Essay: Over Beyoncé, feminisme en de popindustrie
Het waren slechts 222 woorden. In het korte pamflet getiteld “Gender equality is a myth” riep Beyoncé mannen op om bij te dragen aan het tegengaan van sekseongelijkheid. “We have to teach our boys the rules of equality and respect, so that as they grow up, gender equality becomes a natural way of life. And we have to teach our girls that they can reach as high as humanly possible,” schreef ze in het stukje voor The Shriver Report. Dit soort uitlatingen zijn geen uitzondering voor de Amerikaanse, wie haar carrière volgt ziet dat ze in haar teksten al jaren strijdt voor emancipatie. De volhardendheid waarmee ze dat doet maakt haar een van de succesvolste protestzangers van deze generatie. Maar waarom bekritiseren zoveel mensen haar feminisme? En wat betekent dat?
In februari 2013 stelde ze in het mannenblad GQ “Let’s face it, money gives men the power to run the show. It gives men the power to define value. They define what’s sexy. And men define what’s feminine. It’s ridiculous.” Ongemeen harde woorden, zeker als je bedenkt dat zowel mannen- als vrouwenbladen genderverschillen eerder benadrukken, dan aan te geven dat er een machtsrelatie achter schuil gaat. Female empowerment is de rode draad in Beyoncé’s muziek. Soms in expliciete statements, als in Destiny’s Childs Independent Women (“All the honeys who makin’money, throw your hands up at me”) of haar eigen Run the World (Girls), en soms implicieter als in Nasty Girl (van Destiny’s Child), waarin ze sletterige kleren veroordeelt vanwege het negatieve imago dat andere vrouwen erdoor krijgen.
Haar in december 2013 verschenen album BEYONCÉ is als geheel het duidelijkste feministische statement dat ze tot nu toe maakte. In Flawless*** samplet ze de Nigeriaanse schrijfster Chimamanda Ngozi Adichie die in een TedTalk verschillen in opvoeding van jongens en meisjes blootlegt en bekritiseert. Maar haar feminisme stopt daar niet. Het is deels een aanklacht tegen de schoonheidsindustrie en het idee van uiterlijke perfectie dat in de media wordt vormgegeven. In Pretty Hurts zingt ze “It’s the soul that needs surgery”, om maar aan te geven hoe ver de obsessie met uiterlijkheid gaat. In No Angel borduurt ze daarop voort, door aan te geven hoe schoonheid slechts schijn kan zijn: “Underneath the pretty face is something complicated”. Tegelijkertijd, en daar is er de schijn van tegenstrijdigheid, eist Beyoncé ook het recht op om sexy te zijn. In Partition citeert ze Julianne Moore die in The Big Lebowski de hardnekkige veronderstelling dat feministen niet van seks houden onderuit haalt.
De r&b- en hiphopcultuur heeft vaak het verwijt gekregen seksistisch te zijn. Het cliché van gespierde mannen met bandana’s en vrouwen in bikini’s leeft binnen de mainstream media nog steeds voort. Genderrollen waren in clips ook vaak opzichtig: de dominante man versus de vrouw als lustobject. Maar precies op dat vlak is de afgelopen jaren juist iets aan het veranderen. De bekentenis van Frank Ocean dat zijn eerste liefde een man was heeft de tolerante kant van de hiphopgemeenschap blootgelegd (en, eerlijk is eerlijk, tevens de homofobe kant van sommigen). Artiesten als A$AP Rocky en Kanye West laten in hun liefde voor haute couture gangbare ideeën over mannelijkheid varen. Jay-Z werd bekend als macho rapper, schepte op over de hoeveelheid meisjes die hij beminde (Girls, Girls, Girls) maar heeft na zijn huwelijk met Beyoncé ook haar achternaam aangenomen: Shawn Knowles-Carter. Het laatste album van Beyoncé zelf is in die zin onderdeel van een trend, niet de voorloper daarvan.
Maar toch: na het eerder aangehaalde pamflet, en ook al daarvoor, kreeg de Amerikaanse superster veel kritiek te verduren. De voorname vraag die allerhande opiniemakers zichzelf stelden was: mag zij zichzelf feminist noemen? Een op het eerste gezicht onzinnige definitievraag, maar wel één die goed duidelijk maakt hoe in het hedendaagse medialandschap over vrouwen in de popcultuur wordt gedacht.
Laten we de kritiek eerst op een rijtje zitten. Allereerst profileert ze zich als getrouwde moeder en noemde ze haar wereldtour ‘onderdanig’ de Mrs. Carter Show. Hoe kan iemand die zo voldoet aan de maatschappelijke standaard zich daar tegelijkertijd tegen afzetten? Ten tweede is er haar uiterlijk. In veel van haar clips en sommige televisieoptredens (recentelijk nog de Grammys) speelt ze expliciet met haar seksualiteit. Je kunt niet betogen dat je tegen het neerzetten van de vrouw als lustobject bent en tegelijkertijd bijdragen aan datzelfde geseksualiseerde beeld van de vrouw, is de kritiek. Bovendien is ze onderdeel van het majorlabelsysteem, dat door verschillende vrouwelijke artiesten – onder andere Lauryn Hill, Aimee Mann en Sinead O’Connor - is bekritiseerd vanwege de extreme controledrang. Beyoncé’s boodschap past blijkbaar wel in dat culturele systeem, terwijl bijvoorbeeld Lauryn Hill haar muzikale authenticiteit daarbinnen niet kon bewaken. “When one has a prolific creative output like I did/do, and is then forced to stop, the effects can be dangerous both emotionally and psychologically,” schreef Hill vorig jaar op haar website.
Tegen al die kritiek is wat in te brengen. Beyoncé is onderdeel van een systeem dat ze tegelijkertijd bekritiseert. Challenge the system from within, zou je kunnen zeggen. Ze laat zien dat je tegelijkertijd een wereldster, moeder, echtgenoot en sexy kan zijn. In haar pamflet betoogt ze dat zowel mannen als vrouwen moeten bijdragen aan emancipatie, waarmee ze voorbijgaat aan het hardnekkige idee dat feministen anti-man zouden moeten zijn om de patriarchale samenleving te bekritiseren. Dat Jay-Z zijn achternaam veranderde zegt wat dat betreft genoeg: feminisme is ook een mannenzaak. En ja, het was de Mrs. Carter Show, maar wel met een begeleidingsband geheel bestaand uit vrouwen. Elektronicacollectief The Knife presenteerde hun all female crew vorig jaar nog als politiek statement, voor Beyoncé zijn vrouwelijke musici al een aantal jaren iets natuurlijks.
Dan de seks: dat Beyoncé haar lichaam inzet staat buiten kijf. Maar het zelfbeschikkingsrecht over het eigen lichaam – sexy zijn zonder te worden geseksualiseerd – is hier het belangrijkste. In de clip van Videophone wordt ze bekeken door mannen met als hoofd slechts een camera terwijl ze zingt “I can handle you”. Aan het einde zien we zo’n man aan een dartbord genageld, doorzeefd met pijlen. Het laat zien hoe bewust ze zich is van de male gaze. In een interview op haar Youtube-kanaal zegt ze: “You can have a child and get your body back. I wanted to express this. I’m not ashamed to be sexual and I don’t feel I have to be ashamed. Sexuality is a power that we all have.” Regisseur Melina Matsoukas (o.a. Pretty Hurts) zegt in zo’n zelfde video dat zij Beyoncé’s muziek ziet als een pleidooi voor vrouwen om de controle te blijven houden over hun eigen kunst – precies dezelfde boodschap als Lauryn Hill eerder. Dat het Beyoncé lukt binnen dat majorlabelsysteem is in dat licht gezien alleen maar knapper.
Hoe komt het dan toch dat er zoveel aan Beyoncé’s intenties wordt getwijfeld?
Allereerst het genre waarin ze zingt: r&b. Door de expliciete beeldtaal en sterk aangezette rolpatronen heeft het, net als hiphop, de naam seksistisch te zijn. Dat verhult dat de rest van de popindustrie niet seksistisch zou zijn. Zangeres Grimes kreeg vorig jaar veel bijval toen zij op haar blog schreef dat zij haarzelf als vrouw niet serieus genomen voelde. Als soloartiest kreeg ze van mannen constant aanbiedingen voor muzikale hulp (zelfs als die mannen geen professioneel muzikant waren). Bij mannelijke collega’s gebeurt dit nooit, schreef ze. Op het blog van de club Trouw verscheen vorig jaar een stukje over het hardnekkige vooroordeel dat vrouwelijke dj’s hun muziek niet zelf zouden produceren. Lauren Mayberry, van de band CHVRCHES, schreef in een blog voor The Guardian dat ze gek wordt van mannen die haar via Facebook verzoekjes sturen seks met haar te hebben. Haar ervaringen zetten de outfits van Beyoncé in een ander perspectief: zelfs als je als vrouw t-shirt en jeans draagt word je door mannen nog als lustobject gezien.
Daarnaast heeft Beyoncé als nadeel dat ze tot de mainstream wordt gerekend. Toen in de afgelopen jaren artiesten als The Weeknd, Solange en Frank Ocean opkwamen, tuimelden critici over elkaar heen om hokjes voor deze artiesten te bedenken. Van indie r&b, alternative r&b tot left-eye r&b: allemaal categorieën die moeten bewijzen dat deze generatie wel credible is. Solange twitterde daarover: “Stop acting like it just popped off last year for R&B. Like it just got interesting and experimental.” En laten we eerlijk zijn: waarom worden Kelis’ Kaleidoscope of Ginuwine’s The Bachelor niet als vooruitstrevend gezien, terwijl ze toch voorzien zijn van grensverleggende producties? In de Volkskrant-recensie van Beyoncé’s nieuwste plaat schreef journalist Gijsbert Kamer dat volwassenen zich niet gegeneerd hoeven te voelen wanneer ze naar het album te luisteren. Die houding is tekenend voor het gros van de popcritici: indieartiesten hoeven niet te vechten om ‘verantwoord’ te zijn, een doorsnee indiebandje is dat bijna a priori, maar voor mainstreamartiesten gaat dat alleen op wanneer je exceptioneel goed bent. Als artiesten als Beyoncé volgens bepaalde critici nog steeds moeten vechten voor credibility, is het serieus nemen van haar eloquente boodschap nog ver weg.
En dan, als laatste, is er nog haar huidskleur. In een artikel voor Salon.com laat Tamara Winfrey Harris zien hoe Beyoncé door dezelfde journaliste anders wordt beoordeeld dan dat andere feministische popicoon: Madonna. In haar hoogtijdagen werd Madonna gezien als een feministische provocateur, dankzij haar zelfbewuste naaktheid, openheid over seks en films als In Bed with Madonna. Beyoncé, die zich op eenzelfde wijze profileert, wordt daarentegen gezien als iemand die dezelfde controle over haar eigen lichaam niet heeft. Winfrey Harris betoogt dat dit door stereotypes over zwarte seksualiteit komt: “Black women (and girls) have historically battled the stereotype of innate and uncontrolled lasciviousness”. Toch wordt precies dit stereotype gebruikt om Beyoncé als feminist te diskwalificeren. Als je kritisch naar haar videoclips kijkt en haar over haar eigen lichaam hoort praten komt een heel ander beeld naar voren. Dan wordt duidelijk op welke manier haar outfits, seksualiteit en boodschap samengaan.
De verhouding van Beyoncé tot feminisme is dus complexer dan die 222 woorden doen vermoeden. Veel belangrijker dan de vraag of zij een feminist is, is de vraag hoe wij kijken naar een zwarte, vrouwelijke zangeres die mainstream-r&b maakt. Beyoncé is een artiest die de tegenwoordig vaak geridiculiseerde boodschap van feminisme weer populair maakt en is in haar strijd voor gelijkheid een voorbeeld. Het is belangrijk kritisch te blijven kijken naar de manier waarop grote labels met hun (vrouwelijke) artiesten omgaan (zoals Janelle Monae hier doet), maar dat is geen reden om de ideologische boodschap van mensen die tot dat systeem behoren automatisch te diskwalificeren, zeker niet als zij datzelfde systeem bekritiseren. Daarnaast is het van belang om kritisch te kijken naar hoe mannen en vrouwen door critici en publiek verschillend beoordeeld worden. Afgelopen jaar spraken veel vrouwelijke artiesten daar over uit. “I’m tired of being referred to as ‘cute’ ”, schreef Grimes bijvoorbeeld.
Of, zoals Beyoncé zingt:
I took some time to live my life But don’t think I’m just his little wife Don’t get it twisted, get it twisted This my shit, bow down bitches
Oorspronkelijk gepubliceerd in State Magazine, maart 2014.