Rewizjonizm
Rewizjonizm odrzuca lub deformuje podstawowe zasady marksizmu-leninizmu i prowadzi albo do 1) reformizmu, albo 2) oportunizmu, albo też do 3) anarchizmu, którego wyrazem ideologicznym najczęściej jest woluntaryzm.
Rewizjonizm powstał dlatego, że z jednej strony w sposób najbardziej istotny odpowiada klasowej sytuacji i interesom drobnej burżuazji, z drugiej zaś dlatego, że ówcześni przywódcy i teoretycy ruchu robotniczego nie potrafili opracować naukowej, a więc wszechstronnej i adekwatnej odpowiedzi ówczesnym potrzebom i tendencjom rozwoju społecznego na faktyczne problemy, które dotknęły rewolucyjny ruch robotniczy.
W. I. Lenin, Przyczynek do historii zagadnienia dyktatury, Dzieła, t. 31, Warszawa 1955, s. 360.
Filozoficzną podstawą zaś każdej formy rewizjonizmu jest
1) subiektywizm, wyrażony bądź w woluntaryzmie, bądź w drobnomieszczańskiej rewolucyjności oraz
2) obiektywizm, wyrażający się w fatalizmie i korzeniu się przed żywiołowością.
Z perspektywy materializmu dialektycznego zaś rewizjonizm jest skutkiem powierzchownego i jednostronnego uogólniania faktów bez wiązania ich z całością ustroju kapitalistycznego.
Za twórcę reformizmu uważa się Edwarda Bernsteina, gdyż w jego czasach za rewizjonizm uważano wtedy
1) system poprawek teoretycznych do teorii Marksa,
2) doktrynę teoretyczną, która zawierała w sobie sprzeczną z marksizmem wizję rozwoju społecznego oraz
3) doktrynę polityczną i wykaz dyrektyw walki o cele sformułowane na podstawie ogólnej wizji rozwoju społecznego.
Bernstein zakwestionował konieczność rewolucji socjalistycznej i postulował pokojowe przeobrażenie się kapitalizmu w socjalizm bez rewolucji i obalenia dyktatury burżuazji. Tym samym uważał socjalizm za historyczną niekonieczność, acz pożądaną.
Odwrotnie proponował Michaił Bakunin, opowiadając się za bezpośrednią, ekonomiczną walką z kapitalizmem bez prowadzenia politycznej, w tym parlamentarnej, agitacji.
Przedstawiciele i propagatorzy oportunizmu to maoiści, trockiści i grupy gauschistowskie. Wspólne cechy grup i stronnictw oportunistycznych to przede wszystkim:
1) zasada natychmiastowego zrównania wszystkich krajów pod względem ekonomicznym,
2) nieliczący się z prawami rozwoju społecznego program rozwoju ekonomicznego,
3) woluntaryzm w działaniach społecznych i politycznych, wyrażający się w postulowaniu gwałtownego i sztucznego przyspieszania procesu rewolucyjnego np. w maoistowskiej teorii rewolucji permanentnej, absolutyzowaniu roli armii w życiu kraju czy w propagowaniu terroru indywidualnego,
4) negacja kierowniczej roli klasy robotniczej i partii w procesie rewolucji i budownictwa socjalistycznego, którą zastępuje autokratyczna władza dyktatorska wsparta armią,
5) nacjonalizm przeobrażający się w szowinizm i negujący proletariacki internacjonalizm,
6) wielkomocarstwowość wyrażająca się w tendencjach przewodnictwa globalnego i roszczeniowych do jakichś terenów oraz
7) izolacjonizm wyrażający się zwłaszcza w hermetycznym odcinania się od innych krajów socjalistycznych.
Rewizjonizm filozoficzny charakteryzuje się
odstępstwem od podstawowych poglądów marksizmu, a zarazem obawą lub niezdolnością do jawnego, bezpośredniego, zdecydowanego i jasnego rozrachunku z porzuconymi poglądami
W. I. Lenin, Materializm a empiriokrytycyzm, [w:] Dzieła, t. 14, Warszawa 1949, s. 17-19.
Obecnie rewizjonizm wspomagany jest przez światowe siły reakcji i imperializmu. Burżuazja [dzięki rewizjonizmowi] szerzy złudzenia, jakoby wszystko, do czego dążą masy pracujące, można było osiągnąć bez rewolucyjnego przekształcenia ustroju kapitalistycznego. Imperialiści dążą do skoordynowania wojny psychologicznej i dywersji ideologicznej z działalnością antysocjalistycznych sił wewnątrz grup i partii socjalistycznych, szukając cały czas coraz to nowych metod podważania jedności rewolucyjnego ruchu robotniczego.
W efektywnej walce z rewizjonizmem trzeba twórczo rozwijać marksistowskie nauki społeczne i właściwie prowadzić działalność ideologiczną.
Dotychczasowe doświadczenia uczą, że rewizjonizm wyrasta i umacnia się w warunkach zamętu i pustki w życiu ideologicznym społeczeństwa, uzyskując w nim wpływy polityczne, wówczas gdy wpływ rewolucyjnej ideologii się zmniejsza.
Cyt. Filozofia marksistowska. Podręcznik akademicki do przedmiotu: Podstawy marksistowsko-leninowskiej filozofii i socjologii, red. Tadeusz M. Jaroszewski, wyd. III, Warszawa 1975.