Karakteristični primjer sanacije ravnog krova Hotela “Podgorica”
Iz knjige „Ravni krovovi održavanje i popravke“, GK, 2006., (str. 119-124)
Momčilo Radović
“Navodim primer hotela „Podgorica“ u Podgorici, izveden pre gotovo 30 godina, ni jednog časa ne želeći da umanjim vrednost njegovog arhitektonskog rešenja. Možda čak nisam merodavan, ali mislim da na ovim prostorima nema objekta koji je tako pristao i uklopljen organski uz postojeći prirodni ambijent kao što je hotel „Podgorica“. On sam liči na moračke pećine, i čovek bi pomislio da ga tu nije posadila ljudska ruka, nego da je iznikao iz obale Morače i njenih pećina. Zbog poštovanja prema tom objektu, i njenom autoru (arhitekt Svetlana Radević), sva moja rešenja na krovu su bila potčinjena tako da ničim ne narušim njegovu arhitekturu (taj objekat je, kao što je poznato, dobio veoma prestižnu jugoslovensku nagradu – Nagradu Borbe za arhitekturu).”
U praksi sam se mnogo puta nalazio pred problemima koje nisam mogao da rešim. Često su oni proisticali iz stanja u kojem se nalazi određeni objekat. Najčešće smetnje su bila projektantska rešenja za koja je najvažnije arhitektura. Ona često ne vode račune ni o ninimalnim uslovima za funkciju, na primer, krova.
Navodim primer hotela „Podgorica“ u Podgorici, izveden pre gotovo 30 godina, ni jednog časa ne želeći da umanjim vrednost njegovog arhitektonskog rešenja. Možda čak nisam merodavan, ali mislim da na ovim prostorima nema objekta koji je tako pristao i uklopljen organski uz postojeći prirodni ambijent kao što je hotel „Podgorica“. On sam liči na moračke pećine, i čovek bi pomislio da ga tu nije posadila ljudska ruka, nego da je iznikao iz obale Morače i njenih pećina. Zbog poštovanja prema tom objektu, i njenom autoru (arhitekt Svetlana Radević), sva moja rešenja na krovu su bila potčinjena tako da ničim ne narušim njegovu arhitekturu (taj objekat je, kao što je poznato, dobio veoma prestižnu jugoslovensku nagradu – Nagradu Borbe za arhitekturu).
Ukupna dužina hotela „Podgorica“ je 126m. Sobe su rešene kao njegov prizemni deo, a na višem su kotlarnice, trafostanice, saloni, kuhinja, restoran i ostali prostori. Kad se tome doda da je hotel izgrađen iznad obale Morače – čije su obale sastavljene od pećina i konglomerata, a bez dovoljno dilatacija koje su ovi uslovi i propisi tražili – skupljanje atmosferske vode s krova na tako razuđenom objektu rešeno je s dosta šahtova i velikim razvodom. Zbog velikih padavina i slabog održavanja, dolazilo je do zagušenja i prodiranja vode u prostorije. Odvođenje vode s krova rešeno je s malim brojem slivnika nepropisnog prečnika, zbog čega je dolazilo do zagušenja-začepljenja i podizanja nivoa vode koja je prodirala preko atičkih zidova u prostorije i zidove. Odvod je rešen skriveno, kroz zidove.
Rešenje za krovne površine je takvo da su svi konstruktivni zidovi, provučeni iznad krova, različitih visina (0,50 – 1,80m). Oni su po krovu izvedeni u cik-cak položaju. Iznad svega, ti zidovi nemaju holkela, i svi su obloženi oblucima iz Morače (10-25cm, vidite sliku 52). Čela atičkih i drugih zidova nisu zaštićena (poklopnim pločama ili limom). Na čelima, tamo gde sam mislio da voda prodire, postavljene su montažne betonske ploče (podražavanje postojećeg rešenja, vidite crtež 53).
Na crtežu 54 vidi se da zdovi nemaju holkela, nego su obloženi oblucima. Nije bilo detalja izvedenog stanja, iz kojeg bi se videlo da je, eventualno, hidroizolacija iz polja provučena u vidu holkela ispod oblutaka. Jedini način da se taj problem reši – računajući na raspoložive mogućnosti – bilo je premošćavanje horizontalnog dela hidroizolacije sa vertikalnim zidovima obloženim oblucima.
Iako u ovo nisam bio siguran, pribegao sam tom rešenju koje postojeće stanje narušava u najmanjoj mogućoj meri. Nisam bio uveren da voda ne prodire istim putem kojim je to činila i do tada. (Ne okrivljujući nikaoga za to, sva moja rešenja su do sad delimično uspevala zato što sam ih davao delimično i za mesta koja su prokišnjavala; često je to diktirao korisnik, pravdajući to nedostatkom novca).
Dakle, vlaga je prodirala i kroz prozore i fasadu hotela „ Podgorica“ (fasada je takođe obložena oblucima). Sve je pripisivano krovu. Između svih problema, koji su samo uzgredno pomenuti, ostali su mnogi drugi, s ništa manjim „učešćem“. Koliko god sam mogao, branio sam objekat od ideje da se pokrije limom i na taj način estetski oskrnavi a njegova originalna arhitektura nepopravljivo naruši. Na slici 55 vidi se krov sa svojom prepoznatljivom arhitekturom, ali da li ga je mogućno popraviti? U Kolašinu je 1975. Godine izgrađen Dom revolucije. Taj objekat je tipičan po tome što je zadovoljio samo jedan sulov; da odražava i podržava Revoluciju, a što se tiče uslova korišćenja – napravljen je tako da nije upotrebljiv ! Na Domu su,inače, izvršene tri sanacije protiv vlage, i nijedna nije uspjela. Žalim što o ovom objektu nemam još više saznanja i podataka, ali imam najvažniji: da je u komisiju za projektno rešenje protiv vlage( u kojem je nosilac bio jedan naš univerzitetski institut) bio određen član Saveza boraca iz Kolašina?! Zato i mogu da tvrdim, s ne malo žaljenja zbog tolikog bačneog novca i raznih harčenja, da nema te tehnologije i znanja u ovoj oblasti koja ovakav objekat može zaštititi od vlage i propadanja i pretvoriti ga u ono za šta je namenjen.
Arhitektura u Crnoj Gori 1965.-1990. kroz prizmu »Borbine« nagrade
Iz knjige “Arhitektura u Crnoj Gori 1965.-1990. kroz prizmu »Borbine« nagrade”, Podgorica, CANU, 2015.
Rifat Alihodžić
Crnogorsko iskustvo nosi i nekoliko specifičnosti kada je ova nagrada u pitanju. Dvostruki raritet ostvarila je arhitektica Svetlana Radević. Prvo, činjenicom što je jedina žena koja je dobila Saveznu nagradu lista „Borba“, a s druge strane postala je laureat u tridesetoj godini života.
Iz uvoda
Crnogorsko iskustvo nosi i nekoliko specifičnosti kada je ova nagrada u pitanju. Dvostruki raritet ostvarila je arhitektica Svetlana Radević. Prvo, činjenicom što je jedina žena koja je dobila Saveznu nagradu lista „Borba“, a s druge strane postala je laureat u tridesetoj godini života.
Dolazak Savezne „Borbine“ nagrade u Crnu Goru predstavljao je veliko ohrabrenje za njenu arhitekturu i jednu od najvećih promocija sveukupne kulturne scene. Svetlana Radević je ovom nagradom poslala poruku da je velika arhitektura i ovdje moguća, ali je svojim kontinuiranim radom upozorila da nije dovoljno biti samo ljubitelj arhitekture, već da se za takav uspjeh, pored intuicije i talenta, zahtijeva permanentan rad i veliko odricanje.
Crna Gora baštini još jedan objekat koji je dobio Saveznu nagradu lista „Borba“ 1985. godine. Riječ je o Hotelskom kompleksu „Slovenska plaža“ u Budvi, slovenačkog arhitekte Janeza Kobea. Takođe, jedno djelo crnogorskih arhitekata nagrađeno Republičkom nagradom „Borbe“ nalazilo se izvan njenih granica. Riječ je o Hotelu „Galeb“ u Kuparima kraj Dubrovnika, djelo Milorada Petijevića i Katarine Đivović.
U Crnoj Gori se pored jedne Savezne nagrade nalaze i dva objekta koja imaju Republičku nagradu. Jedan je hotel „Kamelija“ u Tivtu, djelo Ahmeda Đuvića, a drugi je hotel „Rivijera“ u Petrovcu na moru arhitekte Mihaila Mitrovića. Arhitekta Milan Popović je crnogorsku „Borbinu“ nagradu dobio pet puta, što predstavlja rekord u svim republikama bivše zajedničke države.
Kada je učešće Crne Gore za nagradu „ Borbe“ u pitanju tu je i jedan neslavan rekord. Od ukupno 26 ciklusa nagrade (1965-1990), Crna Gora nije učestvovala u deset. Jedan period apstinencije se može pravdati razornim zemljotresom ali cjelokupan svakako ne, jer su i u tom periodu realizovana značajna djela. To samo govori o krizama struke na crnogorskom arhitektonskom nebu, koje su nanosile trajnu štetu kako pojedincima, tako i cijeloj profesiji, što ova hronologija, između ostalog i dokazuje.
Godine u kojima nije bilo crnogorskih predstavnika obrađene su prikazima laureata iz drugih republika i saveznim pobjednicima, kako bi se pratio kontinuitet dešavanja na arhitektonskoj sceni na prostoru SFRJ i mogle napraviti komparacije sa djelima arhitekture koja je istovremeno nastajala na crnogorskom tlu, a ostajala, često nepravedno, izvan očiju javnosti.
1968. će Crnoj Gori donijeti Saveznu „Borbinu“ nagradu za Hotel „Podgorica“ u Titogradu, realizovan 1967. godine, autorke Svetlane Radević.
Iako je nagrada podijeljena sa slovenačkim laureatom Milanom Miheličem za Robnu kuću u Osijeku, to ne umanjuje njenu vrijednost.
Iz sadašnjeg ugla se može tvrditi da je crnogorska arhitektura napravila neočekivan i snažan iskorak koji se nije ponovio do današnjeg dana.
Pored Hotela „Podgorica“, za crnogorsku nagradu bila su kandidovana još dva djela.
Žiri je radio u sastavu arh. Milan Popović (predsjednik) i članovi: arh. Dušan Laličić, arh. Vasiliije Đurović, Dragutin Vujanović (književnik) i Borislav Vojvodić (novinar).
Izvod iz zapisnika žirija otkriva da se posebno ocjenjuje (...)“ispravnost arhitektonskog postupka uklapanja objekta u ambijent, naročito s obzirom na osjetljiv lokalitet. Time su ostvareni visoki prostorni kvaliteti, a postignut je i savremeni humani tretman problema utilitarnosti. Detalj je pažljivo negovan, a materijal okoline srećno je korišćen na eksterijeru i enterijeru”
Zaslužuje podsjećanje da je Hotel “Podgorica” produkt prvonagrađenog konkursnog rješenja Svetlane Radević, koja je na taj način obezbjedila realizaciju objekta, što mu daje dodatnu vrijednost. U odnosu na predviđenu lokaciju konkursnim rješenjem, hotel je primaknut bliže mostu, na oštriju padinu, čime je dobio na dinamici i boljim vizurama, usmjeren na površinu rijeke. Pored toga, ovaj potez se pokazao izuzetno produktivnim jer je jasno ostvaren dijalog sa ruševinama Kule Stare varoši na suprotnoj strani rijeke. Ta korespondencija je ojačana korišćenjem lokalnog kamena i riječnog oblutka prisutnog u obje građevine.
Već prvi pogled na osnove objekta ukazuje na pomalo zbunjujuću originalnost komponovanja, koja proističe iz suptilno prostudirane relacije sa terenom i rijekom.
Dodjela Savezne nagrade “Borbe” Svetlani Radević, imala je značajnu ulogu ne samo za promociju arhitektonske struke, već je usmjerilo pažnju javnosti prema arhitekti – stvaraocu i kreativnoj ličnosti uopšte.
Za Svetlanu Radević, najmlađeg laureata u cjelokupnom ciklusu Saveznih nagrada “Borbe” ova nagrada predstavljala je ne samo veliko priznanje već i obavezu. I nakon Hotela “Podgorica” ostavila je značajan trag u crnogorskoj arhitekturi, stalno istražujući nove koncepte. Ovakav uspjeh teško je bilo ponoviti ne samo njoj, nego i svim crnogorskim poslenicima arhitekture do današnjih dana.
Analizirajući objekat “Labud plaže” Vukote Tupe Vukotića (nastao 1960. godine), sa konzolnim terasama i slomljenim parapetima koji streme prema Morači, može se reći da Hotel “Podgorica” u određenoj mjeri duguje ovom objektu. Takođe, upotreba oblutka kao materijala prisutna je na prvoizgrađenom objektu. Nije rizično ustvrditi da je ovdje počela da se uspostavlja linija jedne škole arhitekture, koja se nije upečatljivije nastavila.
Iz drugih republika, pored Robne kuće u Osijeku arhitekte Milana Miheliča, za Saveznu nagradu konkurisali su: iz Makedonije Osnovna škola “Mirče Acev” u Skoplju, autora Blagoja Micevskog, iz Hrvatske Hotelski kompleks u Uvali Skot kod Kraljevice, čiji je autor Igor Emili. Srbija je na ovu smotru poslala Centar mjesne zajednice u Novom Beogradu, djelo Uroša Martinovića. Iz Bosne i Hercegovine je za Saveznu “Borbinu” nagradu pristiglo djelo realizovano u Crnoj Gori, Hotelsko-paviljonsko naselje “Kamelija” u Donjoj Lastvi kod Tivta, koje potpisuje arhitekta Ahmed Đuvić.
Kako stoji u izvještaju žirija, u startu su se izdvojila dva djela (Hotel “Podgorica” iRobna kuća u Osijeku) koja su podijelila prvu nagradu. Žiri je zapisao: Arh. Svetlana Radević je u datim prostornim okolnostima karakterističnog podneblja, dinamički ritmovnim pokrenutim elementima ostvarila visoki arhitektonski kvalitet. Uspešnom primenom prirodnih materijala dostignuto je jedinstvo spoljne i unutrašnje arhitekture sa okolinom.
Za Robnu kuću u Osijeku, u obrazloženju žirija, piše: Arh. Milan Mihelič realizovao je delo koje se posebno ističe jedinstvom konstruktivnog, funkcionalnog i likovnog. Savremenim sintetskim postupkom i primenom industrijskih elemenata na objektu izrazito urbane funkcije ostvario je arhitekturu visokog kvaliteta u celini i detalju.
Jasno je da je riječ o dva dijametralno suprotna projektantska postupka, koje je žiri ocijenio ne dajući nijednom prednost. Dijeljenjem prve nagrade odao je priznanje dobro ostvarenim ciljevima i time ostao na visini zadatka, što je sigurno učvrstilo poziciju ove nagrade.
Tekst: Rifat Alihodžić
Fotografije: “ Arhitektura u Crnoj Gori 1965.-1990. kroz prizmu »Borbine« nagrade”
Katalog izložbe Arhitekture Crne Gore "MONTENEGRO Kontrast Landschaft Architektur Kontext" , 2013.
U Beču je 18. septembra 2013. otvorena izložba Arhitekture Crne Gore, pod nazivom "MONTENEGRO Kontrast Landschaft Architektur Kontext", u galeriji Ringturm, Schottenring 30. Kuratori izložbe su bili arhitekt Adolph Stiller iz Beča, koji već 15 godina stalno priređuje izložbe arhitekture u prostoru prizemlja poslovnog središta kompanije Wienerstädtische, i arhitekt Bojan Kovačević iz Beograda. Izložba je bila otvorena do 15. novembra 2013.
Izložbu je pratio kompletno dvojezični njemačko-engleski kolor katalog od 204 strane, sa prikazanih više od 60 djela moderne arhitekture u Crnoj Gori, među kojima su i po dva djela Nikole Dobrovića i Milana Zlokovića, očeva Moderne u ovim krajevima, kao i brojna djela beogradskih arhitekata iz decenija nakon Drugog svjetskog rata. Nemali broj prikazanih zdanja nalazi se u ozbiljno narušenom stanju u tokovima tranzicije i privatizacije. Po svom prisustvu ne mogu se ne izdvojiti djela Vujadina Popovića, Đorđija Minjevića, Svetlane Kane Radević, Božidara Milića, Radosava Zekovića, Aleksandra Kekovića.
When Podgorica was promoted to become Montenegro’s capital in 1948 and was renamed Titograd – in each constituent republic of post-war Yugoslavia there was at least one location named after Tito – also the need for hotels rose. Economically the country managed to recover thanks to the influx of money from international sources, particularly after the end of the 1950s; parallel to urban planning an extensive public building program was started within the scope of which among others the “Podgorica” hotel was erected.
Arrangement and building technology reveal the architect’s playful and poetic approach to Montenegro’s resources. The integration into the natural terrain on the Morača and the use of river gravel as impressive motif derived from the country’s traditional building tradition dialogue with the reinforced concrete structure and the modern design of the interior spaces.
Prevod:
Kada je proglašena glavnim gradom Crne Gore, 1948. godine, Podgorica je preimenovana u Titograd (u svakoj od republika poslijeratne Jugoslavije postojao je bar jedan lokalitet nazvan po Titu), a pojavila se i potreba za novim hotelima. Ekonomski gledano, zemlja je uspjela da se oporavi zahvaljujući prilivu novca iz internacionalnih izvora, naročito krajem 50tih godina; paralelno sa time počinje urbano planiranje obimnog programa javnih objekata, u sklopu kojega je, između ostalih, podignut i hotel “Podgorica”.
Projektovanje i tehnologija gradnje otkrivaju razigran i poetičan pristup autora crnogorskim resursima. Integracija u prirodni teren Morače i upotreba riječnog oblutka kao impresivnog motiva potiče od dijaloga tradicionalnog graditeljskog umijeća sa armirano betonskom strukturom i modernim dizajnom unutrašnjih prostora.
Sa Svetlanom Kanom Radević, arhitektom iz Titograda, poslije izložbe njenih ostvarenja u Moskvi
S. Vukašinović
Borba, 05. avgust 1990.
Arhitektura je u uslovima tržišne ekonomije dovedena do tragike, jer niske cijene pružaju šansu onim nesposobnim nudeći im posao za male pare a bez ikakvih posljedica - kaže naša sagovornica.
Titograd. - Prijatno je sresti starog druga, pogotovo kad taj drug svojim stvaralaštvom čini čast gradu, Republici, pa i Jugoslaviji. Svetlana Kana Radević, titogradski arhitekta, imala je nedavno priliku da se izložba njenih radova nađe u prostorijama Centralnog doma Saveza arhitekata SSSR, u kome do sad nije gostovala ni jedna žena arhitekta. Ta posebna čast pripala joj je jednostavno zbog činjenice da su njeni projekti hotela u Titovom Užicu, Titogradu i Mojkovcu ostali u Društvu arhitekata izuzetno zapaženi. A povod za razgovor je i jugoslovensko priznanje Svetlani Radević - njen projekat hotela “Podgorica” u Titogradu, koji je i danas njegov svojevrstan simbol - prva jugoslovenska nagrada “Borbe”. Ona je jedini crnogorski arhitekt koji je zaslužio ovo visoko priznanje.
Mnogo je priznanja a malo saznanja šire javnosti o ovom vrsnom stvaraocu. Ona je trenutno slobodan umjetnik. Zašto? Njeno obrazloženje glasi:
“Ovakav status omogućava mnogo veću slobodu nego kad je čovjek radno vezan”. To se odnosi samo na kreaciju, a sve ostalo je krajnje neizvjesno, čak i za stvaraoce kakav je u arhitekturi Kana Radević - rekli bi smo i mi.
Istina, ona ima specifično viđenje stvaralaštva svoje struke u Crnoj Gori tvrdnjom da je ova Republika uvijek imala kreativan potencijal, ali nikad dovoljno iskorišćen. Ima dovoljno objekata, ali u odnosu na arhitektonsku produkciju nedovoljno kvalitetnih. Razlog je jednostavan: sudbina arhitekture je u dva investiciona puta: prilikom biranja i eksploatacije. Investitori nijesu učinili napor da pravi posao dođe u prave ruke, a najmanje su, što je apsurd, uposleni najkreativniji arhitekti.
Titograd je - tvrdi kana Radević, najtipičniji za hronologiju takvog razvoja jedne velike urbane sredine. Bilo bi logično da se povežu cjeline, da se struktuira prostor. Bez pješačke zone nema pravog grada. Bilo bi logično da tri cjeline: Stara Varoš, Nova Varoš i Grad preko Morače, kako kažu njegovi žitelji, imaju svoje osobenosti i komunikaciju. A toga baš nema. Tkivo Stare Varoši je razoreno, ostali su samo fragmenti koji imaju ambijentalnu vrijednost i još postoji šansa da se makar i takvi sačuvaju. Izuzetna topografija ovoga grada, njegove rijeke i brda, tipičan su primjer urbanog i arhitektonskog promašaja.
Nažalost, nastavlja svoju priču Kana Radević, tržišna ekonomija arhitekturu dovodi do tragike, jer niske cijene pružaju šansu onim nesposobnim nudeći im posao za male pare a bez ikakvih posljedica. Istina, sada stvarno vlada besparica, nema mnogo investicija, pa nema ni posla, ali to može da bude i velika prednost. Investiciono zatišje treba iskoristiti za studioznija projektovanja, bez ad hok rješenja.
Stanje u kulturi glavnog grada Crne Gore je krajnje zabrinjavajuće. Započeti a nezavršeni objekti (Moderna galerija, Leksikografski zavod), jedna od najboljih muzičkih akademija u zemlji je u baraci, Titograd nema muzeja, a neprocjenjivi umjetnički fond je u depoima i u zaista nepovoljnim uslovima sklon propadanju. Dokle? - pita Kana Radević. Akcija za izgradnju, odnosno revitalizaciju Crnogorskog narodnog pozorišta, ohrabruje. Prije svega jer se pokreće u izuzetno teškom materijalnom trenutku. Smoglo se u Titogradu snage da se bar u dogledno vrijeme riješi problem Crnogorskog narodnog pozorišta. Ipak čudi što taj objekat nije bio dio javnog konkursa. Očito da je i njegovu sudbinu odredila cijena projekta, što takođe smatram nedopustivim, kaže na kraju Svetlana Kana Radević.
Iz djela “Ozloglašeno nasljeđe”, Cetinje “Obod”, 1971.
Pavle Mijović
Jedno na prvi pogled nepretenciozno i nemonumentalno djelo, hotel „Podgorica“ arhitekte Svetlane Kane Radević u trougaonom spoju svih aglomeracija Titograda, dobilo je po jednu prvu republičku i dijeljenu saveznu nagradu „Borbinog“ konkursa 67. Kao lični uspjeh mladog projektanta, to je bez sumnje svijetli trenutak njegove kreativne sposobnosti, ali više od toga, čini mi se, jedna perspektiva ratnoj tragici podleglog grada koji je počeo da se iz osnova izgrađuje na drukčijim koncepcijama. Prvi put otkako je zidarski čekić udario u kamen-temeljac novog grada na Morači i Ribnici našao se arhitekta koji je pogodio u osobenu žicu prirodne i istorijske karakteristike Titograda i pokazao „ispravnost arhitektonskog postupka uklapanja objekta u ambijent, naročito s obzirom na osjetljiv ambijent“ – kako ju je formulisala republička konkursna komisija. U dvadesetogodišnjoj hronici građenja glavnog grada Crne Gore – zaista pojava koja zaslužuje najveću pažnju!
O djelu Svetlane Radević izrečeno je je već kompetentno mišljenje. Ostaje nedorečen izraz jednog grada kome se tako dugo bila zamela sopstvena likovna vrijednost da je tek ovom nagradom postala svima očevidna. Riječ je o sublimiranju u projektu „osjetljivog ambijenta“ – vrlina jednospratne istorijske arhitekture stare podgoričke varoši. Naslonjen na vjekovima isprobavano urbanističko i arhitektonsko nasljeđe, prema kome je obrnut licem, projekat je istovremeno dat u formama maksimalno prilagođenim najmodernijim zahtjevima funkcionalnosti i tehnologije materijala. Tako otkrivena stara fizionomija grada u projektu novog djela ne pokazuje se više kao ukleta, kako se do nedavno tretirala u generalnom urbanističkom planu Titograda, već kao pogođena komponenta savremene izgradnje. Zar se nije dugo čekalo da se, kao u komentaru jednog stiha iz Vergilijeve Enejide Sunt lacrymae rerum... (I, 462), zažali nad propuštenim mogućnostima?!
A one su bile izvjesne upravo u tom pogledu, - u poštovanju prirodnih i naslijeđenih osobina grada, grada na okonglomerisanim rječnim pećinama koje su milenijama dubile Morača i Ribnica. Pećinski konglomerat, nastajao vjekovnim spajanjem oblutaka i prirodnog kreča, i novi, načinjen pomoću cementa – to je arhitektonski simbol građevinskog materijala koji je Titogradu mogao odrediti varijantu oblikovanja po kojoj bi smo ga lakše identifikovali u sopstvenom ambijentu. Građevinski materijal izvađen je iz majdanskih kopova aluvijalne formacije Ćemovskog polja. Baš to što je povezan sa tako rijetkom tektonikom tla preko ugrađenog elementa, izglačanog i izvajanog kamena s nekadašnjeg morskog dna, to vraćanje najelementarnijem tkivu iz kojega je satkana supstrukcija grada, njegove pećine, kao kapadokijske kuće i hramovi Irgiba i Gerema, izdubljene u mekom ali konzistentnom krečnjaku, ili kao rimske, napuljske i kojevske katakombe, ili kao palmirski hipogeji, ili kao kamen odeskih kuća, isječen iz podzemnih „kamenoloma“ toga grada... taj elemenat sui generis u građevinarstvu Titograda iznosi na površinu konstantan domaći materijal koji specifičnoj primjeni stiče sasvim drukčiji oblikovni efekat nego što daje u drugim geološkim sredinama.
Pravo je čudo kako se mimo intencija generalnog urbanističkog plana ovo djelo probilo do „istorijske“ komponente u prilagođavanju prostoru, rijekama, staroj gradskoj anglomeraciji i tvrđavi, kojima je okrenut, i jednoj epopeji od koje sve što je ostalo nije baš uvijek samo ružna prošlost, nego i poneki iskreni trenutak nadahnuća i čiste poezije. Ostala je bila da animira svojom apsolutnom slobodom projektovanja ulica, na mediteransko-orijentalni način, sa uvijek novim i nepononovljivim rješenjima, stara podgorička varoš u kojoj je svaka kuća i kapija bila originalno orijentisana prema sopstvenom „svjetlosnom“ izvoru. Isto kao što je pogled sa svakog prozora ulcinjskog grada mogao da potraži na pučini galiju koju željno očekuje gusareva ili mornareva porodica, tako da se iz kuća podgoričke Stare Varoši moglo gledati u sva okolna brda u kojima se vodila neprekidna borba za slobodu. Njena arhitektura je rješavala jednu enigmu istorije grada koja nije ostavila pismeno svjedočanstvo o tome da li je tvrđava na ušću Ribnice u Moraču izgrađena radi bezbjednosti varoši ili je varoš nastala u sjenci bezbjednosti tvrđave. Okrećući se oči u oči toj zagonetki, nagrađeno djelo je usvojilo, najuzdržljivije rečeno, bar premisu korektnog odnosa prema kulturnom nasljeđu.
Jedna komponenta za koju bi se trebalo založiti je kompletiranje ovog srećno započetog pokušaja prilagođavanja prirodnim i istorijskim relejima titogradske arhitekture sa pandanom na drugoj strani rijeke – staroj gradskoj tvrđavi koju već dugo narod naziva Nemanjinim gradom. Ona je arheološki ispitana i za nju je predloženo adekvatno rješenje. Nečiji nehat ili nerazumjevanje godinama su kočili izvođenje jednog započetog posla, uklapanje Nemanjinog grada u živi organizam izgradnje Titograda kome stoji kao ruglo u samom centru grada.
Poslije Radevićeve egzibicije, koja je uvažena kao primjer za dublje razmišljanje i nove ambicije u građevinarstvu isprepletenom ostacima kulturnog nasljeđa, trebalo bi već jednom da se shvati da je Nemanjin grad Titogradu ono što i citadela staroj Budvi – oaza u pustinji jednoličnog novog urbanizma, koji je obezličio i jedan i drugi grad. U tu oazu bi se moglo pobjeći na osobit način – pogledom sa terasa novog titogradskog hotela, izronulim iz pećinskih obala rijeke kao himera stare Podgorice. Samo rekonstruisana titogradska citadela, konzervisana i uređena kao svojevrstan muzejski objekt, mogla bi da bude odgovarajući pandan tek podignutoj građevini.
Svetlana Radević je poštovala tu uzajamnost. Zašto da se tragom te nove inicijative ne istraje? Zašto da se ne uradi ono što je prije nekoliko godina, kad je podnesen prijedlog za očuvanje i oživljavanje istinskih vrijednosti starog podgoričkog urbanizma i arhitekture, izgledalo prihvatljivo i izvodljivo, a sad evo, nanovo aktualizovano? Tek dopunjeno uređenjem Nemanjinog grada i njegovog ambijenta na suprotnoj strani Morače kao tražene i srećno nađene poente na kojoj bi se sa terasa novog hotela mogao da odmara pogled, zaustavlja misao i evokacija, oplemenjuje perspektiva i horizont – tek tako kompletirano nagrađeno djelo postalo bi osmišljeno do kraja.
Tekst: Pavle Mijović
Fotografije: časopis Čovjek i prostor, 178/1968
katalog Montenegro: Kontrast Landschaft, Architektur Kontext
Treća nagrada »Borbe« Milanu Miheliću i Svetlani Radević
A. Đokić
časopis ARHITEKTURA URBANIZAM 47, 1967.
“Borbina” nagrada za arhitekturu, koja je osnovana sa željom da se podstaknu napori arhitekata za najviša dostignuća u arhitektonskom stvaralaštvu, dodjeljena je po treći put za 1967. godinu. Ona je ovoga puta podjeljena između Milana Mihelića za robnu kuću u Osijeku i Svetlane Radević za hotel “Podgorica” u Titogradu.
Republičke nagrade “Borbe” u vidu plakete primili su za 1967. godinu Ahmed Đuvić u Bosni i Hercegovini, za hotelsko-paviljonsko naselje “Kamelija” kod Tivta; Igor Emili, za hotelski kompleks u uvali Skot kod Kraljevice u Hrvatskoj; Blagoje Micevski u Makedoniji, za osmogodišnju školu “Mirče Acev” i Uroš Martinović, za Centar mjesne zajednice u Novom Beogradu kao predstavnik Srbije.
Savezni žiri na čijem je čelu bio Miloš Savić iz Novog Sada imao je sljedeće članove: M. Danojlić, “Borba”; D. Dimitrov, Skopje; R. konstantinović, Beograd; V. Kraljević, “Borba”; J. Kregar, Ljubljana; M. Krsmanović, Beograd; M. Kušan, Sarajevo; J. Milanović, “Večernje Novosti”; S. Miljković, Beograd; V. Mušič, Ljubljana; M. Popović, Titograd; S. Simoski, Skopje; S. Stanič, “Borba”; i J. Uhlik, Zagreb.
U obrazloženju žirija za dodjeljivanje Savezne nagrade “Borba” Milanu Miheliču kaže se da je ovaj ljubljanski arhitekt realizovao u Osijeku objekat jedinstvene konstruktivne, funkcionalne, i likovne vrijednosti. Primenjeni su industrijski elementi i ostvarena je arhitektura visokog kvaliteta u celini i u detalju.
Mlada Svetlana Radević iz Titograda primenila je prirodne materijale ostvarujući jedinstvo spoljne i unutrašnje arhitakture sa okolinom. Karakteristično podneblje i pomenuti elementi daju visoki kvalitet hotelu “Podgorica”. To su bili razlozi za dodelu ovako visokog priznanja za ovaj objekt.
Smatrajući da je kod ovakvih nagrada vredno čuti obrazloženje bar koliko i upoznati nagrađena dela, donosimo deo ocene, koju je poslao republički žiri Slovenije za rad Milana Miheliča:
“Delo ističe savremeni zahvat u rešenju arhitektonskog zadatka kako u funkciji tako i u dostignutom oblikovnom izrazu arhitekture. Sastav konstruktivno izraženog betonsko-čeličnog skeleta i lagane aluminijumske ljuske pokazuje organsku arhitektonsku celinu. Izuzev u livelju betonskih oslonaca u prizemlju, zgrada Robne kuće u Osijeku sastavljena je od nosača i obložena elementima industrijske proizvodnje. Na ovaj način je i tehnološki zahvat usklađen sa izrazom arhitekture”.
Za hotel “Podgorica” republički žiri je naglasio “ispravnost arhitektonskog postupka uklapanja objekta u ambijent, naročito s obzirom na osjetljiv lokalitet. Time su ostvareni visoki prostorni kvaliteti, a postignut je i savremeni humani tretman problema utilitarnosti. Detalj je pažljivo negovan, a materijal okoline srećno je korišćen na eksterijeru i enterijeru” To je donelo projektantu Svetlani Radević republičku nagradu i kasnije deobu savezne nagrade “Borbe”.
Treća nagrada “Borbe”, kao i republičke nagrade, koje su i ovoga puta dodeljene, izazvala je veliko intersovanje ne samo stručne javnosti. Izložba koja je priređena u galeriji Kulturnog centra Beograda treba da obiđe i druge republičke centre. Rad žirija je bio javno sniman za treći program radio Beograda. Na taj način najšira kulturna publika je imala prilike da se bliže upozna pre svega sa kriterijumima za vrednovanje dela arhitekture, što nam se čini od izuzetnog značaja.
Time “Borbina” nagrada za arhitekturu postaje moćno sredstvo ne samo za stimuliranje stvaralačkih napora naših arhitekata, nego i sredstvo prave i najvrednije popularizacije arhitekture u nas u času kada joj je to više no ikada u njenoj istoriji potrebno. Ako se zna da su brojna arhitektonska ostvarenja po republikama konkurisala za nagrade onda će se steći prvi utisak o značaju “Borbine” nagrade, koja iz godine u godinu postaje sve ozbiljnije i sve značajnije priznanje arhitekturi i arhitektima Jugoslavije. A toga je na žalost sve manje i manje.
Na stenovitim i strmim obalama uvek hladne i smaragdno-zelene Morače niklo je jedno novo zdanje koje svojim izuzetnim arhitektonskim i likovnim kvalitetima uliva veru u nove i sveže kreativne mogućnosti mladih stvaralaca na polju arhitekture, a kojih u glavnom gradu SR Crne Gore nije malo. Reč je o novopodignutom hotelu „Podgorica“, prvencu osobe koja je tek započela da korača mukotrpnim stazama arhitektonskog stvaranja. Treba naglasiti da je arhitakta Radević na konkursu za ovaj hotel dobila prvu nagradu a zatim i pravo realizacije.
Mnogi naši gradovi, a republički centri pogotovu, poseduju fondove iz kojih nagrađuju izuzetno uspele napore i rezultate u oblasti kulture, umetnosti i drugih po društvo korisnih delatnosti. Titograd takve nagrade dodeljuje svakog decembra, na dan oslobođenja grada. Za žaljenje je činjenica da oni koji su, prošlog decembra, o ovome odlučivali nisu bili svesni vrednosti navedenog objekta, ili su ga možda nehotimice lišili zasluženog javnog priznanja. Ne mogu da verujem da u jednom žiriju ovakve vrste, koji odlučuje o dodeljivanju tako značajnih pohvala, nije bilo ni jednog arhitekte (ako je takav slučaj, onda je to neoprostiva slabost i neangažovanost Saveza arhitekata Crne Gore da ne sudeluju u takvom radu), a ako ga je bilo onda sam veoma sumnjičav i rezervisan u njegovo poznavanje istinskih vrednosti savremene arhitektonske misli.
Jer, neosporna je činjenica da se radi o jednom izuzetno uspelom arhitektonskom ostvarenju. To je tvorevina, koja je namerno i svesno raskrstila sa uhodanim i šematskim arhitektonskim rešenjima koja najčešće proizilaze iz rutinske upotrebe šine i lenjira. Ovde se radi o naporu i traženju, koji je kako u svom osnovnom konceptu podele primarnih hotelskih funkcija, njihovom oblikovnom oformljenju, postavljanju i povezivanju sa terenom, tako i detaljnoj obradi prilazio na jedan svojevrstan način u kome se u potpunosti uspelo.
Krupni kameni oblutak, koji Morača valja iz svog divljeg kanjona i kojim je stvorila obale svog dubokog korita u samom Titogradu, najlogičniji je grđeviski materijal kojim je ovo zdanje izvedeno. Primena ovog jedinstvenog materijala je sprovedena konsekventno i veoma sretno kako u obradi njegovog esterijera tako i enterijera.
Odsustvo polihromiije (prisutne su dve nijanse sivog: boja oblutka i prirodnog betona) ne predstavlja ni u kom slučaju siromaštvo ili nedostatak, jer zahvaljujući dubokim lođama, snažnim horizontalama betonskih ograda, smelim i daleko u prostor izbačenim konzolama terasa, kao i blago povijenim i fino zatalasanim kalkanskim zidovima, dobijen je objekat pun života, pokrenutih oblika i profinjenih detalja. Sagledavajući hotel u svom celokupnom izgledu u zajednici sa neposrednom okolinom, dobija se utisak da je projektant želeo baš tom jednostavnošću i malobrojnošću materijala da na jedan senzibilan način uspostavi prostornu povezanost svog dela sa još uvek nedovoljno prisutnim i monumentalnim ostacima Nemanjine Ribnice, koja se nalazi na suprotnoj obali reke.
Enterijeri su, kao što je već napred podvučeno (i to naročito opštih prostorija: kafana, restoran, barovi, holovi) uglavnom rešenim oblutkom (obrada zidnih površina), koji se izvesnom robustnošću veoma uspelo konfrontira cizelirano izvedenim drvenim tavanicama i podovima, prekrivenih velvetom od zida do zida, ili složenih od glatkih kamenih ploča.
U hotelskom delu, koji je prilične dužine, treba istaći prijatnu izlomljenost dugačke perspektive, koja bi mogla biti neprijatna, a postignuta je smicanjem (zapravo blagom pokrenutošću) hotelskog trakta. Na prelomnim tačkama hodnika dobijeni su mali saloni, koji su orijentisani na zelene vode Morače i na ostatak siluete stare Podgorice.
Hotelske jedinice su inače projektovane veoma racionalno sa suzdržanom merom luksuza. U unutrašnjoj obradi ovih prostorija treba istaći prijatno rešeno veštačko osvetljenje putem suptilno oblikovanih stonih svetiljki. Svaka od ovih jedinica poseduje duboku lođu, koja, pored oblikovnih vrednosti (profilacija ograde, koso zasečeni pregradni zidovi), ima prevashodno funkcionalnu ulogu: što uspešniju zaštitu od sunca u dobro poznatim žarkim titogradskim letnjim danima.
Terenski uslovi su nametnuli da se sva tri ulaza (hotelski, kafanski i ekonomski) nalaze na istom fasadnom frontu, što bi normalno trebalo da predstavlja nedostatak, međutim, to je spretnim raščlanjivanjem fasadnih ravni i odgovarajućim plastičnim oblikovanjem i prostornim naglašavanjem potpuno uspešno savladano, te o eventualnom nedostatku ne može biti ni govora.
Svakako da se i na ovom objektu mogu uočiti nedostaci, ali to su prvenstveno slabosti zanatske izrade i izvođenja uopšte, zapravo to su u manjoj ili većoj meri svi oni problemi koji već toliko vremena prate naše građevinarstvo i oni se kao nedostaci (pogotovu kod tvorevina ovakve vrste) niti mogu niti smeju uzimati u obzir kod donošenja suda o onim stvarnim vrednostima i idejama, koje stvaralac i u uslovima lošeg građevinskog izvođenja uspešno preneo sa papira u prostor.
Više žalim, nego što zameram, da terase kafane (koje se stepenasto spuštaju ka Morači) nisu malo više izbačene, još smelije nadnesene nad vode Morače.
Ponavljam da je prava radost susret sa ovakvim ostvarenjima, koja se izdvajaju iz sivila naše arhitektonske svakodnevice, doći u kontakt sa delom koje je izašlo iz okvira prosečnosti, koje je htelo da kaže nešto novo i koje je u tom pokušaju i eksperimentu sasvim i uspelo.
Biće nedopustiv propust ako kolege iz Saveza arhitekata SR Crne Gore ovo izuzetno delo ne kandiduju kao svog predstavnika u utakmici, koju svake godine organizuje naš ugledni list „Borba“ tokom februara za tzv. „BORBINU NAGRADU ZA ARHITEKTURU“, za dela ostvarena u toku prethodne godine širom cele naše zemlje.
Sudbina arhitekture je dva puta u rukama korisnika. Prvi put kada bira arhitektu, a drugi put u toku eksploatacije objekta. Tim činom ne dobija ili gubi samo istorija arhitekture, već svi mi - korisnici ponajviše, kaže Kana Radević.
Korbizije je govorio da se dobrom arhitekturum mogu izbjeći socijalne revolucije. Otac moderne arhitekture je možda malo i pretjerao, no posmatrajući projekte Svetlane Kane Radević, osjećamo da je vjera u entuzijazam i humanu misiju ove socijalne umjetnosti besmrtna. Povoda za razgovor sa jednom od najuglednijih jugoslovenskih arhitekata ima više. Ovih dana je završen njen projekat poslovne zgrade “Lovćeninvesta” u Titogradu, a zastupljena je u konceptualnoj antologiji jugoslovenske arhitekture ( 50 istaknutih arhitekata Jugoslavije). Izlagala je nedavno radove i skice u više gradova Sovjetskog Saveza, između ostalog i u Moskvi, i uskoro svoju funkciju treba da dobije još jedan njen “biser” - zgrada bivšeg Leksikografskog zavoda, preko puta Skupštine Crne Gore u Titogradu.
ČIN VOLJE
Izuzetno obrazovana (magistrirala u SAD, specijalizirala u Parizu i Salzburgu, boravila u Japanu, studirala i istoriju umjetnosti) Radević među svojim kolegama važi kao autor koji se strasno vezuje za istorijsko u čovjeku. kritika kaže da su joj djela svečanosti za oko, prizori pred kojima ne možete ostati ravnodušni. Možda zbog nametljivog stila, gotovo svaki njen objekat je izazvao polemike u javnosti. Jedni su za stav da se radi o savršenosti, drugi o promašaju. Ravnodušnih - nema. Kana Radević napominje da je to dobro, jer očigledno da njen rad “provocira”. Suština stvaranja i jeste u tome, jer se tako pokreću stvari, uvodi se nova estetika, kaže ona.
Arhitektura nije izolovana od tradicije, načina življenja jedne sredine?
Arhitektura je čin volje. Jedan isti objekat je javan (svojom fasadom) i privatan u isto vrijeme (onim što je iza fasade). Stari se gradovi, na primjer, više vole zbog memorije koju nose, tradicije, zbog mogućnosti učestvovanja i prihatanja istog sistema vrijednosti kad ja postane mi, a moje - naše.
PLATON O RĐAVOM GRAĐANINU
Kako ocenjujete arhitekturu naših većih gradova. Posebno Titograda, jer se u njemu najočitije ispoljava ubrzani urbano-građevinski razvoj?
U Titogradu postoji jasna hronologija razvoja, sa tri gradske cjeline. Postoje neke ambijentalne vrijednosti koje nose sve te karakteristike vremena u kojem su nastali pojedini urbani djelovi. Njih treba sačuvati zbog kontinuiteta grada. Titograd nije dobro strukturiran - nema pješačkih staza usljed čega ne postoji urbani mentalitet. Mislim da ne volimo svoj grad, ne identifikujemo se sa njim, za razliku od Rimljana, Parižana… Platon kaže: “Građanin koji ne učestvuje u stvarima svoga grada nije miran građanin, već rđav građanin”. Ja pokušavam da učestvujem u stvaranju svog grada.
Od svih faza arhitektonskog rada, koju najviše volite?
Najviše volim fazu realizacije. U gradnji aktivno učestvujem. Ono što je bila mašta tada postaje realnost. To je veoma izazovno. Prostor se definiše, objekat dobija konture. Suština arhitekture i jeste organizacja prostora. A njega prati forma koja daje identitet prostoru. Proces je istovremen, a ne u hronološkim sekvencama.
Unijeli ste prvi u Jugoslaviji poseban arhitektonski stil, takozvani “brutalizam”. Riječ je o korišćenju prirodnog neobrađenog betona. Na ovaj način izgrađenii su objekti Autobuska stanica i hotel “Podgorica” u Titogradu, stambeno-poslovna zgrada u Petrovcu na moru… Sada kao da mijenjate stil, uvodite neke nove tehnologije?
Poslijeratna gradnja je morala računati na vrlo skroman materijal. Samo na onaj koji je bio dostupan. Začetnik brutalizma je Le Korbizije i on je unio novu estetiku. Konstruktivni elementi su došli do izražaja. Objekti ove vrste afirmišu specifičnu izražajnost armiranog betona. Kasnije je taj pristup arhitaktonski kritičar i teoretičar, Englez R. Banham, definisao kao “brutalizam”. Danas je arhitektonska estetika umnogome promijenjena, uvode se novi materijali. Na poslovnoj zgradi “Lovćeninvesta” i objektu bivšeg Leksikografskog zavoda koristim kontinuirane staklene fasade. Ova tehnologija je tek prije tri godine prvi put izvedena u Belgiji.
ARHITEKTONSKO NASLJEĐE
Dakle, u arhitekturi smo već Evropa. Zanimljivo je da smo u njoj već početkom ovog vijeka koristili najsavremenija evropska dostignuća?
To je tačno. Nekoliko godina poslije izgradnje prvog objekta od armiranog betona u Parizu početkom ovog vijeka, na Cetinju je 1910. godine izvedena od istog materijala takozvana “kvadratna kuća”, preko puta bivšeg francuskog poslanstva, čiji je projektant bio Jovan Maguljani. Ova zgrada je kvalitetan primjer ranog kubizma. Bilo gdje da je u Evropi, bila bi akcentovana i uvažena. Kod nas je zanemarena kao što su i mnogi drugi objekti izloženi devastaciji.
Izgleda da arhitekte nemaju velikog uticaja na način korišćenja i čuvanje “njihovih” objekata?
Sudbina arhitekture je dva puta u rukama korisnika. Prvi put kada bira arhitektu, a drugi put u toku eksploatacije objekta. Tim činom ne dobija ili gubi samo istorija arhitekture, već svi mi korisnici ponajviše. Nije baš svejedno u kakvom prostoru živimo i radimo.
SMISAO ARHITEKTURE I UMJETNOSTI
A. Malro je rekao: “Umjetnost sam sreo kao antisudbinu”. To je divno rečeno. U ovako kriznim vremenima dobro je što postoji umjetnost. Ona je ta koja može da prevaziđe i nadvlada diobe svojim humanizmom. Arhitektura je veoma značajan okvir našeg življenja. U različitim arhitektonskim okvirima egzstiramo čitav život. Ja se nadam da će oni biti sve više po mjeri čovjeka.
