HIP Comics: proefterrein voor Marvel in Nederland
Wie aan de vroegste Nederlandstalige Marvel-comics denkt, komt bijna automatisch uit bij HIP Comics. Dat is ook logisch, want tussen 1966 en 1971 was die reeks voor heel wat Nederlandse en Vlaamse lezers de eerste kennismaking met de Marvel-superhelden van de Silver Age. Daar doken ze op in een merkwaardige mix van sixties bombast, vreemde vertalingen en een nummering waar je als kind compleet gek van kon worden.
De introductie van Marvel
HIP Comics was een reeks van Classics Nederland, de Nederlandse uitgever die al sinds de jaren vijftig comics op de markt bracht. Die uitgever was historisch verbonden met het bredere Europese netwerk rond National Periodical Publications, de voorloper van DC Comics, en werkte in een model waarbij buitenlands materiaal centraal werd aangeleverd en lokaal werd vertaald. Dat maakt de reeks HIP Comics extra opvallend, want eigenlijk is het DC dat zo onrechtstreeks verantwoordelijk was voor de introductie van grote concurrent Marvel in de Lage Landen.
Testplatform
De opzet van HIP Comics was slim. In plaats van meteen voor elke held een aparte reeks te lanceren, gebruikte Classics één verzamelreeks als testplatform. Zo kon de uitgever aftasten welke personages aansloegen bij het Nederlandstalige publiek. De reeks telde in totaal 169 nummers, waarin verschillende Marvel-helden elkaar afwisselden. De grote pijlers waren Spinneman en de Vier Verdedigers, maar later kwamen ook De Wrekers, X-Mannen, Prins Namor, Rauwe Bonk, Durfal, Thor, Kapitein Marvel en IJzerman aan bod. Daardoor kreeg HIP Comics gaandeweg het karakter van een staalkaart van Marvel in de jaren zestig.
De jaren 60
Wie HIP Comics openslaat, merkt ook hoe sterk de reeks (logischerwijs) nog in de sfeer van de jaren zestig zit. De teksten waren vaak zwaar aangezet, met veel uitleg en drama. Dat was in het bronmateriaal natuurlijk ook al zo, maar de Nederlandse bewerkingen deden daar nog een schep bovenop. Over de bizarre naamvertalingen had ik het al in dit artikel, maar een paar klassiekers wil ik toch nog eens benoemen: Durfal voor Daredevil en Rauwe Bonk voor de Hulk blijven gewoon te mooi om te negeren. Ook dat droeg bij aan de aparte identiteit van de reeks.
Die rare nummering
Voor veel jonge lezers was de nummering van HIP Comics een klein mysterie. Classics werkte met een reekscode vooraan en het eigenlijke volgnummer erachter. Bij HIP Comics was die reekscode 19. Daarom was het eerste nummer niet gewoon 1, maar 1901. Nummer twee werd 1902, enzovoort. Zodra men voorbij 1999 ging, liep dat systeem gewoon door als 19100, 19101, 19102 en zo verder, tot 19169. Het lijkt vreemd, maar binnen de logica van Classics was het perfect consequent.
Wat gebeurde er na HIP Comics?
Tegen 1971 vond Classics dat de proef geslaagd was. Marvel had voldoende bekendheid opgebouwd bij het Nederlandstalige publiek. Daarom stopte de uitgever met het HIP-concept en kregen de populairste personages hun eigen aparte reeksen. Belangrijk daarbij is dat Classics niet opnieuw bij nummer 1 begon. De nieuwe reeksen telden door vanaf het aantal eerdere HIP-verschijningen. Dat is wellicht het meest typische detail van heel dit tijdperk. Zo kreeg je bijvoorbeeld IJzerman 4 als eerste nummer van de aparte reeks, omdat Iron Man voordien al drie keer in HIP Comics had gestaan. Ook Thor 5 en hogere instapnummers voor andere helden passen in datzelfde systeem.
Niet elke reeks hield het even lang vol. Sommige liepen mooi door, andere bleven erg kort. Dat alleen al zegt veel over welke personages op dat moment echt verkochten.
Spooknummer 19170
En dan is er natuurlijk nog HIP Comics 19170, misschien wel het beroemdste niet-bestaande nummer uit de Nederlandse comicgeschiedenis. Omdat de oorspronkelijke reeks eindigde bij 19169, zou 19170 logisch gezien het eerstvolgende deel zijn geweest. In de praktijk verscheen dat nummer bij Classics echter niet. Toch dook het nummer op in de stripwereld, doordat in de Hans Matla Stripkatalogus uit 1993 plots een vermelding en een afbeelding van 19170 opdoken. Dat leidde bij verzamelaars tot discussie, omdat niemand het nummer ooit in het echt had gezien. Later kwam uit dat het om een grap/fake cover ging.
De verwarring werd later nog groter doordat Windmill Comics de naam HIP Comics opnieuw oppikte en vanaf 2009 effectief een tweede reeks startte met nummer 19170. Daardoor kreeg dat ooit mythische nummer alsnog een tastbaar bestaan, zij het buiten de oorspronkelijke Classics-reeks en met heel andere inhoud. Een mooi staaltje stripfolklore.
10 'key issues' uit HIP Comics
HIP Comics bracht een opvallend groot aantal sleutelmomenten uit de Marvel Silver Age naar ons taalgebied. Een kleine greep van belangrijke eerste verschijningen of kantelmomenten uit het Marvel-universum:
HIP 1908: eerste Silver Surfer, eerste cameo van Galactus
HIP 1914: eerste Black Panther HIP 1948: eerste Kingpin HIP 19157: eerste Ultron en eerste adamantium
HIP 1906: eerste Inhumans en cameo Black Bolt HIP 1947: eerste Banshee HIP 1905: eerste Gwen Stacy en eerste Miles Warren
HIP 1917: eerste Rhino HIP 1932: eerste Shocker HIP 1930: Hank Pym wordt Goliath, eerste Collector
Erfenis
HIP Comics was dus veel meer dan een verzamelbak met losse superheldenverhalen. Het was het laboratorium waarin Classics testte of Marvel in onze contreien een toekomst had. Dat experiment slaagde. Zonder HIP Comics waren de latere afzonderlijke reeksen van Spinneman, Vier Verdedigers, Wrekers, X-Mannen en de rest er vermoedelijk nooit in die vorm gekomen. Precies daarom blijft HIP Comics, ondanks alle gekke vertalingen en die heerlijk onhandige nummering, één van de boeiendste hoofdstukken uit de geschiedenis van de Nederlandstalige comics.