u prvom redu Kina Kultura, zatim Hotela Crna Gora, kad je stvoreno okruženje u kojem se glas arhitektonske struke ne može ili ne želi čuti.
Analizi objekta koji se planira graditi ovdje nije mjesto, jer je besmisleno govoriti o vrijednosti nečega što se želi spriječiti, ali je makar etički reći da je to, posmatrano van konteksta, svedena i savremena arhitektura, i daleko promišljenija od plana na čiji je zadatak pokušala odgovoriti. Ali i činjenica da nagrađeni konkursni rad i taj planirani objekat nisu isto rješenje tjera nas da zapitamo koji je onda zapravo bio smisao raspisivanja konkursa i izbora nagrađenog rada.
Javna i aktivna pomoć i podrška autora svih značajnih modernističkih objekata u Podgorici bi bila korisna onima koji se bore za zaštitu Hotela Podgorica, jer štiteći njega oni štite i svoje objekte od budućih i neminovnih devastacija. Ne bi bilo razumno očekivati da će iko štititi tu arhitekturu ako njeni autori nisu stali u odbranu Kaninog objekta. Ovaj nemili dogadjaj treba iskoristiti kao povod (ako već do sada nismo procijenili da je devastacija nekih najznačajnijih spomenika arhitekture to bila) da se ubrza proces zaštite 48 djela crnogorske arhitekture 20. vijeka. Ne želeći da umanjim vrijednost recimo neke crkve u Gornjem Grblju koja je zaštićeno kulturno dobro, i kao takva uveliko komplikuje život seljanima koji u skladu sa smjernicama iz elaborata o zaštiti tog objekta moraju urediti svoja ionako skromna domaćinstva jer se , eto, nalaze u zoni zaštite kulturnog dobra - dajem sebi za pravo da kažem da je potrebnije to prvo uraditi u Glavnom gradu a onda nastaviti u ruralnim sredinama. Kajakaški klub Galeb Tupe Vukotića i Zgrada stare Vlade Radosava Zekovića su makar jednake vrijednosti kao i crkva u Gornjem Grblju.
Nije naporno uvijek i stalno instistirati na činjenici da je Hotel Podgorica jedini objekat izveden u Crnoj Gori i uz to jedini objekat koji je projektovao crnogorski arhitekta nagradjen najprestižnijim priznanjem u oblasti arhitekture u SFRJ – Saveznom Borbinom nagradom 1967. godine. Onom ko ne doživljava arhitekturu na način na koji je doživljavaju arhitekte, to bi trebao da bude sasvim dovoljan podatak u prilog značaju Hotela Podgorica.
A onome ko smatra da Hotel Podgorica nije povrijeđen ako se isključivo na samom objektu ne vrše intervencije dovoljno je ponuditi zamisao npr. dvanaestospratnice pored (preciznije: u uglu dvorišta na kružnom toku) Gimnazije „Slobodan Škerović“. Smatram i da je ovaj primjer blag i nedovoljno deskriptivan da bismo izmaštali razmjere ranjavanja cjelokupnog ambijenta Hotela Podgorica.
Kao što je jednom ovaj projekat nagradjen za revolucionaran stav u tretiranju prostora tako će možda i ovom borbom, iako se čini mala, dobiti još jednom i ovog puta simboličku Borbinu nagradu za revolucionaran stav u zaštiti prostora i arhitekture.
Interfaces between Architecture and the Environment
Katalog crnogorske postavke na Bijenalu u Veneciji 2004.
U uvodnom tekstu kataloga, komesar izložbe, Slobodan Danko Selinkić, između ostalog piše:
" U crnogorskoj modernoj arhitekturi postoje rijetka djela koja su se nadovezala na tradiciju što je uspostavljala tijesan i poštujući odnos prema prirodi. Već je 1967. godine gospođa Svetlana Kana Radević realizovala Hotel Podgoricu koji ostaje, po meni, njeno neprevaziđeno djelo, ali i djelo koje u kolektivnoj memoriji stanovnika grada Podgorice ima takvu konotaciju. Primjer Kane Radević nije usamljen, i ostaje najsnažniji i zato što u crnogorskoj arhitekturi 20. vijeka u periodu komunizma određeni koncepti mogu najlakše da se prate u hotelskim objektima i javnim građevinama.”
Omaž Svetlani Kani Radević (1937-2000)
Hotel Podgorica, 1967
U crnogorskoj modernoj arhitekturi rijetka su djela koja su se nadovezala na tradiciju koja je uspostavila blizak odnos s prirodom poštujući je. Već 1967. godine arh. Svetlana Kana Radević realizovala je Hotel Podgoricu koji ostaje, po meni, njeno neprevaziđeno djelo ali i djelo koje u kolektivnoj memoriji stanovnika grada Podgorice ima takvu konotaciju.
Zid od riječnih oblutaka obližnje rijeke Morače, zid isti spolja i unutra, lisnte forme sklopa ove građevine koje se više puta u definisanom ritmu otvaraju kao kanjoni rijeka, stvarajući prostore soba i holova među sobom kao da prirodno poniču iz tla i prestaju usred plavetnila neba, gdje se svaki oblutak ocrtava svojom prirodnom nepravilnom formom i gradi liniju zida stvarajući utisak bliskosti, prepoznatljivosti, toplote kamena i oblosti površine. Dispozicija građevine na tlu takva je da mu se ne opire; prati i tok rijeke i tla, živi, stari i mijenja se sa tlom.
Iz neobjavljenog intervjua sa Svetlanom Radević, juni 1999.:
Selinkić: Kako vidite sboj rad u odnosu na crnogorsku arhitekturu?
Radević: Smatram sebe crnogorskim arhitektom u smislu što sam neki tradicionalni likovni jezik, tradicionalni arhitektonski pristup, uviijek željela da transformišem u savremeni likovni jezik. Mislim da se u svim mojim objektima mogu naći elementi te crnogorske arhitekture, kojisu transponovani. Ne volim tradiciju kao nešto fiksno, zamrznuto, što se prenosi, nego posmatram tradiciju kao jedan proces koji teče, i u tom se procesu stvari pročišćavaju i mi dobijamo jedan novi izraz koji je u suštini tradicija.
Selinkić: postoji li neka tipologija kuća ili nešto u tradicionalnoj arhitekturi u Crnoj Gori s početka vijeka ili iz bilo kojeg perioda za koji ste posebno vezani?
Radević: Više sam vezana za pojedine elemente... ali postoji podgorička kuća, cetinjska, postoji primorska, postoji crmnička kuća – crmnička je možda najinteresantnija, najznačajnija.
Selinkić: Za koji tip kuće ste Vi posebno vezani?
Radević: Ja sam više vezana za materijal, za kamen.
Selinkić: Kamen kao oblutak ili kamen...
Radević: Kao oblutak i kao tesani kamen...
Svetlana Kana Radević
Diplomirala je 1963. godine u klasi profesora Kliske, Martinovića i Bogdanovića, na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu. Magistrirala na University of Pensilvania, kod Louisa Khana. Objavila specijalizaciju na CSTB u Parizu, i seminarski rad u Salzburgu, kod Kisha Kurokawe. Studirala istoriju umjetnosti na filozofskom fakultetu u Beogradu. 1994. postala je inostrani član Ruske akademije za arhitekturu, a do 1999. redovni je ćlan Dukljanske akademije nauka i umjetnosti kao prva žena akademik u Crnoj Gori.
Realizovani projekti:
Hotel podgorica u Podgorici (1967)
Hotel Mojkovac u Mojkovcu (1968/1974)
Dječji vrtić na Cetinju (1988)
Hotel Zlatibor u Užicu (1981)
Autobuska stanica u Podgorici (1968)
Stambeno-poslovna zgrada u Mojkovcu (1969)
Stambeno-poslovni objekat u Petrovcu na moru (1968)
Spomen-kompleks Barutana (1980)
Park Zlatica u Podgorici (1974)
Spomen-obilježje u Duvanskom kombinatu Podgorrica (1972)
Nagrade
U samo jednoj godini (1968) prima tri značajna priznanja:
Republičku nagradu za arhitekturu Borba
Saveznu nagradu za arhitekturu Borba
Trinaestojulsku nagradu Crne Gore
Objavljeni tekstovi
Svetlana Kana Radević: „Tendencije i pojave u arhitekturi crne Gore“, Arhitektura, no. 178+9, Zagreb 1981.
Tekst: Slobodan Danko Selinkić
Fotografije: Katalog crnogorske postavke na Bijenalu u Veneciji 2004.
